ИЗ ПЕСНИ СЛОВ НЕ ВЫКИНЕШЬ?… (возвращаясь к напечатанному)

суббота, 9 марта 2013 г. ИЗ ПЕСНИ СЛОВ НЕ ВЫКИНЕШЬ?… Выше коня, ниже собаки… Да, есть такая загадка .И что же это такое может быть? Ответ прост - седёлка. Это татарский ответ .По Ожегову седёлка - часть упряжи, кожаная подушка, служащая опорой для чересседельника. Когда конь запряжен – седёлка на высоте, но а когда распряжен, ее место на полу и размером не впечатляет. А русский ответ на загадку - седло. И то и другое представляются как бы необходимым элементом Системы. Статут первого простое и место под солнцем токмо функциональное, а назначение второго , кроме прочего, находиться ближе к телу властителя, быть в курсе каждого его пука...Как известно, быть на коне – означает власть . Выходит что, конь или лошадь означает контингент отдела, организации, бригады, населения села, района и далее по списку, вплоть да народа... Еще приходит на ум название одной книги знаменитого писателя Мухаммата Магдеева « Человек уходит, песня остается». Почему то вспоминаются строки из песен, заставившие миллионы сердец биться в унисон, «эту песню не задушишь, не убьешь», «песня остается с человеком», смысл которых кажется никогда не подвергался ревизии…. А еще говорят «…из песни слов не выкинешь»…Не дает покоя изречение Маяковского "наступать на горло собственной песни..." От чего то не забывается предупреждение Расула Гамзатова из его знаменитой книги «Мой Дагестан», со ссылкой на горские обычаи, о том, что , тех , кто портит песню можно смело взять за шкирку, вывести из дома и дать пинка… Впрочем, давайте- ка все по порядку. Была великолепная песня «Туган ягым»(Родимый край) созданная композитором Рустемом Яхином на слова поэта - фронтовика Рамазана Байтимерова, что звучала всюду, в том числе и на самых лучших сценах страны. Мне запомнилась она в великолепном исполнении народного артиста России и Татарстана Рената Ибрагимова. Депутаты Верховного Совета Татарстана принявшие Декларацию о государственном суверенитете отметились и утверждением в качестве гимна музыку Рустема Яхина, выделив ее из этой чудесной песни , не забыв задобрить композитора автомашиной «Ока», что также выше и ниже каких то общепринятых стандартов… Среди депутатов Верховного Совета были известные литераторы, знающие в жанрах толк, которые, как оказалось в последствии, обосновались в парламенте республики в серьез и надолго, и их трудовые будни на законадательном поприще должно быть отразились и в пропагандируемых ныне лавин творений под маркой татарской песни через эфир , в телесериалах в переводе на татарский язык из жизни католических стран, в качестве публикуемых литературными журналами романах, в том числе преподносимых как исторические… и.т.д. , и с чьей подачи случилась с «Туган ягым» такая метаморфоза , вопрос конечно историкам, есть наверное стенограммы за 1993 год… Я далек от утверждения, что у кого- то из депутатов -литераторов мог возникнуть мотив, идея самому стать автором текста гимна, задвинув в сторонку фронтовика поэта, с целью попасть или войти в историю…Сразу отметаю и банальные финансовые интересы некоторых, как для себя, так и для третьих лиц.… Как бы то ни было, законы цивилизованных стран, верховенство которых признается Россией , выходит что и Татарстаном, раз его парламент не выражал особого мнения по ограничению такого верховенства, никому и даже депутатам любого уровня не позволяют покушаться на интеллектуальную собственность граждан. По официальной версии пришлось вернуться к подзабытой теме, в связи с предстоящей Универсиадой. Был объявлен конкурс на текст гимна, установлен приз победителю конкурса , нашлись стихотворцы, резво откликнувшиеся на призыв , не взирая на наличие интереса законной наследницы текста песни «Туган ягым» Гульшат ханум Кушелковой, дочери Рамазана