Рустем Зарипов - публицист, автор стихов, рассказов, популярных песен (слова и музыка)

среда, 16 мая 2012 г.


                                   ЧҮП  ӨСТЕНӘ  ЧҮМӘЛӘ....
vadimhurin: Про мусор
           Буталды дөнья, асты өскә килде, нәрсәнең ни икәне аңлашылмый   башлады...Ил, өлкә, кала, берләшмә , оешма җитәкчеләре Һолливуд артистларын хәтерләтә, иң югары урындагылары,  бригадир, мастер, оператор, прораб  киемендә һәм рәвешендә халык күңеленә һәм хәтеренә елышырга азаплана , шул максаттан кайчакларда җилкәләренә махсус эш киемнәре элә, пеләшләрен каска-казан , яки башкасы белән каплый. Ә кечтеки  түрәкәйләр үзләрен  мэр, министр, губернатор, ә бөтенләй тәләкәләре ил башын, аларның да иң-иң хәтәрләрен гәүдәләндерергә мәтәләнеп,  кәмит күрсәтә , Наполеон, Сталин ролләренә үк көчәнә, кырларына килешле түгел... Язучы яки галим булып уйнап,  шул эргәдәгеләрнең  алгы сафына бүселүчеләр дә юк түгел...  Ә шул ук вакытта, ни хикмәт, һәр төр сәхнәле тамашаларда ясалмалылык хөкем сөрә.. Күкләрнең кадрлар бүлеге,  артист булырдайларны  кат-кат сөзеп, соңгысындагы калдык-постыкны гына сәхнәләр өлешенә калдырамы  әллә югыйсә? Күршеләр зарлана, имеш, соңгы вакытта телеэкраннарга чыгарылган  татарча спектакльләрне   минут та  түзеп карап  утырышлы булмый башлаган... Миңа калса, моннан ун, ә бәлки күбрәк ел элек үк хәл шул чама иде... Әлбәттә, авторлар, әсәрем даһи да, артистлар пүчтәк, режиссер   шуның төсле генә дип сыкранырга, режиссер, “күк бия саташу”ын бернишләтеп булмый, өстән кушмасалар мин аңа мәңге тотынасы түгел идем дип тырпаерга, ә артистлар , үзебез сайлаган язмыш ,  роль көтеп авыз ачып  үрсәләнүче  кош балалары хокукында бит без  дип, мескенгә сабышырга  мөмкиннәр.. Элеккеге, чишмә агышы сыман табигый сөйләшле   сәхнә күрке мәһабәт затлар төкәнеп,  бит мускулларын уйнатып, күзләрне алартып, яшелле-мөшелле тавыш белән акыру- бакырулы “әңгәмәчелек” өстенлек ала барганга, ә җырда,  азаккы иҗектәге нотаны  бик озын итеп көчәнеп сузу - шәплек күрсәткеченә әйләнгәнгә , аларны карау-тыңлау , рус әйтмешли байтактан  “на любителя”  дип саныйм.
                Язучы, шагыйрь, әдип, философ һәм галим  “капчыгы киеп” тә беренче котегория  “артистлар” узыша... Ә нигә узышмаска  , байтагының кесәсендә тиешле имзалар куелып, мөһере сугылган рәсми “катырга”лары  бар, һәм андыйларга, тамашачының ниндие кирәк, шундыен  административ ресурс хисабына , күркәм залларга кирәк  санда китертү дә ике тиен бер акча. Ә әдәби гәҗит - журналларда каләм кыштырдатучы һөнәри каләмзатлар хәленә килсәк, бер мөхәррир- шагыйрь бахыркай әйтмешли,  үзләре язалар,  үзләре   укыйлар ...
         “Хәзер китапга багыну  бетте,  өстә утыручылар аңа гомумән якын  бармый, шуңа күрә юк-бар әсәрләр , хәтта ки саташулар  пьедсталга  күтәрелергә мөмкин”,  кебек  фикерләргә  шикләнебрәк карыйм ... Миңа калса,   “бәлки  аңламыйм гынадыр , әсәр кәттәдер, фәләннәр  дә шәп дип тора бит”, дип алданып, чүп-чарны зурлауга ихластан юл куюлар ышандырмый һәм  халкыбызның , “тозсызны күзсез дә күрә” дигән мәкале дә моңа куәт. Аннары ,  диңгез суының тәмен белү  максатыннан диңгезне эчеп бетерү  мәҗбүри дә түгел. Әйтик,  шагыйрьне  таныр өчен  дүрт, хәтта бер юлын  уку да җитә шикелле? “...Күтәрелде кошлар иле белән...”, “Меңнәр арасында син –бердәндер...”. Болар- Наис Гамбәрнекеләр. Шагыйрьме ул? Әлбәттә. Әдипнең  кемлегенә, “кызыл авыз”мы ул, халтурачы-компилятор яки плагиатормы, әллә йөрәк каны белән язамы –һәр җөмләсе  гуаһлык итә. Һәм  талантлы  әсәр һәркемне, хәтта ки “утын агачы”н да теге яки бу дәрәҗәдә  барыбер дә  ”яфрак ярдыруга”  корылышлы... Менә мин фәкыйрь дә күңелемә хуш килгән байтак шигырьләргә көйләр яздым...   Шушы урында нәни бер лирик чигенеш ясарга рөхсәт итсәңче, хөрмәтле укучым. ..Кесәңә кереп акчаңны чәлсәләр, суынып китәсең, фатирыңны “чистартып” чыксалар  авыр сулыйсың, ә иҗат җимешеңне “хосусыйлаштыру” матавыгына тарсаң , бигрәк яман, монысы чишендерүгә генә түгел, буналуга тиң халәт... Кави Нәҗминең “Нәниләргә бүләк” дигән китабыннан балачакта   ятлаган “Алфавит” дигән шигырен гомерем буе онытмадым һәм шуны кушымтада файдаланып шул исемдә  җыр иҗат иткәнем булды... Аны Саба һәм Мөслим якларында белүче, хәтерләүчеләр калгандыр дип өметләнәм. Элегрәк булган хәл, бердәнбер көнне   Мөслимдәге балалар бакчасы музыка укытучысы Земфира ханымның,
-   Рөстәм абый , күрче бу китапны. Анда синең “Алфавит” җырыңны керткәннәр, әмма бөтенләй бүтән автор күрсәтелгән, -дип “сөенче” алганы  хәтердән китми.
-   Димәк тагын кемдер шул текстка көй язгандыр?
-   Юк шул,  ноталардагы  көй сезнеке...
          Җыр көенең  ВААП (Бөтенсоюз авторлык хокуклары агентлыгы)  тарафыннан  минем  исемгә теркәлүен хәбәр итеп Казандагы мөхәррирләргә һәм редакцияләргә чылтырату бушка китмәде, акланулы эчтәлекле хатлар килде, дәрәҗәле һәм вазифалы шагыйрь әфәнде телефон аша эшне зурга җибәрмәвемне үтенде. һәм ул да булмый,   бу җыр  ничәдер тапкыр  радио-телеэфирга чыгарылып, минеке икәнлеге игълан ителгәләде...Китап икенче басма булып чыкканда көйнең хакыйкый авторы  күрсәтеләчәк дип тә ышандырганнар иде дә, вәгъдәнең анысы , СССР җимерелү аркасында микән, үтәлми калды...
               Дөньялар үзгәрде, игезәк текстлы, игезәк көйле клон җырлар хәзер буа буарлык һәм бүгенге күзлектән караганда, ул чорда  гел юкка тыпырчынганмын сыман. Заманадан артта калмыйча, Бөтенсоюз авторлык агентлыгы экспертизасы аша үтеп авторлыгым тәгаенләнгән,  Хәмдүнә Тимергалиева , Әльфия  Афзалова башкарган “Тамчы гөл”  , Фердинант Сәләхов башкарган “Мөһаҗир җыры”, “Туган тел”( монысының сүзләре Зиннур Насыйбуллинныкы),  Алсу Гарифуллина җитәкләгән балалар ансамбле башкарган, инде телгә алынган  “Алфавит” (текст кушымтасы Кави Нәҗминеке), һәм башка, әйтик Салават башкарган һәм интернетка куелган, дискларда чыккан “Бүре”,”Саба”, “Биектау”, “Дуслар җыелган”, “Йосыф Алан”, “Юлчы” (монысының сүзләре Эдуард Мостафинныкы)атлы санаулы җырларым нигезендә, хәтта ки бүтәннәр бакчасына керми- нитми дә, кайбер ноталарны  әвеш-тәвеш китергәләп,  йөзләрчә тыңламлык  тәпәли алыр идем дип уйлыйм... Моңа бит хәзер тулы ирек.. Аннары 500, яки 600 җырым бар дип  тик мактанып йөре. Бәхетемә, халык хуҗалыгында белемемә туры килгән эш урыным, ә иҗат өлкәсендә казгануларым икмәк табу  нужасы белән бәйләнмәгән булу,  андый үрчем алу  зарурияте алдында калдырмый. Әдәбият өлкәсендә дә  бер үткен җөмләлек, нәни парчалык, яки ярым-йорты мәзәклек , чиле-пешле хикәялек,  стена гәҗитенә кулай мәкаләлек  нәрсәләргә , кем әйтмешли, нидер кундырып, нәмәкәйдер  үрдереп, комнан бау ишеп, иләк белән су ташып, һәм шул суны сыга-сыга “май” чыгарып,  фәлән йөз битле укымлык  әтмәлләүнең дә бер нәрсәсе дә юктыр дип  фаразлыйм.  Һәм андый шаукым да хроник төсмер ала башлады  шикелле... Дөрес, газета-журналларда эшләүче мөхәррирләрне  акларлык  сәбәпләр дә  юк ук түгел түгелен. Әйтик,  әдәби табынга турыланган иҗат җимешләре белән танышкач, рас басылганнары шушылай,  кире борылганнары нинди икән соң боларның?”, дип тел шартлатып торышлы... Күрәләтә юк-барны  даими укудан ми кыйшаюы да ерак йөрмәскә мөмкин... Күренекле язучы Фоат  Садриев, район газетасы  мөхәррире булып эшләгән чорында, бу вазифа  рухымны  шулкадәр талкый, фикерләремне калҗаеп каткан калыпларга шулкадәр турылый ки, әсәрләремне, “27 нче съездны лаеклы каршылап”, ише штамплар белән башлап, шулар белән тугълап изәсе килүдән арына алмый җәфаланам  дип,  сукранганы  истә калган. Ахырда ул әлеге ипиле эшеннән үз теләге белән ваз кичеп, райком карышуын көч-хәл җиңеп, “кәнифиен”  ташлап, хакыйкый зур язучы буларак танылуга иреште. Әлбәттә , асыл хакыйкатьне танып белү  хакына тулы бәйсезлекне зарур  санап, үзен тормышка бәйләүче , тәэсир итүче барча җепләрне өзеп, патша вәзире вазифасын куеп, бер кат киндер күлмәкчән  бер тиенсез хәлдә дәрвишлеккә чыгып киткән һәм еллар дәвамында шулай яшәп аннары   искиткеч китаплар язган әл Газали хәзрәтләре ( европалылар өчен Альгазаль) белән чагыштырганда аның гамәле  зур батырлык  түгел дә кебек... Ләкин бу әл Газали хәзрәтләре белән чагыштырганда шулай...Җимле тагарак хакына партиядән партиягә кунып “ җай белүчеләр” янәшәсендә бу гамәлнең бәясе  гел үзгә ...
