Рустем Зарипов - публицист, автор стихов, рассказов, популярных песен (слова и музыка)

пятница, 13 июля 2018 г.

Медиклар һәм мидәкләр


Әгәр кеше бик тә яшәргә тели икән, бу очракта медицина көчсез...

/ХАЛЫК АВЫЗ ИҖАТЫ/.

“Бушлай дәвалану – бушка дәвалану” дигән әйтемне ишеткән бар югыйсә, бер җирем дә авыртмаган килеш “диспансерлаштыру” дигән ятьмәгә эләгергә тиеш түгел идем. Әмма күрәсене күрми гүргә кереп булмый дигәннәре хактыр. “Ничек гомерең буе ялгышуларсыз яши алдың?” – дигән сорауга бер ир-ат: “Мин һәр эшне хатыным белән киңәшеп, ул әйткәннең киресен гамәл кылдым”, – дип җавап биргән, имеш. Ә мин мокыт, хатын сүзе белән, “бушлай” уздырыла торган ятьмәгә үз аягым белән килеп каптым. Һәм бер тапкыр гына да түгел, ә ике ел рәттән. Медикларны аңлап була, мидәк (бакыр акча) китерми торган матавык аларга “уздымы-узды”га хисап бирү һәм игелекле булып ялтырау өчен кирәктер.
Хуш, су буе чиратлар торып кан тапшырдым: бармактан да алдылар, беләктән дә. УЗИ аппаратыннан тикшеренергә кергәндә бер литр су эчеп килү кирәк диделәр. Анысын тикшерүче табибә ике ставкада эшли булып чыкты, шуңа күрә кабул итүне бер көндәлек эшен тәмамлагач, төштән соң башлый икән. Кабинет төбендә кош өере сыман җыелып көттек моны. Менә табибәбез беренчесен тәмамлап, икенче сменасына эшкә чыкты һәм чиратыбызга җан өрелде. Әмма кайбер язучылар ак канатлы фәрештәләргә тиңләгән шәфкать туташларының әледән-әле танышлары табылу сәбәплеме, әллә чиратта утыручыларны монда бүтән аяк та басмаслык итәр өчен махсус шулай эшлиләрме – кабинет ишегеннән тиз генә эчкәре узу насыйп булмый гаҗиз итте. Ахыр чиктә, табибәдән чират бозуларны туктатуын таләп итәргә һәм аңлау тапмау сәбәпле, яшьрәк чакта үзешчән сәнгатьтә бергә кайнашкан баш табибның телефонын юллап, тәртип урнаштыруын аннан үтенергә мәҗбүр булдым. Түземсезлеккә алдан бер литр су эчеп килү дә этәргәндер күрәсең, чыдарлык калмагач, патша җәяү йөри торган җиргә барырга туры килде. Ниһаять, чиратым җитте. Әмма эш узган, тикшерү шарты бозылган, табибым шактый үпкәчел тонда “экранда тоныклык, монда рәтләп берни күренми, әмма нәрсәдер – бизме, шешме нормадан ике тапкыр зуррак чамалана, шуңа күрә алдан язылып, күрше район үзәгенә онкологка барырга кирәк” дип мыгырданды...
Узган ел, диспансерлаштыру дулкынында, УЗИ дигән аппарат аша йөрәкне тикшертергә анда барып кайткан бар иде инде. Әле дә күз алдымда: үзәк поликлиникадагы йөрәк тикшерүче табибә эш урынына чәчен-башын туздырып дигәндәй, коридор тулы халыкны ыра-ера шактый соңарып килеп керде. Гайбәт булмасын, ул белгечне өч ставкада “утыра” диделәр. Барлык врачлар да алиментчы диярсең, инәңнең койрыгы, кайсын сорашма, ике яки өч ставкада чиләнәләр дигән җавап ишетәсең. Хет берәрсен җиренә җиткереп башкара микән алар – анысын белгән кеше юк. Алай да иртәрәк “аяк киенүем” белән оттым: өч табиб төрле юнәлештә хезмәт күрсәтүче тар кабинетка миңа көтә көтә көтек булмый гына үтү насыйп булды. Тик ни аяныч, миңа дигән өч ставкада чәбәләнүче ачкычынмы, нәрсәсендер өендә онытып калдырган икән. Һәм ул ашыгып-кабаланып шуны юлларга чыгып чапты. Көткәндә минутлар елга тиң. Ниһаять, ак халат кигән, инде убырлы карчыкны хәтерләтә башлаган түтием янә каршымда пәйда булды һәм керә-керешенә: “Нәрсә карап каттың, сал өстеңне, ят әнә шунда бик ашыксаң!” – дип җикеренде миңа ни сәбәпледер. Мондагы “мин – начальник, син – дурак” формуласына корылган “тәртип”тән сару кайный башлаган иде, җикерүе касыкка ук бәрде: “Бу юлы башыгызны онытып калдырмадыгызмы соң, алай-болай?” –дип кызыксынасы иттем. Ханым мондый тупаслыктан дөртләп кабынып, мине ярты сәгать дәвамында этика кагыйдәләре нечкәлекләре серләренә төшендерергә алынды. Бәлки пыраклатып куып та чыгарган булыр иде дә, медицина өлкәсендә шактый абруйлы табиб һәм түрә булган танышым искә төшеп, шуның исем-фамилиясен телгә алдым, шуның киңәшен тотып, анда тәҗрибәле табиблар бар дигән сүзенә ышанып кына бире килгән идем, ялгышканмын, гафу итегез дип, ишеккә таба кузгала башлагач, хәлем йөз сиксән градуска үзгәреп китеп, УЗИ аша тикшеренү бәхетенә ирешә алдым. Нәтиҗәсе шул булды – магний эчкәләргә кирәк дигән киңәш ишеттем. Күп еллар элек аягымның йөзе сызлап интектереп, табиблар билгеләгән дарулардан файда тимәгәч, бәладән ветеринар танышым коткарган иде. Малларның аяклары сынса яки каймыкса кулланыла торган, ылыс исе аңкыган майны өч көн рәттән аякка сылаганнан соң сызлау-авыртулар бөтенләй онытылды. Магнийны да илле яшен узган һәркем кабул итәргә кирәклеген шул танышым әйткән иде кебек.