Байтимерова. Какими бы благородными намерениями не руководствовались парламентарии, все же менять текст вдохновивший Рустема Яхина на прекрасную музыку, на мой взгляд было рискованно, смахивало на трансплантацию чужих органов, в замен самодостаточных, собственных . Ведь организм может просто отторгнуть предложенных, будь они трижды здоровее или казались таковыми сами по себе… В песне «Туган ягым» воспевался Татарстан как любимый родной край, без экскурса на сложные периоды истории, и был совершенно свободен от слащавого пафоса, бахвальства и даже невзначай ничье самолюбие по национальной пренадлежности граждан не задевал, что важно для республики, исповедающей толерантность… Привожу текст оригинала песни «Туган ягым» ( Родимый край): Күпме юллар йөрдем, дөнья күрдем, Назлы җилләр йөзем сыйпады. Сиңа кайткач кына, туган ягым, Күкрәгемә шатлык сыймады. Тик бер генә көнгә аерылсам да Ямансулап сине юксынам. Синнән башка миңа, туган ягым, Бу дөньяда тормыш юк сыман. Тик бер генә көнгә аерылсам да Ятим калган кебек буламын. Тик син генә яшәү матурлыгы, Гүзәллеге якты дөньяның! В меру своих скромных способностей я пытался перевести текст на русский язык, желая довести до русскоязычного читателя дух оригинала. (Передать всю палитру чувств вырвавшихся из сердца фронтовика – поэта к Родине, к родному краю, к Татарстану , прошагавшего долгие пути- дороги Великой Отечественной войны от начало и до конца , тем более вкупе с музыкой , конечно же не удалось, за что приношу свои глубокие извинения) Ветры приносили твою нежность, Твое тепло, когда был в дали; Край родимый , лишь к тебе вернувшись, Сердце вырывалась из груди.. Даже на день разлучаться в тягость, По тебе тоскую каждый миг; Край родимый! Судьбы моей радость, Без тебя не мил мне белый свет. Даже день разлуки тянет в бездну, Без тебя я словно сирота; Край родимый , прелесть моей жизни , Мира светлого ты красота ! Слава Аллаху, парламент республики принял соломоново решение - в победителях оказался , что справедливо, стихи покойного Рамазана Байтимерова, и согласно выступлению на сессии Госсовета РТ председателя Комитета по культуре, науке, образованию и национальным вопросам Государственного Совета Республики Татарстан Р.И.Валеева, что опубликовано и в газете «Звезда Поволжья» №8(640) от 28 февраля - : марта 2013 года, «в процессе редактирования в стихотворение вошли слова и правка членов комиссии и известных поэтов, придающие торжественность произведению, необходимые гимну». В качестве текста гимна в результате были приняты следующие тексты на двух государственных языках Республики Татарстан : Мәңге яшә, газиз Ватаныбыз, Цвети священная земля моя, Халкым тели изге теләкләр! Да будет мирным твой небосвод! Гомерлеккә якын туган булып Единый дом у нас, одна семья, Яши бездә төрле милләтләр. Живет в согласии наш народ. Күп гасырлар кичкән чал тарихлы Богатый мудростью седых веков, Данлы илем, үзең бер дастан! Надеждой, верой ты нам стал, Синдә генә безнең язмышыбыз, И пусть хранит тебя моя любовь, Республикам минем, Татарстан! Моя Республика, мой Татарстан! К тексту на русском , хотя и не совсем идентичным с принятым основным вариантом, у меня вопросов нет – по крайней мере в нем все логично и на музыку ложиться безупречно. Текст на татарском, должен признаться, несколько озадачил. Разрешите, уважаемые читатели, для начала привести подстрочный , дословный перевод с татарского варианта принятого в качестве основного текста : Вечно живи, наша дорогая Родина, Народ мой желает святые желания, На всю жизнь, как близкие родные Живут у нас разные национальности. Прошедшая через много веков, имеющая седую историю Славная страна моя сама по себе поэма! Только в тебе наша судьба Моя республика, Татарстан! Тафтология ли, во второй строке текста , а в четвертой безупречен ли