              Сәнагатьтә, төзелештә  эш сыйфатын заказчының , эш башкаручы оешманың махсус белгечләре һәм проект  авторы өч яклап күзәтү алып барып, эшне сыйфатлы итү юнәлешендә үз фикерләрен  башкаручыга эш барышында даими ирештерәләр.  Җитешсезлекләр  табылса, эшне вакытлыча туктату хакында  карар чыгарылуы да бик тиз. Болардан тыш әле дәүләт контроль оешмалары бар. Контроллек итүчеләр язган  бәяләмә-күрсәтмәләрдә мактаулар юк, ә җитешсезлекләр һәм аны бетерү өчен сроклар гына билгеләнә. Әдәбиятыбызны  хәрабә хәленә дучар итмәүне  кайгырту тәнкыйтьчеләр җилкәсенә төшә. Тукай  да тикмәгә генә “тәнкыйть кирәкле шәйдер” , димәгән. Әдәби журналларыбыз тиражлары кимегән шартларда, юбилей белән бәйле булмаган очракта да кайбер язучыларыбызның үзара чаманы онытып, мәхәббәттә аңлашуга тартым макташуы ,  ниндидер тайпылыш галәмәте кебегрәк тәэсир калдыра...  Ошбу шартларда , мактап телгә алмау - хурлау, ә нәни генә тәнкыйть, “тибү”, “аяк астына салып таптау”  дип аңлашыла башлый икән, хикмәти хода... Минем  тәҗрибәле мөхәррирләр энә күзеннән уздырып  “Казан утлары”  журналында һәм «Татарстан яшьләре газетасында дөньяга чыккан әдәби тәнкыйть эргәсендәге мәкаләләремнән бәгъзе бөекләрнең риза-бәхил  булмаулары матбугатта (Т.Я) һәм интернетта (Матбугат ру) чагылыш тапты.....  
             Интернетта (Матбугат ру) фикер алышуларда тере классик исәбендәге Туфан Миңнуллинның һәр журналда дөнья  күрүче “Минһаҗ маҗаралары”на карата   шактый тискәре, усал  бәяләмәләр күренде. Миңа калса, исемле әдипләрнең әсәрләрен бастырганда таләп, гадәтиләрнекенә караганда   да югарырак булу кирәк иде. Номер үтә дип, һәр төчкергәнне  иҗат җимеше сыйфатында әдәби табынга турылау һич тә күңелле хәл түгел... Шунда ук (Матбугат ру) “Гадел сүз” исеме астында фикер алышучы берәү , “штаттагы” авторлар иҗатына карата “ ул бер бармакны күпме суырырга була”  дип ризасызлык белдереп,  Тукай бүләгенә тәкъдим итү матавыгын «бака кабарту” дип тамгалады.
                  Мәгълүм ки, “Татар заманы” интернет газетасы “Шаһгали премиясе”нә кандидатлар сайлау белән мәшгуль. Бу шанлы  бүләкне “Казан утлары” да эләктереп куймагае...  Үткәнен, Гариф Гобәйнең “Коръән серләре”  яктыртса, хәзерге көнен  “Күкләр никахы” атлы, җомга көнне мәчеттә имамның Коръән укуга йөрүче туташ белән  уйнаш итүе турындагы хикәягә  мәйдан бирүе җемелдәтә. Ә “бармак суырышу” дигәннән, быел, Тукайның кузна уйнавын төрләндерүле ,  өч автор тарафыннан  өч әсәр өч жанрда дәүләт химаясындагы әдәби табынга чыгарылды..  Батулланың мөхтәрәм Адлер ага Тимергалин тарафыннан кискен тәнкыйтьләнгән Коръәни Кәримгә  үзенчә тәсфире ике ел дәвамында никадәр татарча яңа әсәрләргә, димәк ки әдәбиятебез үсешенә киртә булып торуы да  гадел бәясен көтә ... Инде киләсе яңа 2012 нче елга журнал тарафыннан анонс та игълан ителде. Беткәнче былтырга “А” лар булмас дип,  Марат Кәбировныкы укырлык булыр, бәлкем дип көттем.. Чыкты “Бердәнбер һәм кабатланмас”  дигән роман....ЙӨ хода, мөхәррир кыскартып имгәткәнме аны, әллә якташларым әйтмешли, “тумыштан Хәсән” булдымы икән?...Янә Гаделхакова дигән ханымгә кабаттан киң әдәби мәйдан биреләчәк имеш...   Кызык, дәүләт химаясындагы журнал эшчәнлегенең максатка ярашлы булуына , әдәби мөйданнан  гел бер үк авторлар файдалануына дәүләт даирәсеннән  игътибар итүче бар микән? “Печән базары”  дигән конкурста 15 бит дигән чик билгеләнгән иде...Мин фәкыйрьгә  ике бит өлеш чыкты.  Ә кемнәргәдер лимиттан күп артык   мәйдан тамыздылар һәм мондый бүленүне  башбаштаклык дип аңларгамы ?  
         Язганыңа белер-белмәс каләм тыгулар җәһәтеннән дә моң зарлар юк түгел. Әлбәттә, ике икең дүрт  кебек “фикерне” әллә ничә урында унар бит сарыф итә- итә  кат-кат кабатлаучы  “үз” ителүче авторларның гигант табуретканы хәтерләткән роман-бәяннарын никадәр  кечерәйтсәң, шул кадәр кулай, хикәя яки парчага калдырылса аларга арт төртү дәрәсендәге ихтыяҗ табылуы  да ихтимал.  Ә еллар буе көтеп, хөкүмәт химаясындагы журналда  гомергә  бер күренү форсатына ирешүе икеле “үги” авторларның,  укучы зәвыгына, вакытына, шәхесена  ихтирамлы  мөкәммәл корылышлы әсәрләренә үзе турында артык югары фикердә торучы тар маңгайлы  кул биреп күрешүгә лаеклылыгы шикле кемсәнең ике дә уйлап тормыйча үзе аңламаган өлешне кайчылавы, “төзәтүләре” белән нишләргә?...Мөхәммәт Мәһдиев әсәрләренең әдәби табынга еш чыгуны кисәтүне кайгыртып язучылар берлеге рәислегенә аның кандидатурасына карата кире кагулы чыгыш ясаган, мөслимле авторларга әдәби мәйдан “чиратсыз” бирелүгә нокта куелу уңаеннан, журналның әдәби  хезмәткәрләре талант ияләре Наис Гамбәр, Флүс Ләтыйфиләрнең мәрхүм булуларынга куануын яшерә алмыйча янә бер мөслимле Факил Сафин каршына  чыгып, сикерә-сикерә биюе хакында ишеткән бар бер каләмзатның,  әгәр хак  булса...
              Үз тәҗрибәмнән чыгып язам, байтак язмалар бастырып та, урыс мөхәррирләреннән кыскарту “хөрмәт”е күргәнем булмады...Ә татарча журналлардагы бәгъзе хадимнәр төкереп тә бирми автор хокукына...  Дус-иш, әшнә, мәгъшука хакын хаклапмы, югарыдан төшерелгән күрсәтмә үтәпме, белмим, күрәләтә чүп-чарны әдәби табынга тоткарлыксыз уздыру хакына  комырыкка кауланган, Тукай кирәкле шәй дип бәяләгән тәнкыйтьне ничек кабат кире үз хокукына ирештерергә соң?  “Печән базары” сатирик әсәрләр конкурсында   журналның үзенә адресланган “сый-хөрмәт”не  беренче чиратта кабул итү аша  башлау мөмкин иде бу  эшне , ният дөрес булган тәкъдирдә....          
               Теге яки бу әдип хакында кайсы гына  каләмзат белән сөйләшмә, “яза белә” яки “ белми” дигән бәя-хөкем ишетәсең.  Әйтер сүзе, фикере , белеме, тормыш тәҗрибәсе, биографиясе булу булмавы гүяки  вак мәсьәлә кебек... Ә “яза белү”ләр  күп очракларда сүз боламыгы изү маһирлыгына  гына кайтып калмыймы икән? Халкыбызның “сүз-бозау имезә “, дигән мәкале дә, бәгъзеләребезнең  иҗади эшчәнлеге  сыйфатын күз уңында тотмыймы?... Ә  “боламык болгатудан” максатчан тайпылып,  сүз кадерен белеп, хәтта тыныш билгесе исраф итүдән котылу җаен эзләп һәм табып,  мөмкин кадәр кыска, тыгыз һәм гади язылган әсәр, үз бармагын имеп һәм таныш каләмдәшләре белән үзара бармак суырышып бәян арты бәян, роман арты роман тәпәләвеннән көч хәл аерылырга ара  табып, ярым-йорты гына күз йөртеп чыгучы   белем амбары такыр, ә тормыш тәҗрибәсен вуз эскәмиясе һәм редакция урындыгы өслеген  шомартып җыйган мөхәрриргә, яки аның  ярдәмчесенә   “пешмәгән” булып тоелырга да  мөмкиндер? Һәм, ул очракта, М.С.Горбачев әйтмешли, процесс башлануын көт тә тор...  Күз йөртеп чыгучы әлеге әсәр хакында “фикер”ен бүлек мөхәрриренә җиткерә. Анысына, һәм башкасына да “бушатылган” мәйданга үзенең, я булмаса, башка әдәби  журналдагы  коллегасы чидибрын урнаштыру тәҗел, һәм ул,  “шәхси  фикер”не куәтләп, аны гомумигә , ә “үги” авторны “яза белми”гә чыгара да,  тора бара  үзе очырган куыкка үзе үк инанып, төрле аудиторияләрдә әлеге әсәрне генә түгел,  авторны  да тискәре яктан телгә  алгалаудан  тайчанмый башлый..