Узган елгы диспансеризация нәтиҗәсе менә шундый булган иде. Ә бу юлы, алдан язылып, район үзәгендәге онкологка киттем. Сәгате-минуты тәгаенләнгән, көн бушка узмас, нервы тузмас дип өметләнгән идем, тот капчыгыңны... Поликлиникада халыкның иге-чиге күренми, Ахырзаман җиткән мәллә диярсең. Авырып китүчеләр генә булса бер хәл, кемнәргәдер документ алу өчен медицина күзәтүе узасы бар, балалыкка алучылар ятимнәрнең сәламәтлеге хакында белешмә юллаучылар да иза чигә монда. Кыскасы, илебездә кайчандыр гөрләп торган завод-фабрика биләмәләрен үле тынлык сарса, биредә киресенчә җанлылык, тормыш кайный. Һәр ишек катында коточкыч чиратлар. Биредә дә шәфкать туташлары ул чиратларны санга сукмый гына кемнәрнедер җитәкләп алып кереп китәләр. Һәм мондый башбаштаклык өчен җәзага тарту практикасы юк. Әхлакый зарар өчен матди җаваплылык та каралмаган. Ә юлламада күрсәтелгән сәгать сүз чынлыгы өчен генә булып чыкты.
Ул арада коридорда ыгы-зыгы купты – бер табиб ир-ат белән кабул ителүгә өметләнеп килүче ханымнар арасында кара тавыш чыкты. “Спектакль” ничек тәмамлангандыр, финалны күреп булмады, чөнки миңа “бәхет капкалары” ачылып, баш табиб вазыйфасы өстәмәсенә онколог вазыйфасын да өстерәүче утырган кабинетка үтәргә насыйп итте. Голливуд йолдызына охшаган кыяфәтле, ак халатлы ир-ат үз каршына утырырга тәкъдим ясады. Русчалы-татарчалы сөйләшүеннән рәтләп берни аңламагач, рус теленә генә күчүен үтендем. Ул кече йомышымны үтәгәндә басым нинди дип кызыксынды. Минәйтәм, яшь чакта биек койма аша узарлык иде дә, хәзер ботинка башы юешләнмәсә шуңа риза. Табиб кәгазьләремне күз уңыннан уздыргач кушеткага ятарга кушты. УЗИдан карап, нәрсәдер – бизме, шешме нормадан икеләтә зурайган икән шул, ә без аны лазер белән менә болай ярырбыз дип, миңа компьютер мониторыннан “кино” күрсәтте. Әмма операция тиешме-юкмы икәнен белү өчен Казанга барып килергә кирәк дип, адрес язылган кәгазь тоттырды. Әле тагын ниндидер кыйбатлы дарулар эчәргә дә язып бирде һәм бер айдан кабат очрашырга чакырды. Ә монда кабаттан килер алдыннан кырыкмаса кырык төрле анализларны яңабаштан ясатасы икән.
Казандагы ул тәкъдим иткән үзәккә чылтыраттым да, кабул итү вакыты билгеләделәр һәм шуннан бер сәгать кичереп бер литр су эчәргә кирәклеген әйттеләр. Иртәгесен, шул шартны үтәп, күрсәтелгән вакытка Үзәк парктан ерак түгел әлеге медицина үзәгенә барып кердем. Кабул итү бүлмәсендә касса аппараты ышыгында бер ак халатлы туташ утыра һәм як-якта дүрт ишек. Бернинди чират юк. Бер ишектән ниндидер табиб, хирург иде бугай, үзе кабул иткән бер апаны озата чыкты. Әбекәйнең кассага сигез мең сум түләгәнен абайладым. Табиб аңа, ялгыш ишетәмме дип торам, әлеге дә баягы магний эчәргә киңәш бирде, тегесе рәхмәтләр укый-укый, болай җылы сөйләшкән врач очраткан юк иде әле дип, саубуллашып чыгып китте. Хуш, мине кабул итәргә тиешле табиб та килеп керде. Алдан сөйләшенүне онытканмы, сәбәп башкамы – аның мине кабул итәргә тиешлегеннән хәбәре юк. Кайсы районнан кем җибәргәнен, “поставщик”ның кемлеген ачыклагач (уртакка эшлиләр микән), канәгать кыяфәттә киң итеп елмайды да, “мин хәзер” дип бер кабинетка кереп китеп, эчтән бикләнде. Чыкмый да чыкмый бу. Шунда эшләүче җыештыручы ханым тынгысызлана башлавымның сәбәбен аңлап булса кирәк, табибның ишегенә шакырга киңәш итте. Бер шакыйм, ике, өч. Ниһаять, йозак чыгырдап ачылды һәм ак халатлы әфәндем мине икенче бер кабинетка алып кереп китте. Үзе компьютер мониторы каршына утырды, ә мин катыргыдан кайчы белән кисеп ясалган бүрәнкәле кечтеки пластмасса чиләккә ул әйткән мәлдә “пес” итәргә тиешмен. Чиләк төбендә датчик куелган икән һәм шул минем йомыш үтәү тизлегемне вакыт аралыгында графикта күрсәтәчәк. Гөнаһ шомлыгы, компьютеры тормозлана, көйләнми дә көйләнми. Башта ук шуны әзерләп куярга кирәк иде дә бит югыйсә, клиентын кешегә санаса. Ә мин үз хәлемне үзем генә беләм. Менә, ниһаять, ул кулын изәде. Әмма шулкадәр озак ясалма тоткарлык этлеген эшләгән – кече йомышым азаккача түгел, ә өлешчә генә үтәлде. Табиб миңа принтерыннан чыккан график сурәте ясалган кәгазь бите тоттырды да, мин 1200 сумымны түләп, кайтып киттем.
Район үзәгендәге онколог кушкан даруларны көн дә тиешле дозада эчеп, әйтелгән срокка, өр-яңадан анализлар ясатып килсәм, ул укырга китеп барган булып чыкты. Ишегендә кайчан кайтачагы күрсәтелгән рәхмәт төшкеренең. Мин үземне әлеге матавыкка тардырган беренче табибны очраттым да, аңа кулдан ясалган катыргы бүрәнкәле пластмасса чиләк кыйссасын бәян иттем. Табибәм русча-татарчалы гадәти сөйләмендә: “Этот козёл решил сине загнать, әйдә, кабат анализлар ясаттыр да, Казанга онкология үзәгенә бергә барабыз, үземнең дә тикшеренәсем бар”, – дигән киңәш бирде.