утверждение с юридической точки зрения, все ли в порядке с логикой, судить гражданам РТ…Мне казалось, что у нас живут не разные национальности или нации, а проживают люди разных национальностей… Чтобы то ни было, принятие текста гимна следует приветствовать, честь и хвала нашим депутатам,если только такое право не даровано как утешительный приз в обмен на добровольный отказ института президентства в республике, или на что то иное, а было собственным, спонтанным проявлением воли, инициативы , пусть и через двадцать лет…… А еще я несказанно рад тому, что среди депутатов не нашлись композиторы, нацеленные на улучшение торжественности музыки, необходимые гимну… Появление в печати , на телеэкране интервью в форме радужных рапортов о принятии текста гимна как о знаковом событии , думаю воодушивила многих. Только есть одно но, ни кем не было высказано сожаления про то, как обошлись с поэтом двадцать лет тому назад, и как ситуацию выправили. Выправили ли? Мне очень интересно, заступился ли какое либо агенство авторских прав , или какой -нибудь совет ветеранов Отечественной войны, военный комиссариат, Министерство Обороны, Союз Писателей, Министерство культуры, отдельные известные личности за песню, за право и достоинство поэта-ветерана? Через что пришлось пройти дочери поэта Гульшат ханум, чтобы прорвать надо полагать глухую «оборону», раз прошло столько лет со дня развода текста с музыкой, до объявленного результата? Принятие гимна без слов двадцать лет тому назад и не устранение пробела за слишком долгий срок требует более- менее внятного разъяснения от имени комитета, которого возглавляет длительный период вице-президент Татарского Пэн-центра Всемирной организации писателей,член союзов писателей РФ и РТ, Литфондов РФ и РТ, член-корреспондент Международной Академии общественных наук,член Геральдического совета при Президенте Республики Татарстан,первый заместитель председателя Исполкома всемирного конгресса татар, почетный академик Российской академии гуманитарных наук, председатель попечительского Совета национальной библиотеки РТ,заслуженный работник культуры РФ и РТ, лауреат республиканской премии им. М.Джалиля, премии им. А.Алиша, премии им. Г.Тукая, награжденный медалью "В память 1000-летия Казани" (2005 г.), почетными грамотами министерства культуры РФ и РТ, поэт, прозаик, драматург , автор 27 книг, народный поэт РТ Разил Исмагилович Валеев. Уважаемый читатель может спросить у пишущего эти строки : «а кто ты такой, чтобы ставить подобные вопросы?». Мой ответ лаконичен : гражданин. Который, согласно 2 статьи Конституции России является высшей ценностью государства... Если оценивать ценность личности , исходя из полученных званий, титулов, наград, рассматривая их и в качестве ступеней к Парнасу, или по 10 бальной шкале, признаюсь, не далеко ушел бы от подошвы нижней ступени, от нуля так сказать,ибо за свои 32 летний стаж работы на самых разных должностях, иногда неплохо оплачиваемых и ответственных, не разу не удостоился даже похвальной грамоты ни в основной производственной , ни в творческой деятельности. Конечно, отмазок можно придумать сколько угодно. При желании можно посчитать награждения за публичную демонстрацию превосходства человека над человеком... Возможно( тешу себя такой надеждой), те руководители, которые относились с симпатией , с некоторым уважением не смели сделать поблажку такого рода, ибо оплатить им той же монетой мне было бы не под силу , и это подпортила бы искренность отношений... Ну а те, для которых я был как кость в горле не догадались, что можно потянуть за нос человека таким вот оригинальным способом... Не знаю, что на меня нашло, однажды в сердцах нацарапал эти строки ( привожу подстрочник в переводе с татарского на русский): “Тебя никогда не наградят, спрячь пожалуйста ухмылку, медали - украшение для собак, но не волка ...”