               Бәян ителгән шәкелдәге “презентация”  бер авторның да  күңеленә  сары май булып ятмавы табигый. Күпләр, бигрәк тә нечкәрәк табигатьлеләр, бер ике талпынышлары уңышсызлыкка юлыкккач, гайрәтләре чигеп, язучы булу  хыялыннан баш тартырга да  мөмкиннәр. Бүген иҗат мәйданына килергә теләүчеләр кимегән, яки төкәнгән икән, бу инде “остазларның” әдәбиятыбызны үзенчәлекле “кайгыртулары” нәтиҗәсе. Әмма,  “кире кагылучылар” арасыннан   үҗәте табылып,  шәхесенә , иҗатына саксыз тукыну уңаеннан  ризасызлык белдергән очракта нишләргә? Ул очракта, үзара сүз берләшеп, аңа карата берәр олы битле гәҗиттә яки журналда күргәзмә суктыру оештыру  отышлы иде элегрәк, бердәндер хакыйкатькә монополия  урнашкан заманнарда ...  Тик, соңгы вакытларда уен кагыйдәләре үзгәрде...  Һәм, асларына су йөгерә башлаган боламыкпәрвәрлек тарафдардаларына, үзләрен әдәбият сафлыгы сагында торучылар итеп танытудан гайре чара да калмады... Әмма, бернинди дә сак юклыгын журналда басылган иҗат җимешләре үзләре үк тана тора... Дәлил китер, диярсең инде, мөхтәрәм Укучым.  Әйдәгез, алайса,  төп журналыбызда яңарак кына басылган арада арурак саналырлык бер –ике  әсәргә   булса да шәрехләмә биреп узыйк. Тәлгат Галиуллинның “Китек көзге”се , сүз дә юк,  матур, тәмле , образлы тел белән мавыктыргыч итеп язылган, менә   дигән укымлык. Кызганыч, әсәрдә оч-очка ялганмый, укучыны ышандырмый торган моментлар  юк түгел... Институтта эшләүче  аспирант буйдак  бер егет ,  чибәр, әмма ләкин нибары бер баскетболчы урыс “кулыннан үтәргә өлгергән”  татар кызына өйләнә. Кызның әтисе текә бизнесмен, йортлары  һәм машиналары шәп, хезмәтче  тоталар ... Кызның әтисе кияүне , кызын артык яратуы сәбәпле, ниндидер көнче-көндәшлек шаукымына буйсынып санга сукмаска мәтәләнә. Әмма кияүгә , чит илгә китүче дусты  бизнесын калдырып китә дә,  бу шул өлкәдә бик тиз һәм ансат кына зур уңышларга ирешә. Шуңа да карамастан кызның әтисе киявен һаман хурлый, артыннан күзәтергә шымчы тәгаенли һәм ахыр чиктә шымчының ялгышуы аркасында, аны икенче хатын белән очрашуда  гаепләп, бәхетле парның араларын боза...Яшьләр аерылыша.  Кыз, күпмедер вакыттан соң, әтисенә үпкәләп,   шул судан ак, сөттән пакъ, уңышлы бизнесмен ире янына гафу сорарга  дип чыгып китә...  Әгәр  , кемнәндер калган кызга  өйләнгән бу егет чынлап та бушкуык булып, кулыннан рәтле эш килмәсә, алтын вакытын компьютерда  сәгатьләр буе уйнап туздырса, дустыныңмы, хатыны атасыныңмы бизнесын алга җибәрү түгел , ә хөрәсәнлеге аркасында артка тәкмәртләтсә, җитмәсә  ят түтиләр белән дә чиерттерсә һәм шул җирлектә низагъ чыгып, ата кеше, янган йөрәгенә түзә алмый, моның кем икәнен чыраена бәреп әйтсә, һәм шул бәрелеш сәбәпле яшьләр аерылышса,  кыз, моның өчен әтисен гаепләсә, монысы тормышчанрак булыр иде, миңа калса..
          Марат Әмирханның “Әлвидагъ” бәяны да шома тел белән бәян ителгән. Күптән түгел аның тарафыннан шушы ук журналда басылган “Гәүһәршад” дигән   тарихи әсәренә  иш.    “Диңгез”нең тәмен белер   өчен соңгысыннан өзек китереп узыйк :
        “...Гәүһәршад хатын-кызның наз сандыгында нинди сөю –сәгадәт хәзинәсе булса, барысын да чыгарып салды. Оялмады да, тарсынмады да: үпте, кочты, ялады, сыйпады...   Булат бәк үзе дә бушны бушка бушатмады...”
          Әйе, бу милиция сержантының   вокзал бомжлары  яшәешен бәянлаган рапортыннан өзек түгел. Яңа туымны кайгыртучы зоопарк хадименең  хайваннар пары тормышын күзәтүләре теркәлгән көндәлектән дә түгел бу юллар. Биредә сүз урам этләре арасындагы матавык хакында да бармый. Язучы Марат Әмирханов шушындый “югарылыкта” татарның затлы аксөякләре , шул чорның күренекле дәүләт эшлеклеләре булган, ислам динендәге   никахлы ир вә хатын мөнәсәбәтен  “Гәүһәршад” атлы әдәби тарихи әсәр кысаларында  бәян итә (...Сталинның 1944 елгы, “Идегәй” дастанын тыю белән бәйле Указында ханнар тормышын мактарга ярамау кисәтелә. Күрәсең шул Указ тәэсире һаман яши...)
         Инде хөрмәтле укучым, шул дулкындагы бер тозсыз анекдотны искә алуым өчен гафу итә күр.  Бер генерал, иртән уянып китсә ни күрсен ,  шофер һәм ялчы сыйфатында хезмәт итүче солдаты моның түше косыкка баткан кителен тазарту белән мәшгуль. Генералга уңайсыз булып китә һәм ул солдатның колагына токмач эләргә ниятли, имеш кичә   урамда бер исерек лейтенантны   туктаткан, ә теге моның өстенә, көтмәгәндә косып җибәргән...
-                   Нишләттегез  аны? –дип кызыксына солдат.
-                   10 тәүлек гаупвахтага яптырдым, -ди генерал.
-                   Аз биргәнсез, –ди солдат.
-                   Ничек  аз?
-                   Чөнки ул лейтенант әле сезнең гәләфи чалбарыгыз эченә кәкәй дә иткән, -ди солдат.
           Әлеге мәзәкнең  “Әлвидагъ” бәянына ни катнашы бар, диярсез мөхтәрәм Укучым.  Ошбу тарихи бәянда  Сафагәрәй хан  Сөенбикә ханбикәне урлау белән бәйле өйрәнү (учение) уздыра?!! Һәм ханбикәне яхшы сакламаулары ачыклана... Әгәр дә ,  мәзәктәге генерал, салган баштан хатынына карата әледән әле шундый учениеләр уздыргаласа , һәм шуңа да карамастан  үткен,елгыр, тапкыр солдатлар хәләл җефетен вакыт- вакыт, айга бер, кайда бер ”урлап” киткәләве турында  кыйсса язылса, һәм шул нигездә сериал төшерелсә, бу мавыктыргыч та, кызык та, ышандырырлык та булыр иде...   Марат Әмирхан әсәре хан заманы һәм бүгенге көннәрне колачлый. Автор, Сөембикәне  декларатив рәвештә  Клеопатра, Жанна
д Арк , тагын әллә кемнәр белән чагыштырып, үзе эшләгән журналны «йөзек кашы» дип тә бәһәләргә онытмый... Урыс әйтмешли, “кто бы сомневался”? Әсәрне Язучы түгел, ә Вазифа, журнал хадиме Вазифасы сырлаган...  Тарихи роман , дигәч, хәтеремдә Орхан Памукның “минем исемем Кызыл дигән романы искә төшә. Анда ике рәссам нәкышчы солтанның ганимәт маллалары сакланган хәзинә сараена кертеләләр... Ә анда төрле илләрдән талап алынган, бүләккә юлланган ни генә юк. Вакыйга 1578 нче елда бара...Һәм боларга Мәскәү патшасы бүләге дә очрый... Ирексездән, авыр вакытта төрек кардәшләрнең Казан ханлыгына ярдәм итмәвенә шул бүләк сәбәп булды микән әллә дип тә уйлап куясың. Автор андагы малларны җентекләп тасвирлый, бигрәк тә сәнгать әсәрләре җәһәтеннән  тәсфилле мәгълүмат бирә, шул замандагы җәзалауларны да бөртекләп тасвирлый. Әйтик сургуч энәсе ярдәмендә бер рәссамны коллегаларының сукырайтулары турындагы бүлек тетрәндерә. Әсәрдән чор рухы  бәрә. Ә бит болай язу өчен тирән белем һәм олугъ хезмәт кирәк...Кыскасы, язучы кирпеч калынлыгы тарихи роман тусын өчен Каф тау күләмендә эш майтарган... Ә безнең бүгенге романчыларның кирпеч калынлыгы  китапларын нәрсәдән әвәләп ясауларын ачыклауны киләчәктә булачак,   хакыйкый һөнәри гадел тәнкыйтьчеләребез  хөкеменә калдырыйк...
            Әлбәттә, төп әдәби журналымызны дөм бетереп ату дөрес   булмас.  Марат Кәбиров әсәрләре  аны күтәреп җибәргән иде бер ара. Янә килеп,  “Печән базары” конкурсы кысасында басылган “Сәйлән”нең укытучылар турындагы тезмә әсәре һәм “Чулпан” исеме астында чыккан “Хөкем” бәяне шәхсән минем карашка югары таләпләргә җавап бирә... Инде өметләре өзелү чигенә җиткән абунәчеләргә әйтәсе килгәнемне җиткерим :  бер нигә дә карамастан аерылмыйк әле  бердәнбер калын, татарча, очсыз бәяле әдәби журналыбыз “Казан утлары”ннан. Әле анда, мин  фәкыйрьнең дә байтак еллар чират көтеп яткан  утыз битлек бәяны   дөнья  күреп куймагае.  Нибары утыз бит.. Шул утыз биттә бәян ителгән эчтәлекне боламыкпәрвәрләр үрнәгендә томнарга да суза алыр идем әлбәттә. Хәлбуки,  шагыйрь әйтмешли, “безгә ак болыт булырга язмаган шул...” 
           Язучылар берлегенә кабул ителгәннән соң күп еллар узгач бер әдәби әсәремә  шул әйтелгән күләмдә хут бирмәкчеләре өчен дә рәхмәттән гайре сүз юк. ...Әсәр бастыру өчен льготалы түгел, ә гомуми чиратта  ун ел чамасы торасы дип аңлашылды...Әйтик Нурислам Хәсәнов романы шул арада “типкедә” йөрүе бәян ителде шушы  журналның быелгы 8 санында... Авызына бал да май, җаваплы сәркатип Рәфыйкъ Юныс үзе, бәяның тиздән чыга  дип сөенче алды , әгәр ялгыш аңламаган  булсам... Димәк , күп дигәндә  нибары өч кенә ел көтәсе калган...Аннары  ул бәянга карата тәнкыйть мәкаләләре дә күренсен иде, билгеле. Тик, ун ел соңарып әйтелгән  үткен  фикерләрнең тәҗеллеге генә ташка үлчим булмагае....