Акча түләп тиз арада анализлар ясаттым, кабаттан УЗИ аша күрендем, карточкама тиешле язулар яздырттым һәм таңнан торып Казанга юл тоттык. Ә Казанда онкология үзәге янында халык ишле һәм бар да ишекләр ачылганын көтә. Менә вәгъдә сәгате суккач, бер ишеккә бушлай каралырга килүчеләр ташкыны ябырылды, ә икенчесенә акча түләп тизрәк нәтиҗәне белергә омтылучылар өере капланды. Кешеләр агымы мине йомычка сыйфатында эчкә алып кереп китте. Кая карама кабинетлар, калын гәүдәле табиблар, касса аппараты тоткан шәфкать туташлары, ханымнары вә әбиләре. Тегендә төртелә, монда сугыла торгач, 1800 тәңкә түләп, чират торып, бер кабинетка узу бәхетенә ирештем. Кабинет ярлы, монда хәтта акыллы кыяфәт ясап уйнап утырырга компьютер да юк, нибары җәймә тарттырылган экран сыман нәрсә генә. Табиб, чалбарны төшерә төшеп, шуның каршына басарга кушты һәм һич көтмәгәндә арт юлга баш бармагын турылап, “монда ниндидер тыгызлык бар” дип белдерде. Әйтерең бармы, төшемле эш. Ияк астына берәрне тамызу дөрес булмасмы дип аптырабрак торганда, ул, хәлне аңышып булса кирәк, кулындагы приборын күрсәтте. Мин баш бармак дип ялгышканмын ахрысы. “Сезгә тәмәке тартуны, аракы эчүне ташларга кирәк”, – диде бу миңа бик белдекле кыяфәттә.
Үземнең тәмәке тартмавымны, ә аракыны, мәчет юлына басуым сәбәпле, инде егерме еллап авызыма да алмавымны җиткерүем аның кәефен кырды. Ул миңа күтәрелеп карап тормыйча гына, ахыргы нәтиҗәгә ирешү өчен кая, кемгә барырга икәнлеген аңлатты. Табиб әйткән ояны эзләп киттем. Анда да касса аппараты тоткан медсестрага һәм үтүкләнмәгән ак халат кигән, йончыган йөзле бер табибның коридорда тәмәке пошкытуына тап булдым. Минем өчен шул ачыкланды – башта барча анализларны кабаттан бирергә һәм аннары гына сөйләшенгән көнгә, әйтелгән сәгатькә алдан клизмалар ясатып килергә тиеш икәнен. Һәм алар арт шәриф аша шприц сыман нәрсә белән кереп, кай төштәндер тукыма уеп алачаклар да, рак чире бармы-юкмы икәнлеге аныкланачак, имеш. Ә бу “рәхәтлек” өчен нибары 5400 сум түлисе. Аңлавымча, нәтиҗә тискәре булса, инде башка табиблар химия кулланып, кем әйтмешли, үтергәнче дәвалаячаклар. Нәтиҗә уңай булган тәкъдирдә вакыт-вакыт күренгәләп торырга киңәш ителәчәк. Кыскасы, наркотикка, алкогольгә, тәмәкегә генә түгел, медицинага бәйлелеккә дучар итү технологиясе дә яхшы эшләнгәнен чамаладым.
Мин яңабаштан анализлар ясатып, район үзәгендәге “үземнең” онкологка киттем. Аңа “пес” графигын тапшырдым. Бер уңайдан, әгәр миндә рак чире юк дигән нәтиҗә ясалса, лазер кулланып икеләтә зурайган бизгә операция ясалачакмы-юкмы дип кызыксынырга теләгән идем. Табиб русчалы-татарчалы телендә өзлексез нәрсәдер сөйли дә сөйли, миңа авыз ачарга ирек бирми. Шул арада җай табып, янә бер пациентны чакырып кертеп, аңа да үзенекен “төяргә” кереште. Мин моңа такылдавыннан тамак кырырга туктаган мәлендә соравымны биреп өлгердем. Ләкин сорау бирүем аңа ошамады. Ул аны үзен бүлдерү дип бәяләде һәм мине әдәпсезлектә, тактсызлыкта фаш итәргә кереште.
“Иң куркыныч табиб – табиб булып роль уйный торганы” дип язган немец философы Фридрих Ницше. Имтиханнарны акча түләү хисабына тапшырып “укыган”нарга бүтән чара да юктыр, мөгаен, уйнамый да булмыйдыр. Инде чыгып барышлый: “Минем яшьтә сез әйткән нормадан тайпылу бәлки нормаль күренештер, хәзер бит күпчелек ике яшьлек балаларның да сәламәтлеге нормадан тайпылган дип язалар матбугатта”, – дигәнемә, табибтан: “Мин сиңа килмәдем, син миңа килдең, шулай бит? Миңа кирәк түгел, сиңа кирәк”, – дигән “җавап” ишеттем.
Табиблар авыруны терелсен өчен дип түгел, ә беренче чиратта хезмәт хакы килеп торсын өчен дәвалыйлар дигән уй күңелне биләп алды поликлиникадан чыкканда. Өйгә кайткач, аптыраган үрдәк халәтендә компьютерны кабыздым да шушы темага язмалар карарга утырдым. Ә анда алар буа буарлык икән. Әйтик, берсе “медицина мафиясе арсеналында ике уен картасы бар – рак һәм СПИД, һәм алар үтә зур керемле бизнесны чәчәк аттыру өчен кирәк” дип башлана...
Ахыр чиктә үземне “бушлай диспансерлаштыру” алып кереп киткән “арбадан” төшеп торырга күндердем. Иң мөһиме – баш исән калды һәм акча түләп, үз ирегем белән хәерсез диагнозга да тиенмәдем дип куанам.
Матбугатта врачлар һәм пациентлар арасында канлы бәрелешләр турында язмалар күренгәли. Бу җәһәттән интернетка гыйбрәтле роликлар да эленгән. Шушы уңайдан медицина җитәкчелеге Дәүләт Думасына табибларны закон сагында торучылар белән бер рәткә куя торган закон проектын да тәкъдим иткән, имеш. Милиция хезмәткәре гражданинның гомерен өзсә, аны фәлән елга ирегеннән мәхрүм итәләр, ә капма-каршы очракта, гражданинны гомерлеккә хөкем итәргә мөмкиннәр. Табиблар да әнә шундый “гаделлеккә” өмет баглый башлаганнар. Ә минемчә, рас медицина касса аппараты ышыгында эш йөртә башлаган икән, аны да сәүдә оешмалары тоткан “клиент һәрвакыт хаклы” режимына турылау хәерлерәктер...
"Татарстан яшьләре", №25(12347) 28 июнь 2018 ел