вторник, 8 мая 2012 г.

Бюст бәйгесе


       
      Мәктәпне тәмамлагач Казанга КИСИ га укырга  кердем.   Яшь чакта дуслар-танышлар күп була, арада  КДУ ның татар филологиясе бүлегендә укып иҗат белән мәшгульләре дә бар иде. Һәм мине шулар  даирәсендә гаҗәпкә калдырган бернәрсә,  болар ниндидер бөеклек турында хыяллана... Техник вузда укыганнар белә, анда юк барга бирелергә вакыт булмый, сесиягә кадәр лекция –семинарларга йөрүдән бушамыйсың, лаборатор эшләрдән  тыш, сызымнар , проектлар  якадан җибәрми ; аннары дистәдән артык зачет тапшырасы, шул чытырманлыкны исән-имин  кичсәң  берсеннән берсе катлаулы фәнннәрдән , дүрт-биш көн ара калдырып , биш имтихан көтә. Укытучылар кырыс, әле тегесе , әле бусы дүрәк калдырырга һәвәс, шуңа да беренче-икенче курста  укыганда сафларыбыз шактый сирәкләнде...Кырыс шартларда  ниндидер абстракт бөеклек түгел , әйбәт мастер, яки прораб булу турында  да уйланырга  ара калмый... Ә   КДУ ның татар филологиясендә белем эстәүчеләр бу  хакта беренче курстан ук  баш вата башлый...  Яшерен –батырын түгел, производствода эшли башлагач та, җыелыш яки планерка саен , үземне генә  түгел, башканы эттән алып эткә салып сүккәндә дә рухи куырылуларны  татымадым түгел...Район җитәкчеләре уздырган киңәшмә-җыелышларда колхоз рәисләрен ничек кыздырулары белән танышкач,  төзелештә хәлләр ару икән әле дигән нәтиҗә ясадым.  Соңгы елларда укытучы гавәме  зар елый, аларны дүрәккә чыгаруга да ил дәрәҗәсендә ныклап  керешүләрен күрәбез... Әле яңарак кына , “Дальний” вакыйгаларына турылап шактый ябык һәм чагыштырмача  бәйсез ведомствога күргәзмә суктыру ясалды...Күпне күргән  бер хезмәттәшемнең , производстводагы планеркалар  сюжетын, ялагайлар,  “алтылы чыбыклар”   нәчәлниккә подача бирә , ә ул  гол кертә  һәм эшли торган кешеләрне чиратка салып тиле ясый, дип аңлатканы  онытылмый...
         Матбугатта  яздылар, бөеклек турында хыяллануга сәләтле танышларым  укыган факультетка  нокта куела язып калды...  Шундый,   чыгышына-орлыгына ук  кизәнүле шартларда  бөек булырга хыялланучыларыбыз  бетмәдеме икән әле безнең, дары базларыбызда дары  калганмы, корымы?  
Гомумән, бөеклеккә ирешү турындагы хыялның чишмә башы кайда? Ул исәнме?
                 Казанның Мөштәри  урамында Язучылар Берлеге урнашкан бина  диварларын элегрәк    рамланган  зур-зур портретлар  бизи иде. Алар үлчәмнәре ягыннан, шул чорда һәр оешманың “кызыл почмак”ларына  ранжир буенча   эленә торган торган КПСС  Политбюросы  әгъзаларыныкыннан калышмады.  Әмма , ни хикмәттер портреттагыларның карашларына курку оялаган сыман . Баксаң, күпләргә ул шулай тоела , имеш.  Һәммәсеннән хәбардар бер язучының әллә чынлап , әллә  шыттырып,  ул бинада 30 елларда  куркыныч хәлләр булуы, төннәрен  рәнҗеш эчендә һәлак булганнарның өрәкләре портреттагы сүрәтләрне куркытуы  хакында аңлата биргәне истә калган. Ринат Мөхәммәдиев Язучылар Берлеге рәисе вакытында әлеге гаҗәеп галерия юкка чыкты.  Күрәсең ике яклап портретланган караңгы коридорлардан үткәндә куркынган карашлардан көн дә сөзелү ,  беренче каттан икенчесенә күтәрелгәндә  яки төшкәндә баскыч култыксасы   өсләтә терсәккә терсәк , дөресрәге колакка колак тезелгәннәр карашларына сыдырылулар-  сөрлегүләр җитәкче күңеленә хуш килмәгән. Әмма аның   гамәле  , портретлары  Язучылар Берлеге диварына  эленү хөрмәтенә ирешкән, янә килеп  шул хакта хыялланган, чират көткәннәрне  рәнҗеттеме,  талантлы әдип , оста оештыручы Ринат Мөхәммәдиевның тагын бер срокка сайлану омтылышы кискен каршылыкка очрап, шау-шуы матбугатка ук ташып чыкты.
                Ә бит аңа каләмдәшләренең психологиясен  аңлап , әлеге сүрәтләргә тимәү генә түгел, Язучылар Берлеге хозурындагы бакчада  , алтыннан, яки бронзадан димим,  таштан, гипстан  , җилкәгә җилкә бюстларын куя башлау хәстәренә керешәсе иде... Ни өчен чөнки  детектив әсәрләре популярлык казанган (беренче китабы 2 млн. тираж  җыя!) Зөфәр Фәтхетдиновны “ХХ гасыр афоризмнары  һәм максималары” дигән, аерым җөмләләр калыбындагы    фәлсәфи сөземтәләре тупланган китабы  данга күмеп, шул хезмәте өчен аңа АКШ та алтын бюст  куелган...  Руска тәҗел,“яман мисал йөгышлы була” дигән әйтем татарга чапырышрак, ник дисәгез милләттәшләребез  бер-берсе казанышларыннан үрнәк алып,  уздыруга корылышта. Мисалга, авылда  берәү яңа капка-койма эшләтсә, күршесе дә шул мәшәкатькә алынып, үзенекен күркәмрәк, биегрәк итү ягын кайгырта.   Йорт җитештерү, машина алу, балаларны укыту һәм башка  шундый өлкә-юнәлешләрдә һәр авылда бәйгеләр тынып тормый. Казандагы татар язучылары да  чыгышлары белән саланыкылар һәм алар да әдәби басмаларга сырышып,  авылдашлары рухына тугърылыкта дөнья көтә...
              Узган ел “Казан утлары” журналының  11 санында Фәнзаман Батталның“баттализмнар” исеме астында  афоризмнары басылган иде. 12  санда  Рабит Батулланың “батуллизмнары” күренде. Һәм буа ерылды, китте хутка кәримизмнар, ләбибизмнар, гаффаризмнар...Һәм, безнекеләр мәскәүле Зөфәр Фәтхетдиновның борынына ук  чиертте, чөнки алтын бюст иясенә үз әйтемнәрен “зөфәризмнар” дип тамгаларга фәһеме  җитенкерәмәгән. Һәм миңа калса бу шаукым артында бюстка тиенү ярышы ята ...    Әлеге бәйгедә  журналның ике санында шактый мәйдан биләп катнашучы Зиннур Мансуров кына, ни хикмәттер, үз    афоризмнарын “зиннуризмнар” дип атамамыйча, коллективтан димме, гомуми вектордан дияргәме, тайпылган...