понедельник, 9 июля 2018 г.

Ахмаклыкмы, яисә бу ниндидер рәзиллек?

              Русиянең атказанган ветеринария табибы Якуп каенэнекәш Казанга килгәч, йомышы төшеп, эт поликлиникасына кергән, һәм андагы персоналның күз тондырып чабышкан мәленә юлыккан. «Бер-бер хәл булды мәллә?» – дигән соравына бер коллегасы, артык дулкынланудан татарчасын онытып: «Там собаке плохо», – дигән җавап күндергән…Туган телебезнең хәле уңаеннан да шундыйрак ыгы-зыгы кубып алды. Һәм ни өчендер иң төп проблема «укыту методикасы»на кайтарып калдырылды… Сер түгел, укытучы халкы югарыдан төшерелгән күрсәтмәләрне төгәл үтәргә тырыша. Хәлбуки, мәсьәләгә аек акыл белән якын килүче оригиналь остазлар да очраштыра. Мисал өчен мин яшәгән Шәмәрдән бистәсе урта мәктәбе укытучысы, инде мәрхүм, өлкәннәр арасында илкүләм һәм халыкара озын араларга йөгерешләрдә призлы урыннар яулаган Миндел ага Вәлиуллин ( һөнәри композиторлар Хөснулла һәм Аллаһияр Вәлиуллиннарның туганы). Өлкән кызым сөйләвенә караганда, ә ул аңарда 6нчы сыйныфта укыды, татар теле дәресләрен программага буйсынмыйча, гадиләштереп, буталчык кагыйдәләре белән балаларның башларын әйләндерми генә, музыка, рәсем сәнгате белән бәйләп (бәхеткә, әле ул чорда ЕГЭ юк, һәм укытучыдан һәр төчкергәнен компьютерга кертү таләп ителми) укыткан. Ә соңгы дәрестә укучыларны Тукай Кырлай музеена сәяхәткә алып барган. Мәңге онытылмаслык булып истә калды аның дәресләре, дип искә алырга ярата кызым. Районда дәрәҗәле педагог буларак танылган Роза исемле, миңа әтисе ягыннан кардәш сеңелкәшем бар. Ул Миндел агага да әнисе ягыннан кардәш. Бер мәлне шул Роза Фәрит кызы РОНО кушуы буенча Миндел абый дәресен тикшерергә килгән. Мәктәп коридорында очрашып күрешкәч, Миндел ага: «Сеңлем, мин бик ашыгам, РОНОдан минем дәресне тикшерергә ниндидер бер ахмак килергә тиеш, программа кушканча әзерләнәсе була, вакытым тар, берүк гафу итә күр», – дип каударлана икән. Роза кеткелдәп көлгән дә: «Миндел абый, ул ахмак мин булам, дәресеңне үзеңчә уздыр, җавабын ничек кирәк, шулай язармын», – дип тынычландырган.
                Озын сүзнең кыскасы, туган телебезне мөшкел хәлгә калдыручы сәбәпләр байтак. Берсен искә алып, калганнарын оныту, белмәмешкә салышу хәерле нәтиҗәгә китермәячәк. Әдәбият дәреслекләренә, классиклар сыйфатында, иҗатлары әле вакыт сынавын да үтмәгән вазыйфалы вә вәкаләтле язучыларыбызның терсәк тырпайтып үтүләре әдәп-низам һәм мантыйк киртәсенә сыймый шикелле. Татар теле турындагы фәннең үз-үзен татарча аңлата алмавы, ятлар терминологиясенә батуы да тешкә тия… Ә иң үртәлдергәне – татар теле һәм әдәбияты дәресләренең рус балалары һәм аларның ата-аналары өчен генә түгел, татар балалары һәм аларның милләтпәрвәр әти-әниләре өчен дә күңел кайтаргыч кирәксез нәрсә дәрәҗәсенә төшүе… Туган телебезне ихластан яклау, коткару нияте булган тәкъдирдә, барлык тискәре факторларны җентекләп өйрәнү аша кыенлыкларны хәл итү әмәлләрен табу кирәк… Совет чорында гарәп графикасындагы әлифбабызны латинныкында «бер кич кундырып», кирилл графикасына күчергәндә, татарча авазлар дөрес яңгырасын өчен кирәкле хәрефләр (каты «к» һәм каты «г»), ваемсызлык аркасында, ә бәлки максатчандыр, төшереп калдырыла һәм алынма сүзләр ятларча яңгырасын өчен артык хәрефләр тагыла. Һәм филолог кандидат докторларыбыз бу хәлгә мәмнүн хәлдә еллар дәвамында  телебезгә турыланган  шушы бозымны ныгытучы дәреслекләрен тәпәли...Хәлбуки, Мәхмүт Галәү, Әхмәт Фәйзи, Әмирхан Еники, Адлер Тимергалин, Фатих Хөсни, Мөхәммәт Мәһдиев, Гамил Афзал кебек талантлы әдипләребез төрдәш сүзләргә бай туган телебезне иҗатлары аша тулы куәтенә файдаланып, ясалма рәвештә корама хәлгә килүеннән аралый төшеп, затлылыгын һәм күркәмлеген ача һәм саклый килделәр… Ни аяныч, Достоевскийны, Ришат Нури Гүнтекинне татарча «сөйләштергән» тәрҗемәчеләребез эшен лаеклы дәвам итүчеләр дә табылмады. (Әдәби журналларның тиражларын саклау максатында дөньякүләм популярлык казанган авторларның иң атаклы әсәрләрен ( әйтик Паоло Коэльоның «Алхимик», Ришат Нури Гүнтекиннең «Яфрак явымы» кебек романнарын), Ницше, Гегель, Әл Газали һәм башка атаклы философларның хезмәтләрен дә татар теленә күчереп, телебезнең яшәүчәнлеген арттыру кирәк иде…)