          Бәгъзе язучыларыбызның “бөеклек бәйгесе”нә караган иҗат үрнәкләре  “Казан утлары”нда басылып чыгу өстенә интернетка (Матбугат ру) эленү  сәбәпле, шунда “тычкан тотытып утыручыларны” да битараф калдырмады.  Җөмләдән, “Сәйлән” кушаматы астында “Казан утлары” журналы уздырган “Печән базары” сатирик әсәрләр конкурсында   “Авыл мәктәбен япкач, мөгаллимнәре ни диләр?”  поэмасы белән катнашып уңыш казанган,эшләп,  финанс институтында   читтән торып белем алучы, яңарак кына гаилә корып җибәргән Ләйсән ханым Гатина болай дип язды :
( интернетта аның    телгә алынган әсәренә  26218 тапкыр   мөрәҗәгать  иткәннәр,  526 укучы соклануын белдергән. Шул ук вакытта  әсәрләре даими басылучы танылган әдипләр язганнарга, аларның тәрҗемәи хәлләре турындагы язмаларга  200-300, бик күп дигәндә 2000 чамасы тапкыр мөрәҗәгать итәләр, фикер язучылары бик  аз  һәм алары да авторны тәнкыйть итү җәһәтеннән. Кыскасы, Ләйсән иҗаты зарурлык җәһәтеннән чемпион!)
                 Мәртәбәле аксакаллар яңа жанр уйлап тапкан,
                 Һәр язучы шул жанрга үз исемен җайлап таккан.
                 Батуллизм –Батуллада, Баттализм –Фәнзаманда,
                 Әмма әйтем, күпме измә, әйтем инде һәр заманда.
                 Әдипләрнең әллә иҗат чишмәләре кипте микән?
                 Әллә дулап , Пегас аты башларына типте микән?

              “Сәйлән”  сатира бәйгесендә катнашучыларны сатира утында  көйдерүен  эзлекле  дәвам итеп, һәр әдипнең   җөмләләренә үз версиясен дә белдерә.  Теләгән кеше интернеттан тулысынча укый ала,  биредә нибары “сайланма әсәрләр” һәм шуларга җаваплар   . Сәйлән үрнәгенә башкалар да кушылып китте, һәм мондый  уен “Татарстан яшьләре” өчен дә тәҗел булыр иде...
“Баттализмнар”дан өзек :
*       «Айлык пенсияң түзәрлекме?» дип сорамагыз. Түзәрлек! Соңгы егерме           
          тугыз көне генә     бик авыр уза...
 
         *           Кайбер патшаның сәясәте үз шамакаен да көлдерә.
          *         Тешләреңне саклыйм дисәң... телеңне кыска тот.
        
          *            Уянган милләткә бишек җыры җырлаучылар күбәеп китте.

 “Сәйлән”нең моңа  ирештерүле  “җаваплары”:

 * Исәнме?-дип сорамагыз,исән булмасам ,үлгән булыр идем.
   
          *       Кайбер патшаларның шамакае да елата.
           * Тешеңне саклыйм дисәң, б.к чәйнәмә.
         
           *            Йоклаган милләткә матәм маршы уйнаучылар күбәеп китте.

“Ләбибизмнар”дан :
      *        Минем иң куркыныч дошманым –үзем.
      *       Тау күрмәгән бәндәгә түмгәк тә биек.
      *       Гашыйк булган саен шигырь язса , кәгазь җитмәс иде шагыйрьгә.
                    
“Сәйлән “нең  җавабы :
·         Куянның иң куркыныч дошманы – үзе.
·         “ Куян тауга менсә дә түмгәк астына кача
·         Шигырь язган саен эче китсә, кәгазь  җитмәс иде шагыйрьгә.( монысы башка авторныкы)

“Кәримизм”нардан:
·         Дәшми калу – үч алуның бер төре.
·         Татар үлгәннән соң да өч көн яши ала.
·         Кәрлә патшага бил бөгүе кыен.

“Сәйлән” җавабы :
·         Дәшми калу –телсезлекнең бер төре.
·         Татар  туарына өч көн алдан тибенә башлый.
·         Кәрлә патша күрешкәндә үк бил бөктерә.
“Гаффаризмнар” дан :
•    Сезгә мин кирәк чакта мин – бар, миңа кирәк чакта сез – юк.
•    Үлүе авыр, яшәве - авыррак.
•    Беркем дә безнең өчен үлмәс, үзебезгә туры килә.
•   Сукыр әби әйткән: күрше тавыгы керсә, куып чыгармагыз, дигән.

 “Сәйлән” җавабы :
·         Гел кирәк кеше үзенә бер кирәкле кеше табалмас.
·          Дөнья газабы мең-үтелә,Әҗәл газабы бер-үтерә.
·         Башкалар өчен җанын бирәм дип уйлаганнар да ,җаннарын ходайга бирәләр.
·         ”Сукыр тавыкка бар да бодай”дип авыл халкына срогы чыккан азык-төлек кайтаралар.

                     Зиннур Мансуров  һәм Батулла әйтемнәре интернетка эленмәү  сәбәпле    үзенчәлекле һәм тапкыр  версияләр  укудан  мәхрүм калынды.  Зиннур әфнденең әйтемнәре җыелмасына  “Иелгән башта таҗ тормас” дигән исем куелган  .Менә  бер кәттәсе :
-          Чәнечкеле тимерчыбыктан гөслә кыллары ясап булмый.
Кыскасы, һәр җөмләсе “дөрес сүзгә җавап юк” дип тел шартлатып торышлы.
 “Батуллизмнар” исә  бәхәскә урын  калдыра :
-          Элек хатынннарның чәче озын, акылы кыска иде, хәзер чәче дә, акылы да кыска.Элек ирләр акыллы-сакаллы иде, хәзер сакалда юк, акыл да.
-          Сөяркә –башка берәүнең хатыны.
-          Сыер- бер тапкыр ашатып, өч тапкыр саву  өчен биоҗайланма.
-          Хатын-кыз ир-ат белән тигез хокуклы булам дип, тәмәке тартып, аракы эчеп, ыштан салып чалбар кигән бер зат.
·         Акыл сакалда”  дигән нәтиҗә  борынлый  беренче җөмләдән. Татарның “сакалы бар, акылы юк “ дигән табышмагы җавабы “кәҗә”. Ихтимал бу җавапка “әдәбият бакчасына кергәннәре дә шул исәптә” дигән  өстәмә  кирәктер.
      Калган җөмләләр   шәрехләүләрне мөхтәрәм укучылар игътибарына калдырам...
       Бер абунәче, “Татарстан яшьләре» килү –бәйрәм дип язган иде.  Бәйрәм уеннары белән ямьле, ә иң кызык уенлы бәйрәм –үзең катнашканы. Бу җәһәттән “Т.Я” яңадан яңа башлангычлары белән укучыларын гел куандырып тора. Миңа калса “Бюст бәйгесе”нә  газетабызда да  урын табылыр иде. Шулай ук  кызыклы автор “Сәйлән”нең үткен каләменә дә  сөекле газетабыз урынны түрдән бирәсенә шигем юк.   Ел азагында берәр рәссам ( карикатурачы булса да ярый) җиңүчеләрнең бюстларын  ясап  газетада бастырып чыгарса,   нур өстенә нур булачак ... 