        Янә килеп, икенче дулкын сыйфатында өр-яңа афәткә тардык: Габдулла Тукай «туплар да вата алмаган», дип, милли моңнарыбызны буыннан-буынга тапшыра килүче якут-җәүһәрләргә тиң җырларыбызны, «суверенитет» дигән тәтәй тоттырылган көннән бирле «татар җыры» дигән исем астында, сүзе – сүз, көе көй булмаган эшләнмәләр ташкынына күмү проекты гамәлгә куелды… Бу хакта татар матбугатында чаң сугулар тынып тормый, яраткан газетабызда да борчылып язган әтрафлы мәкаләләргә кытлык юк, ә шагыйрь Ләбиб Леронның шул шырды-бырды җыр текстларына багышланган пародияләре яңа чыккан китабында тулы бер цикл тәшкил итә… Ә «йөк», мәшһүр рус мәсәлчесе язганча, һаман үз урынында…
            Җирле кардәшләрнең сүзләре үтмәвен чамалап микән, татарча радио-телетапшыруларның Татарстан дәрәҗәсенә туры килмәве хакындагы моң-зарлар күптән түгел мәскәүле милләттәшләр тарафыннан җөмһүриятебез президентына җиткерелде… Һәм ул аларның борчылуларына теләктәшлек белдереп, парламентта чыгыш ясагач, моңыбыз, җырыбыз, телебез сагында торырга тиеш әфәнделәребез гаепне үз җилкәләреннән алып, яңа эшли башлаган тәҗрибәсезрәк укытучылар һәм аз хакка ялланган радио-телевидение хезмәткәрләренә күчерергә ябырылды. Имеш, элек фәлән диктор болай сөйләшкән, ә хәзер тегеләй… Янәмәсе, элек журналистлар тегеләй сырлаган, ә хәзер болай салулыйлар сыман…
           Саба урта мәктәбе укытучысы Тәлгать ага Фатыйховны татар басмаларыннан хәбәрдар газета укучылар «Аргамак» журналында, Айдар ага Хәлим баш мөхәррир булып торган чорда басылган, мактау белән артык мавыгып киткән тарихчыларыбызны айныткан, «Солтангалиев татарның каһарманы түгел, ә хыянәтчесе» исемле мәкаләсе, «Татарстан яшьләре"ндә минем элегрәк дөнья күргән «Мөхәммәт Мәһдиев табышмагы» исемле мәкаләмдә, аның, мәктәп укучыларына җиткергән, «укымагыз татар совет әдәбиятын, корчаңгы әдәбият ул, Фатыйх Әмирханнан соң аңа аристократ килгәне юк, ә пләбәйләр шәхескә югары таләпләр куймый» дигән фикере аша белә булыр…
             Тәлгать ага Фатыйхов татар җырчыларыннан Фәридә Кудашева иҗатына гашыйк иде. Аңа багышлап, заманында Чаллы милләтпәрвәрләре чыгарган кыска гомерле «Алтын Урда» исемле газетада зур күләмле мәкалә бастырды. Фәридә Кудашеваны табигать тудырган могҗиза, сихри яктылык, дип бәяләде. Соңгы чирек гасыр дәвамында эфирга «татар җыры» исемендә дөңгечләнә торган күп кенә җырларны ул кунскамераларда спиртлы пыяла савытларга салынган гарип – гораба яралгыларга тиңләде… Хактан да соңгы чирек гасыр дәвамында, бигрәк тә эфир аша җыр дип тәкъдим ителә торган күп кенә эшләнмәләр үтә примитив һәм күп очракта, такмак калыбында. Әйтик, татарчарак дигәннәре берәр татар халык көен һәм сүзләрен төрлечә бозып тегүләргә кайтып кала… Чегәннекенә, русныкына, төрекнекенә тартканнары белән дә шул хәл… Америка көтүчеләренең «кантри»ларын «үз итүчеләр» дә күренгәли… Бер бозып теккәнне тагын, тагын, тагын бозып яки әйләндереп «тегүләр», «манулар» адым саен… Бәхәс юк, СССР заманында да тиле-миле такмак чыгаручылар һәм көйләп йөрүчеләр булгандыр… Әмма андыйлар «иҗатын» эфирга чыгару, сәхнә дәрәҗәсенә күтәрү мөмкин түгел, рухи кыйммәтләр билгеле бер стандартларга туры килүе дәүләт, җөмһүрият дәрәҗәсендә кануни җирлектә кайгыртыла иде…
Көлсәң көл, еласаң ела, инде эш шуңа барып җитте – телебезне армый-талмый «җыр-мыр»лары белән мәгънәдән һәм моңнан яздыручы әһелләр бүген үз-үзләрен туган тел сагында торучылар дип белдерергә җөрьәт итә. Ирексездән М.Булгаковның «Эт йөрәге» бәяны персонаже Швондерның, гаҗизлектә: «Бу ниндидер рәзиллек…» («Это какой то позор…») дигән гыйбарәсе телгә килә…
















четверг, 10 мая 2018 г.

   Ш А Н С       (перевод с татарского, оригинал прилагается)
                     
                    

                    Полночь. Сон пропал. В душе  эмоций всплеск.     
                     Включаю приемник,   а там  шум и  треск ....               
                     Чую,   наше   красное  руководство                 
                     Переходит     в совсем иное  уродство....     
                                 Вышел на  волну, где  родная речь,  
                                  Толкуют,  что наш  корабль   уже дал  течь...
                                  А потому  не грех  на жизнь   роптать, 
                                  Очернить прошлое. И даже оболгать....    
                     Вопить   про  независимость   можно навзрыд, 
                        О суверенитете   громко  запеть...                     
                         И пока что чернь   быкуя сопит,                   
                         Впору  ренегатам карманы набить ...              
                                       Доить до упора,  пока жив  село!               
                                      Скупая  по дешевке   там  молока!     
                                      И добавив   в общий чан всякую гадость,                        
                                       Продать   подороже, городским, на  радость...
                   Миллион   голов свиней для татарских селений !   
                   Чтобы  визг накрыл   соловьиных трелей...
                  Проникая в  глубь  земли  их  моча и  кровь,
                   Пусть вернутся привкусом,  родниками,   вновь.... 
                                    Плюнь на экологию, химпром развивай,
                                     Онкоцентров в придачу всюду  открывай
                                    И то и другое  выгодное дело
                                    Дышится  свободно когда бабло приплыло...Пирамида - развлекательный комплекс
                     Начинай  свой приход   с  храма   для веселья.
                      А слабо построить его   в виде мавзолея?!
                      Или   как гробницу крутого    фараона?!
                      В виде пирамиды, во благо  народа?....
                                       А там вино рекой.  А  на сцене  девки!
                                       И  шастают туда-сюда,  в каблуках,  без  юбки!
                                      Конкурсом красоты сей кипиш    назови,
                                      А в качестве  гостей  корешей   позови...
                       Подножье  “Кул-Шарифа”  заросла травой,
                       Где    когда- то  кровь разливалась рекой...
                        С  грохотом и треском    там рок-концерты устрой,
                       Чтобы  запахло раскаленной сковородой.
                                    Пусть души шахидов попрыгают  как горох,
                                    Вот будет умора, такой переполох.. 
                                    Ожидавшим  рая устроить сущий  ад,                                                                       Это  же тонкий юмор,  на фееричный лад...
 
                                  
                                         И пивных праздников  запусти туда   же,
                                         Пусть запоет алкаш, и запляшет бомж ,
                                         Гвоздь программы -  конкурс   “Золотая  попа”,
                                         Для девушек  мокрых , в том числе  от  пота...
                       Пусть  во весь рост  встанет   каменная баба!   
                       В   парке Победы! Но,  чтоб в сарафане!
                       За  ее победу в межнациональном браке!                 
                       И зачислят тебя тут же в   "толеранты".     
                                           Помни об искусстве, про  литературу, 
                                           Графоманов разных  утверждай  за   гуру,
                                           Прикрыть  их бездарность  просто -   мандатом,
                                           По партийным спискам  избрав депутатом.  
                      Приласкай    безликих,  тупых лизоблюдов,
                      Какие  выплывают со дна  и     не тонут, 
                      Возвеличить тебя  они будут  рады,
                       В центре Казани ,  на Площади Свободы...    
                                         Как воина,   верхом на белом   коне!
                                          На месте памятника Ленину!!  С уздой в руке!!!
                                      ...Пора  и дом снести , где  жил , творил Тукай,
                                         Поворчат и стихнут,  менталитет  такой....              
                     ... На  улицах  Баумана ,   так же  Декабристов,
                         В дворцах обитают  писатели,  журналисты... ...
                         И от    ДТК*      глаз  не оторвать,...
                         Не лучше ли  эти здания   отнять и продать?..  
                                          Лишать  язык  у   народа –  этого  мало,
                                          Вымести мелос из  песен!  Вот что надо... 
                                          А чтобы шел  на дно  его  последний  плот,
                                          Зарыть все что ценно  дрянью из трех нот!
                           Воздвигни Бафамету памятник  из бронзы ,
                           Заждался  внимания  также Иван Грозный,
                           Воскресить спеши  цитадель   его спецназа,
                          Отправной пункт  татарского инкыйраза**...
                                                Если кто  из  челяди  западет на  место,
                                                Для  своего отпрыска на чье то  кресло ,
                                                А  у  того в год семьи   сыночек родился
                                                 И  жена не выписалась еще  из больницы,
                                  Волосок из твоей  брови пусть  не дрогнет,
                                  Выгони юного отца,  и пусть запомнит:
                                  "Ты Хозяин   здесь и сейчас,   ты-  есть закон,
                                   Он – мелюзга , молекула, или даже  - атом…."   
                                            А вдруг кто    начнет на тебя  бочку катать,
                                            Косяки, делишки твои ,   напоминать      
                                            Не тяни с ответкой ,а действуй просто,-
                                              Стели    помягче,  но а  сажай жестко...
                                Если зовут   того Хаким (мудрец)  - подкинь ему дары. 
                                Если  зовут Ирек (свободой)- то  отправь на нары!
                                Владей  искусством нести чушь и сети плести,
                                 А управлять народом проще, лишив его чести...
                                         Пункты наставления  должны дойти  вроде,
                                          Успей крикнуть “за”,  и  ты  уже  на троне,    
                                          Жизнь дается  раз, и этот  мир прекрасен!
                                         ...И вдруг  завопил кто  то :  “Я    согласен!!!....” 
                               В ту секунду  мой радио  слетел с   волны,
                               Крути, не крути,  в эфире  снова шумы,   гамы
                                А может источник той  престранной речи
                               Перенёсся прямиком в адские  кущи..
                                            До сих пор  не понял:   была ли то  “уткой”...
                                            Может  шел  спектакль?  Чья то злая  шутка?...
                                            Наш “ТИТАНИК”   тогда   был еще на плаву,
                                            Потом  путч,   и СССР   сразу  пошел ко дну....
                                Помню как сегодня я то приглашения,
                                На заключение   вот такого соглашения...
                                Неужели     упустил момент,   шанс,попасть
                                 С выводком своей, с челядью   в книгу Форбс?...
                                  