воскресенье, 6 мая 2012 г.

СОТКАВ ПЕСНЮ ИЗ РАЗРЫВОВ МОЛНИЙ …

37 фото с историей Blog for Life
            Так называемая революция 1917 года не только не принесла долгожданного освобождения томящимся в тюрьме народов, но даже подвигла их в статуте рабов-заключенных в адском режиме на примере древнеегипетских рабов строивших для своих фараонов пирамид   в качестве мостов на тот свет   на сооружение рая на Земле, в перспективе для всего человечества, а на первом этапе  в отдельно взятой стране  для самих строителей …ГУЛАГ, войны , голодоморы,  с колоссальными жертвоприношениями, осушение Арала, атомные аварии  на станции «Маяк», Чернобыльской АЭС, психушки для инакомыслящих – вот неполный список маяков на пройденном историческом пути от побед к победам… Тотальная Ложь окутавшая стройплощадку коммунизма подпитывала все поры общества с помощью  государственной  машины непрерывно, под гипнозом Страха. При Хрущевской оттепели, когда были вырваны  наиболее ядовитые зубы Системы, люди вдруг почувствовали, как дурно пахнет ложь. Но свыклись этим запахом, хотя  никто из подданных уже не воспринимал его изыском  парфюма…
            Однако,  производство  лжи  в качественном и количественном измерении не претерпела  резких изменений. Те, кто на этом зарабатывал себе на хлеб, кто и с маслом и даже икрой, а кто без,  работали в режиме перевыполнения социалистических обязательств, в прок. И вдруг  подул  со стороны  Кавказа свежий  ветерок . Чистому  горному воздуху все мы были обязаны знаменитому дагестанскому поэту Расулу Гамзатову, за его удивительную книгу «Мой Дагестан», вышедший на многих языках страны… А потом была издана с эффектом разорвавшейся бомбы книга Олжаса Сулейменова «АЗ и Я», в которой был  установлен  главный ядовитый  источник  лжи  , который поддерживал комплекс неполноценности у плененных народов страны  ,  с  точным указанием координат.  Ну , а после  такой пристрелки Айдар Халим  сделал залп  со своими  «Книга печали или Записки аборигена», «Убить империю», «Этот непобедимый чеченец» и.т.д. ,  ударная волна которых окончательно сорвала благородную маску у шовинистов-перевертышей и их штатных приспешников , на местах, татар по паспорту…
           Конечно, о цитадель Лжи  бились   многие честные сыны Отечества.  «Архипелаг ГУЛАГ»  А. И .Солженицына  , думаю,  вдарил  по солнечному сплетению Системы.   Академик А.Д. Сахаров, генерал Петр Григоренко,  лидер крымско-татарского движения Мустафа Джемилев – были  и остаются воинами Света. В  уличении во лжи Системы  стоить  отметить и нашего академика Абрара ага Каримуллина.  Он, в своих двух  книгах «Татар китабы «(Татарская книга), с помощью сухих цифр,   не оставил камня на камне утверждений  историков-шовинистов их прихлебателей - манкуртов,  о том,  что татарский народ до революции  был неграмотным, со ссылкой ни на какого там    отщепенца, а на самого вождя мирового пролетариата.  Айдар  Халим , среди  названных героев нашего времени  не  последний... А для представителей порабощенных народов  он может быть и первый, поскольку , скажем,  А.И.Солженицын  корень зла  увидел в террористическом  режиме  Ленина-Сталина, то  охват взора Айдара Халима  и  шире, и глубже…Хотя, справедливости ради стоить вспомнить  о татарском поэте, ветеране войны, летчике испытателе  Салихе Баттале, который первым назвал Ивана Грозного  большевиком  номер один в своем памфлете.
           Татарского поэта, писателя. публициста, общественного деятеля Айдара Халима  в Казани  печатают неохотно. Даже его книга  «Мальчик –Веретено Биктырыш, мастер на все руки», жемчужина детской поэзии , которая была  издана в Уфе и Москве, с умопомрачительными тиражами , какие  не снились  местным татарским  детским писателям , считающимися классиками, корифеями в данной области на все времена, в Казани увидела свет пройдя немало рогаток, и только после того, когда автором был  выдан на гора  аналитический труд  «Татарская детская поэзия  и мальчик веретено Биктырыш» , где   подвергнут жесткой,  справедливой критике состояние детской литературы в Татарстане, приведены убийственные примеры и конкретно названы  имена и фамилии «героев» и адресат цитадели графоманства.
         Земляк Айдара Халима из Башкортостана Карим Яушев, в своей  статье опубликованном в газете «Кызыл тан» № 181, 18.09, 1997г. сообщает, о том, что Айдар Халим каждую свою книгу  публикует и распространяет - продает  со скандалами, а в его детище «Убить империю» слишком много критики в адрес президента М.Ш.Шаймиева. Мне лично тогда казалось , что слишком много лести льется в адрес тогдашнего президента , что может ему  в конце концов выйти боком.    Наш пророк Мухамммад г.с. рекомендовал  в священном хадисе, бросать  комья земли в лицо льстецов. Великий богослов Аль Газали  предупреждал султана, о том, что его подданные  поклоняются на самом деле не ему, а своим животам, и как только он отойдет от трона, они от него отвернутся. Эх , если бы власть предержащие вняли тогда критике Айдара Халима, возможно и не стали бы возрождать форпост  Ивана Грозного , откуда берет начало инкыйраз татарского народа, не была бы принята программа доведения поголовья свиней в мусульманской республике до миллиона голов. Не были бы устроены на подножье мечети праздники пива со спуском , пьяными и мокрыми от дармового пива девчушками трусиков, рок концерты на месте гибели русских и татарских воинов  за свою веру…Не было бы построено и запущено увесилительное сооружение в виде египетской гробницы ( какие счеты у нас с древними египтянами?) Не было бы  воздвигнуть памятник поэтессе назвавшей татар собаками…А устройство памятника татарской соловушке Саре Садыковой  начатая  на мусорке, не было бы остановлено в пользу мусорки. Не была бы опущена под землю землеройная машина, издевательски названная  именем последней царицы казанского ханства Сююмбике… Не был бы разрушен дом, где жил и творил Тукай  последние свои 7 лет жизни…Не вышел бы казус  с памятниками «зодчих» на территории Кремля, в которых на страницах  газеты «Звезда Поволжья» заподозрили Ивана Грозного и Шах Али… А памятник, начатый с макета татарской женщины, но ставшая в ходе сооружения  подчеркнуто русской ,  видимо  это дань  за  вклад в дело ассимиляции на ниве смешанных браков и кажется, что парк посвящен именно той победе... А скандал с «Хранительницей»-  ведь это на все времена…
         Убить империю…  Но порушить бастион, сооруженный   со знанием  всех тонкостей фортификационного  дела, задача не из простых. По  древнегреческой мифологии, чтобы окаменела медуза-Горгона, необходимо  показать ей  саму себя. И для Российской империи  сей прием  оказался подходящим. Не от хорошей жизни  нынешние шовинисты упрекают  великих русских писателей, которые показали жуткую действительность , от чего  Раша-Горгона  вошла в ступор на определенное время. И Виктора Астафьева не жалуют за его «окопную»правду. Ну, а Айдар Халим , наш юбиляр без обиняков обозначил мишень для стрел правды , ради выживания людей в качестве людей  в отдельно взятой стране, образ которой, как не крути , словно «Хурриэт», что возле Татарстанского парламента, перекликается  таки с  пресловутой «Хранительницей»… 

НӘЗАКАТЬЛЕ ЮМОР

          
 
 Язучылар берлеге  әдәби консультанты Ркаил Зәйдулланың “Т.Я” нең  3 нче  ноябрь ( 2011ел) санында дөнья күргән    “Гражданин нәчәлник” атлы , минем “Әй, мөкаддәс синтезатор” атлы мәкаләмә җавап буларак дөнья күргән язмасында  фәкыйрегезгә карата шактый җылы сүзләр әйтелә. Олы башын кече итеп, шундый күләмдә әтрафлы җавабы өчен , борыңгылар әйтмешли, тәшәккүрләрдән тәгәҗҗепмен...Шул ук вакытта әлеге мәкалә уңаеннан кайбер фикерләрем белән килешмәү бар һәм азмы-күпме  ризасызлык та белдерелә.  Бу язмамда  шундый “ак таплар”ны бетерергә тырышып карыйк.... Иң әвәле авторның үтен кубарган  “тәкдиди көчәнүләр” билгеләмәсенә туктыйк.“Ә Шамун Фидаи Тукайның ниндилеген бик яшьли аңлаган һәм шуңадыр, Сталин чоры чалгысы  аны унсигез яшендә үк чабып ташлаган” , дигән җөмләм уңаеннан “чынында Фидаиның һаләк булуында Сталинның да Тукайның да катнашы юк ,1920 елда комсомол эше белән авылга барганда кулаклар үтерә”, -дип язалар белешмәләрдә. Ә “комсомол эше” дигәннең продразверстка булуы, ягъни  авыл кешесенең соңгы икмәген таларга бару ихтималы да зур,”- дип белдерә.

          Әлеге мәгълүмат( соңгы җөмләдән тыш) “Әдипләребез” дигән ике томлыкның икенчесендә, 516 нчы битендә китерелә. Анда Шамун Фидаиның (чын исеме Касыйм Шакирҗанов) фотосы да бар. Сүрәттән ундүрт-унбиш яшьлек үсмер малай карап тора. Инде, әйдәгез  , мөхтәрәм Укучы,  җөмләмдәге хилафлыкны бергәләп тәфтишлик. Комсомолга ул чорда беренче чиратта,  укымышлыракларны тартырга тырышканнар. Җөмләдән, әнием дә, аның апа-абыйлары да ( Мөхәммәтгариф улы мирза Мөхәммәтшәриф мулла балалары) , иң өлкән апасы Зәйнәп абыстайдан калганнары бар да комсомолга керәләр. Бар да укымышлы һәм Тукайны күңелдән белүчеләр. Шамун Фидаиның Тукай турында япь- яшь килеш   таң калдыргыч шигырь язуы   аның да укымышлы булуы һәм шул сәбәпле “аңлылык” күрсәтеп комсомолга  килеп кабуы хакында сөйли, түгелме? Ркаил Зәйдулла 1920 нче елны Сталин чоры түгел дип саный һәм формаль яктан караганда ул  хаклыдыр , бәлкем. СССР  чорында , без укыган дәвердә  Сталинны чикләнгән шәхес дип  таныталар,ә хакимият аның кулына очраклы  рәвештә генә  эләккән, янәмәсе. Соңгы елларда,  күп кенә яңа мәгълүмат чыганаклары белән танышу форсаты ачылды. Җөмләдән,француз язучысы Анри Барбюс  милләтләр буенча халык комиссары ярдәмчесе С.С.Пестковский  сүзләренә таянып( бу әле 1918 ел башы), Ленинның  Сталиннан башка бер генә көн дә бер эш тә майтармавын, шуңа Смольныйда Сталин кабинеты Ленинныкы янәшәсендә   урнаштырылуын, Ленин Сталинны телефон аша һәр эш көне дәвамында чиксез күп тапкырлар  чакыртып алуын, яки кабинетына үзе килеп кереп, аны ияртеп алып чыгып китүен, һәм көннең күп вакытын Сталинның, Ленин кабинетында уздыруын  бәян итә. Л.Д.Троцкий  да «Сталин» дигән хезмәтендә асылда охшаш фикерләрне кабатлый. Революциядән соң ил белән  хаким партия  җитәкчеләре ВКП (б) Политбюросы идарә итә башлый. Ә аның әгъзалары : Ленин, Сталин, һәм тагын биш кеше.Сталин Политбюро әгъзасы булып 1919 нчы елны,  Л.Д.Троцкийдан алданрак сайлана... Ягъни, 1917 нче елдан бирле илдәге барча процессларда, шул исәптән продразверстка уздыруда да  Сталинның дәхеле бар...Хәтта ул бу эштә шәхсән , турыдан-туры да катнаша һәм икмәк тапшыру зарурлыгын үгетләгәндә, бер кулак  аны  “Ә син егет бие, бәлки шуннан соң мин сиңа бер-ике пот икмәк бирермен”, дип хакәрәтли.. Габдрахман Авторханов үзенең “Хакимият технологиясе” атлы хезмәтендә  Сталинның, тормышындагы бу моментны онытмавын һәм   барлыклы крестьяннар катламыннан хөҗерләнеп  үч алуын бәян итә...

           Мәгълүм ки,һәркемне, шул исәптән  укымышлыракларны да Системага хезмәт иттерү һәм халыкны бүлгәләп, бер-береннән кырдыру, бер-беренә әләк яздыруга, җасуслыкка турылау  – большевиклар почеркы. Үзара бәрештерүдән исән калган укымышлыларны  “халык дошманы” ясап ГУЛАГ тегермәнендә тарттыру да көйләнгән-җайланган. Максат бит халыкларны карусыз массаларга әверелдерү. Соңгы вакытта Русия тарихындагы иң популяр кешеләрне тәгаенләү максатында телесораштырулар уздырылып(2008 нче ел, “Имя России” проекты),   илдәшләрнең бик күбе Сталинны сагынуы мәгълүм булды һәм шушы җәһәттән  Петербург һәм Ленинград өлкәсе коммунистлары иҗтимагый оешмасының Регион-ара Үзәк Комитеты рәисе Сергей Маленкович, “Сталин –Россиядә иң популяр исем, аны  изге буларак канунлаштыру котылгысыз, без Рус Православ Чиркәвенә мөрәҗәгать итәчәкбез һәм егерме беренче гасыр азагында һәр православ йортын Изге Иосиф иконасы бизәячәк”, дип белдерде.. Ә танылган язучы Михаил Веллер, шушы проект нәтиҗәләреннән чыгып ( АиФ, №42, 2008 ел), ” Пушкин- безнең өчен бөтенесе дә, ә Сталин –без үзебез...” дигән диагноз куйды. Казанда Тукай яшәгән “Болгар” кунакханәсе җимерелгәч, ирексездән, Михаил Веллер дулкынында, “Тукай-безнең өчен бөтенесе дә , ә  МИнтимер агай - без үзебез?..” дигән фараз  йөрәкне сыдырып узды ...

         Сталинның Ленин тәхетенә утыруы  очраклы хәл булмавын  раслаучы байтак китаплар арасында  Александр Бушковның “Сталин. Боз тәхете” дигәне иң шомлысы... Кыскасы, миңа калса, мәсьәләгә формалистларча  якын килмәгән тәкъдирдә, 1920 елны Сталин чоры дип атауда  әллә ни хата  юк дип саныйм. Баксаң,  20 нче ел гына ди сиңа, 20 нче гасырны тулаем аныкы санап,  21нчесен дә аныкы  булачак дип юраучы илдәшләребез дә аз түгел икән... Аннары минем  ул җөмләдә Сталинны шәхсән гаепләү  юк, сүз аның чоры чалгысы турында...