     
 ДТК*  - Дом татарской кулинарии построенный при первом секретаре обкома КПСС Ф.Табееве, проект которого берет начало с деятельности  его предшественника первого секретаря  обкома КПСС   РТ  Семена Давыдовича Игнатьева, русского по национальности, бывшего руководителя МГБ, при котором был  воздвигнут самый лучший памятник Габдулле Тукаю в центре Казани, оправдан М. Джалиль, который числился в предателях Родины,  учрежден премия Тукая для  развития творческой  деятельности( тогда такой премией распоряжались только три союзные республики)  и много другое хорошее для татарского народа.
**Инкыйраз -   уход в небытие (арабское)
“Кул Шариф” –главная мечеть Казани. 
  P.  S .  Стихотворение написано с мечтой, что его прочтет со сцены с характерным акцентом  великолепный актер Рашит  Шамкаев.    


                   ФОРСАТ  
   
                        Төн уртасы, йоклый алмыйм,
                                Бетә , дип СССР.
                                Радиоалгыч  тыңлаштырам, -
                                 Анда  шытыр-пытыр...                                                         
                                              Бер дулкынга тарам ,кемдер
                                              Саф татарча   сөйли,
                                              Җепкә тезеп , бәйнә-бәйнә
                                               Нәрсәнедер “төйи” :                 
                         “Суверенитет! – дип, тыштан,
                           Кылтаерга  ярый,
                           “Азатлык!” һәм “Бәйсезлек!”-   дип,                                                 
                             Тырпаерга  ярый;                                                                   
                                          Кыйбатлатып  сату аша,
                                          Сосар өчен күпне,
                                          Авылдан кысу мәслихәт  ,
                                          Арзан хакка, сөтне...
                         Төбәгеңдә  миллионнан                      
                          Ашса  чучка саны,
                          Чишмә суына тәм  өстәр,
                           Каты борын каны...
                                          Химия сәнәгатеннән
                                          Файда тап  һәр  чатта,
                                           Азу ярачак, әлбәттә,
                                           Рак  чире, як - якта ...
                          Һава бозып акча эшләү
                          Тапкырлыкка үрнәк;
                          Сулышны акча киңәйтә
                           Булган саен күбрәк...                      
                                          Фиргавен кабере төсле
                                          Кәефханә  корсаң,
                                          Туташлар,  “мисс” булабыз, дип,
                                           Калыр бикиничан...                    
                            Шәһитләр каны  түгелгән
                            Изге  чирәмлектә 
                            Рок –музыка, җан өчен,- диң-
                             Сихәт кирәклектән...  
                                              Сыра бәйрәмнәре кызык ,
                                              Эчеп күбенешле,
                                              Сәрхүш кызлар, арт күрсәтеп
                                              Рәткә  тезелешле...
                                                        Мәчет дивары катында!
                                                       Әйтелгәндә  азан!
                                                        Дөрләп янган чакта   учак,
                                                        Кайнаганда  Казан…
                               Катнаш никахта җиңде, дип,
                               Җиңү паркын ямьләп,
                               Марҗа  сыны  торып  басса,
                               Булырсың  толерант!           
                                        