        “Язучыларга тибеп китү Рөстәм Зариповта гадәткә әверелгән”, -дип   гаепли әдәби консультант Ркаил Зәйдулла  әлеге язмасында,ихтимал “Казан утлары” журналында әдәби тәнкыйть җанрына караган  “Кашка тәкәме, кәҗә тәкәсеме?”, “Пегас кашына микән”, “Тозсызны күзсез дә күрә”, “ Татарстан яшьләре”  газетасында “Татар китабын укыргамы ?”, “Татар китабын укыргамы –2“, “Бердәнбер –бер генә”, “Көзгегә бер кара...”, “Үзгә тәкъдимнәр бармы?”, “Мирас” журналының соңгы 12 нче санында (2010 ел) “Кемгә тәүбә итәсе?” дөнья күргән мәкаләләремне күздә тотып...    Әллә соң әдәби табынга мәгълүм даирә калыплап торган чүп-чарны тоткарлыксыз уздыру зарурлыгыннан Тукай “кирәкле шәй” таныган тәнкыйть жанры җан тәслим  ителеп, мин  ул хакта  хәбардар гына түгелме?  “Берсен берсе бастырышучы” мөхәррирләр турындагы мәзәк  өчен Тәлгат Нәҗмине зәвыксызлыкта  фашлау  гомумән урынсыз. Ул, халык телендә канатлы гыйбәрә буларак  чагылыш тапкан әдәбиятыбызга кагылышлы  тискәре күренешне ничек бар шулай, дөреслеккә хилафлык китерми теркәгән генә, ләбаса...
          Нурислам Хәсәнов романын , җимле тагаракка якынайтылган тар даирә авторларныкы өзлексез басылып торган шартларда ун ел дәвамында дөньяга чыгармый тинтерәтүне, язма авторы “ул - документаль әсәр, шуңа кемнәрдер тарафыннан тыелды”, дип белдерүе гомумән мантыйк киртәсенә сыймый. Нурислам Хәсәновның үзеннән  белештем,   әсәрем  документаль  түгел, ә  матур әдәбиятка карый, дип чатакама килде.  Баксаң, монысы  ярамаса,  башка әсәрләремне чыгарыгыз  алайса,  дип тә караган  әлеге автор  романы “типкедә йөргән” ун ел дәвамында...   Янә килеп, әлеге әсәрне документаль дип белдерү , авторны гына түгел, мөхәрриятләрне  дә кыен хәлдә калдыра. Бәлфараз, вакыйгалар шул эргәдән куерып китсә, һәм Ркаил Зәйдулланың әсәрне документаль дип белдерүе расланмаса( ә роман кысасында бернинди документлар  теркәлмәгән), уеннан уймак чыгып,   миңа шаярып ыргыткан   “гражданин нәчәлник” гыйбәрәсен  аңа уен-муенсыз һәм урынлы кулланырга туры килмәгәе, әгәр “прототиплар” закон кысасында дәгъвә белдерә икән...
             Мәкаләләремдә яңгыраган тәнкыйть фикерләрен Ркаил әфәнде шәхси мөнәсәбәтләр яссылыгына төшерә. Имеш  публицистикам шәп , ә әдәби әсәрләремә җитешсезлекләр аркасында редакция мөхәррирләре аркылы төшкән  һәм шул сәбәпле мин боларны  имеш ки “типкәлим”...Мин, Язучылар Берлегенә һөнәри язучы буларак танылып кабул ителдем. Дөрес, югары белемне татфакта түгел, техник вузда алдым, ризыкъны  халык хуҗалыгында эшләп табам,  ә әдәбият һәм музыка өлкәсендә  рухи зарурият тойган чакларда гына шөгыльләнәм. Әдәби табынга яки сәхнәгә тәкъдим итәр алдыннан иҗат үрнәкләремне  осталарга күрсәтәм. Җөмләдән музыкаль  әсәрләремне Хөснулла һәм Аллаһияр Вәлиуллиннарга, фәнни –методик үзәк оештырган семинарда Леонид Любовскийга күрсәткәнем булды. Алар фикеренчә җыр жанрында  казгана алам булып чыкты. Фасиль ага Әхмәтов, мөгаен якташ булуны  искә алып мактап ук җибәрде хәтта. Әдәби әсәрләремә дә таләп-киртә шундый ук. Хәлбуки, Ркаил әфәнде тәгәрәткән фикернең   җирлеге бар. Минем   проза әсәрләрем – санаулы . Мансур Вәлиев “Идел” альманахына мөхәррир чакта “Аууу” атлы хикәям бер хәрефе дә кыскартылмыйча басылып чыкты һәм  радиодан мөхтәрәмнәребез  Празат Исәнбәт һәм Равил Шәрәфиевләр укылышларында тапшырылды.  Фәиз Зөлкәрнәй мөхәррир вакытта “Идел” журналында  “Әләметдин” атлы күләмле хикәям , шулай ук бер хәрефенә дә кагылмыйча дөнья күрде. “ Мирас” журналында “Тозлы яңгыр» исемле хикәям дә шул тәртиптә басылды. “Идел” журналында Нәбирә Гыйматдинова баш, ә Ркаил Зәйдулла бүлек мөхәррире вакытта   утыз битлек  бәяным( зур хикәя дисәң дә ярый)  өч биткә калдырылып(!!!-Р.З.) “дөнья күрде”.  Ркаил әфәнде фикеренчә, имеш ул шул “яхшылыгы” әҗерен татый... Ә бит  язган әсәр сыйфатсыз икән, авторны  урынына утыртуның үтемле чарасы , аны тулаем бастыру , ә аннары күпме кирәк тәнкыйть утында керендерү...Бу җәһәттән  шәхси фикереп, гонорар фондын тар даирә файдасына тоту хакына мин язган 30 битне 3 биткә калдырып кемнеңдер файдасына 27 битне экономияләгәннәр. Берөзлексез,  даими басылучы автор файдасына...
         “Рөстәм әфәнде “(Әй, мөкаддәс синтезатор мәкаләсендә .-Р.З.)телгә алган шәхесләр урысча язсалар да, мин татарча кыштырдатып ирешкән нәтиҗәгә генә килделәр. Ягъни, нәтиҗә –нуль”-дип белдерә Ркаил Зәйдулла мәкаләсендә.... Миңа  калса нәтиҗәләр төрле.  Ул, әйтик, “кыштырдатып” (үз сүзе) Тукай премиясе алды, ә Фәүзия апабыз җинаять җаваплылыгына тартылды. Мин олылап телгә алган мөхтәрәм шәхесләребезнең “ирешкәннәре” , аның һәм аның тирәсендәгеләрнең казанганнары белән тиңдәш тә, төрдәш тә түгел. Шуңа да, “без - халык шикелле, халык ничек- без шулай”, дип кукыраю чама чиген оныту булып аңлашыла  . “Язучыларын кайгыртмый”, дип хөкүмәткә үпкәләү дә мәзәк яңгырый... ”Безне  тиешле югарылыкта асрамыйлар”, буладыр инде моның кешечәгә тәрҗемәсе. Товарың үтми икән, базар экономикасы шартларында үзеңә генә үпкәләргә кала...Булган кадәресенә шөкер итү лязем.
                    Ркаил Зәйдулланың язмалары арасында минем  күңелгә  хуш килгәне, Әптелмән сәүдәгәр турындагысы кайсыдыр олы битле газетада басылып чыккан иде. Ул язма яшьлегемдә  Рузаевка шәһәре юл идарәсендә  өч ай чамасы эшләгән чорымны искә төшерде. Шул калага орынган мең хуҗалыклы , Шәриф Камалның туган авылы Пешләдә яшәдем, андагы мишәр әзиләр белән ныкъ кына  дуслаштым. Фатир хуҗам, Сираҗ агай, бераз кәефләнеп алса, хәләл җефетенә : Каффай, йөрәк маем, алтын алмам , иккүзем, бер генә син”,  дип башлый да, йөз сиксән градуска капылт үзгәреп, җөмләсен  “ кит, фәләнеңне төгән” , дип очлый торган  иде. Хатыны Кафизә апаның мондый чыгышларга  исе китми : “Адя сүлә, сүлә, ать   атясеңне, -дип салмак кына үз эшен эшли. Пешләдә, бер мәҗлестә үзен Аксак Гали дип таныштырган, казна бушлай ипи ашата торган җирләрне  урап кайткан агай белән уртак тел таптык.  Шул утыруыбызда ул миңа  “Әптелмән купис” кыйссасын сөйләп, бәетен   җырлап  күрсәтте. Кыйсса мондый: ак он белән чит илләргә дә чыгып сәүдә итүче Әптелмәнне бизнес буенча конкурент  урыслар төрлечә бөлгенлеккә төшерергә тырышалар. Әмма ул фальш акча да ясавы аркасында боларның һөҗүменә бирешми. Ахыр чиктә, патша заказы белән чит илгә бу чыгарган онга конкурентлар кемнәрнедер яллап, ком куштыралар һәм  шул “гаебе” өчен хөкемгә тарталар. Аңа, котылу хакына чукыну тәкъдим ителә.  Әптелмән күнми, иманын сатмый, чөнки кыйбла бер генә.  ..Кызы Зәлхәбирә мәҗбүри монастырьга озатыла. Менә Гали абый җырлаган бәеттән истә калган өлешләр:             
                                          Акча ясый торган машинамны
                                          Чыгарып басыгыз грәзгә,                  
                                          Йолдыз кашка тимеркүк атымны
                                          Чыгарып сатыгыз кенәзгә   
                                                            Кушымта  
                                               Ай, Әптелмән купис, кем идең
                                               Никулай патшага тиң идең..                     
                                      Чиркәү болдырыннан менгән чакта
                                      Тез тамыркайларым калкадыр,
                                      Өстәлләрдә тора дуңгыз ите,
                                      Валлай- билләй дуслар капмадым,
                                      Валлай-билләй дуслар мин капмадым.
                                      Кукрәгемә пычак капладым...               
                                                     Кушымта : (шул ук)                                         
                                          Зәлхәбирә матур намаз укый,
                                         Айлы шәл яулыгын ябынып,
                                         Төннәр уртасында үкереп елый
                                         Ислам дингенәсен сагынып...                                           
                                                        Кушымта : (шул ук)
            Әптелмән агай –милли кахарман саналырлык шәхес. Ркаил әфәндегә кычытмаган җирне кашыйсы урында( минем адреска турылаган үз сүзен үзенә түкми-чәчми кайтаруым), гаярь кавемдәше Әптелмән агай хакында , прозадамы, драматургия өлкәсендәме әсәр иҗат итсә  әйбәтрәк булыр  иде һәм  моңа ул   һәр яклап әзерлекле дип  чамалыйм.
          ... “Татарстан яшьләре”ндә басылган мәзәктәге,  “р” хәрефен әйтә белмәүче агроном, сукаланган басу җире тирәнлеген үлчәп   тракторчыларны шелтәләгәне сыман, бүгенге көнчыгыш шагыйрьләре  ысулындагы тәкълиди тәҗрибәләрне,  тарихи , сатирик  роман яки бәян дип тәгаенләнүче  эшләнмәләрне , публицистика дип тәкъдим ителүче үз –үзенә зикердән гыйбарәт бушануларны  укыгач ,

- Сай сөгәсез, егетләр, сай сөгәсез, -диюдән  узып булмый, әлегә...