                               Әдәбиятта,  сәнъгаттә                                                                                    Чүп-чар китсен хутка,
                                                     Будалалыкка   юллар ач,
                                                Батыйллыкны котла...
                                   Рәзил –ТВ, рәзил –FM
                                   Рәзил  гәҗит-журнал...
                                   Татарның  рухи әләмен
                                     Җилфердәтсен   шулар...
                                                 Синең өчен  иң  кулае, -
                                                 Милләт торсын,  бәйдә.
                                                 Катыга утырт син аны,
                                Йомшак итеп  җәй дә ...                                                                         
                                  Бауман урамында, янә
                                   Казансу  ярында
                                   Гөрли  татар басмалары
                                   Затлы  биналарда...
                                                  Татар ашлары йорты да,
                                                 Нинди гүзәл, бакчы...
                                                  Хосусыйлаштыр  һәммәсен,
                                                   Акчасына батчы...
                                       Татар гәҗит  журналларын
                                     Берәр яры аткар,
                                     “Тар-мар” дигән әсәр язмас,
                                      "Әппәр" итәр  татар....
                                                      Милләт аңын бутар өчен,
                                                 Тел җуйдыру аздыр,
                                                  Җырын чүп-чарга батырып,
                                                   Моңыннан да   языр...
                                  Явыз Иван ныгытмасын
                                  Төзекләндер,  балкыт,
                                  Безнең урамда бәйрәм, дип,
                                   Канатлансын  маңкорт...  
                                                   Бафамет   сыны калыксын,
                                                    Сакчы  сыйфатында,
                                                     Аптырап торганда милләт
                                                      Җиде юл чатында…
                                     Зурла, иҗатчы санында
                                     Йөргән йөзе юкны ,
                                       Утта янмый, суда батмый                                                 
                                       Өстә йөзгән  ...” чук”ны,   
                                                       Ул баш    ияр ,  тез йөгенер,
                                                  Кушсаң,  җырлар, биер,    
                                                   Ирек мәйданында сиңа
                                                   “ Һәйкәл тиеш”, -диер,-
                                 “Ленинныкын сүтеп аткач,
                                   Шул урында! Атта!”
                                   И,  иснәнер , и,  ялманыр,
                                   Форсат көтеп, артта...
                                                   Тән сакчыңның күзе төшсә,
                                                   Кемнеңдер ур(ы)нына,
                                                     Берәр туганына төбәп, 
                                                     Яисә угълына,
                                      Ул, кемдер  яшь  әти булса,
                                       Гаилә елында,
                                       Ку син  аны ,селкетмичә
                                         Кашыңның  кылын  да.
                                                         Телен озайтса кем, сиңа,
                                                          Әйтмәсәм дә   әйтим,
                                                          Ирек ирегеннән язсын,- 
                                                          Хәкимлектән    хәким...        
                                     Күңелкәеңә  килсә хуш,
                                      Әгәр  шундый  кереш,
                                      “Килешәм”, дип аваз  сал да,
                                        Вазифаңа кереш!”
                                                           Җиде төн урталарында,
                                                           Байтак еллар элек,
                                                           Радиодулкын  шундый “вәхи”
                                                           Китте җанга  элеп.
                                      “Риза!” дип кычкырды гүя
                                       Кайсыдыр, шар  ярып...
                                       Ычкынды кулымнан шул мәл
                                        Гүя  алтын балык...
                                                            Аннан янә шытыр-пытыр,
                                                            Элемтә югалды,
                                                            Әллә тапшыру ноктасы
                                                             Тәмугка юл алды?
                                         Спектакль идеме ул,
                                         Усал шаяртумы,
                                          Бүгенгәчә сагышланам,
                                          Аңлый алмый  шуны....
                                                            Колак кактыммы, үтүдән
                                                            Форбс китабына,
                                                            Нәсел-нәсәбне ияртеп,
                                                            Кәс-кәс атлап кына...
                                                                     2018 ел

P.S.  Бу шигырьне,  ачык һавада, халык каршында, биек сәхнәдән мөхтәрәм артист Рәшит ага Шамкаев укуын күз уңында  тотып яздым.



                                                                                Александр Галич
      Дәшми калу,  катыйльлеккә  бару....

Өлкәннәр чутында без күптән,
Балачак еракта, ул үткән...
Әкияти хәзинә эзләүгә
 Омтылыш сүрелгән күзләрдә...
               Эсселек бөркегән чүлләрдә,
               Салкынлык саркыган җирләрдә,
               Казыну  - файдасыз.  Көчәнмә.
                Алтынның  тамыры  -  үшәнгә....
       Дәшми кал , баерсың , этләшмә,   
      Йом күзең, эндәшмә, эндәшмә! 
       Тыңлама  ярсыган  йөрәкне
        Акылга ышанма , кирәкми...
                     Чыдадык, гел телне тешләдек...
                     Карышмый, ә  хуплап дәшмәдек ,
                     Кемнәрдер шаулады, даулады...
                     Киттеләр бу җирдән аннары...
         Юлы бер югалып калмауның,
         Кәнәфи, түрәлек яулауның,
         Дәшми  түз, сүзләрдән күбенче,
          Берзаман  булырсың беренче!!
                      Ә инде ирешкәч  максатка 
                      Уксыта һәртөрле сафсата;
                     Мең тапкыр расланган, чын әгәр, -
                      Энәшмәү -  алтынга бәрабәр!..
         Башкалар кычкырсын  буылып,
        Рәнҗештән, ачлыктан ачынып!
         Үзгәләр  дуласын, шашынып!...    
         Ә син тор бер читтә, кашынып...
                                Баю тиз, ...әнәсен сатыйм ла ,
                               Әверелү  бик  ансат катыйльгә...
                                Ни кирәк тормыштан, шуны ал,
                                Дәшми кал, дәшми кал, дәшми кал...
                                         Рөстәм Зарипов тәрҗемәсе

 Соңгы  дүртъюллыкка  үзгә  вариант:
                               Бик ансат  үрелү калачка,
                               Бик җиңел әверелү палачка...
                                Ни кирәк тормыштан, шуны ал,
                                Дәшми кал, дәшми кал, дәшми кал...

                                                                        Александр Галич
ПРОМОЛЧИ   ПОПАДЕШЬ   В   ПАЛАЧИ
Мы давно называемся взрослыми
И не платим мальчишеству дань.
И за кладом на сказочном острове
Не стремимся мы в дальнюю даль.
Ни в пустыню, ни к полюсу холода,
Ни на катере... к этакой матери.
Но поскольку молчание - золото,
То и мы, безусловно, старатели.
Промолчи - попадешь в богачи!
Промолчи, промолчи, промолчи!
И не веря ни сердцу, ни разуму,
Для надежности спрятав глаза,
Сколько раз мы молчали по-разному,
Но не против, конечно, а за.
Где теперь крикуны и печальники?
Отшумели и сгинули смолоду...
А молчальники вышли в начальники.
Потому что молчание - золото.
Промолчи - попадешь в первачи!
Промолчи, промолчи, промолчи!
И теперь, когда стали мы первыми,
Нас заела речей маята.
Но под всеми словесными перлами
Проступает пятном немота.
Пусть другие кричат от отчаянья,
От обиды, от боли, от голода!
Мы-то знаем - доходней молчание,
Потому что молчание - золото!
Вот как просто попасть в богачи,
Вот как просто попасть в первачи,
Вот как просто попасть - в палачи:
Промолчи, промолчи, промолчи!