. Ясное дело, оправдывать себя любимого проще простого... ...Со мной все предельно понятно, хвастаться нечем. А смущает тот факт, что не совсем понятен принцип выдвижения на награждения за творческую деятельность и вызывает уныние кажущиеся отсутствие механизма отчуждения недобросовестных арбитров на этом поприще... Ведь за рекламу и тухлой духовной пищи должна же быть по логике вещей возникать какая никакая ответственность. А повторные попытки толкать тухлятину , на мой взгляд разве не должны признаваться отягащающими обстоятельствами вины.. Игнорирование при выдвижении на награды достойнейших с умыслом или по халатности в ожидании ли своего часа жесткой оценки?.. То что мэтра нашей литературы , знаменитого фантаста, неутомимого труженика, составителя словарей по терминологии самых разных направлений, автора уникального труда “Миллият сүзлеге” (Словарь нации), что наверное только под силу целому институту, чего не случилось, на себе ощутившего сталинские репрессии Адлера ага Тимергалина, недавно ушедшего от нас в иной мир, этого Гулливера ( чуть было не продолжил “в стране лилипутов”) поощерениями не баловали, тут, на мой взгляд, логика просто отдыхает... Как говорится “ слона то и не приметили”... Никому из самых разных важных комитетов, комиссий и в голову не приходило выдвигать его на Тукаевскую премию. Каюсь, недавно узнал из статьи , посвященный кончине Адлера Тимергалина, о том, что оказывается его все же однажды осчастливили присвоением звания заслуженного работника культуры РТ, которым обычно награждают передовых клубных работников... Грех жаловаться, и вашему покорному слуге однажды, то ли в шутку, то ли в серьез намекнули на шанс получения такого звания , не даст соврать один наш знаменитый певец и автогонщик... Не скрою, мною сочиненые несколько песен исполняются именитыми артистами, а называющаяся “Тамчы гуль” (Фуксия) была когда- то убойным хитом...Худо-бедно издал четыре книги, являюсь членом СП РТ... Так что основания под награждение при желании можно было наскрести... Но я, вместо того чтобы поблагодарить, или хотя бы потупив взор скромно промолчать, вдруг, некстати вспомнил , как актер Ю.Н.Стоянов в одном из эпизодов юмористической передачи “Городок ” обозначал сие звание аббревиатурой “засракульт” , и ляпнул : а что мне с ним делать? На самом деле понимаю, быть обласканным неплохо... Живи себе упиваясь в самомнении и радуйся прелестям жизни... Разве не забавно, привыкнув к ласке, каждый раз вставать на задние лапки , вилять хвостом ради получения очередной морковки или пряника, с рук. Или , того лучше ,впасть в страсть коллекционирования такого рода... Не стоит вешать всех собак на дорогого Л.И.Брежнева ,( в интернете на эту тему с его участием имеется довольно обидная карикатура), желающих украшать свою грудь орденами и медалями , получать звания и титулы за службу хоть отбавляй. Богема в этом вопросы на мой взгляд не оторван от общего вектора, и кто знает, может быть среди них никогда не прекращалось необъявленное социалистическое соревнование по сбору таких милостей. Награды они, словно высокие каблуки , платформы к обуви, или даже смахивают на ходули, возвышающие простого смертного над толпой как естественно, так и причудливо... Толпе понятен , близок что попроще и не зря наверное немецкий философ Фридрих Ницше отчеканил, что , люди ненавидят талантливых , а гению мстят... Но, а если попроще, вспомним основную заповедь любой организации : босс должен стимулировать тех, кто ему служит и выделять, кому это удается лучше всего... После моей публикации в газете «Татарстан яшьляре» от 16 мая 2011 года «Есть ли другие предложения», где перечислил самых достойных на свой взгляд на награждение Тукаевской премией, поставив во главе списка Адлера Тимергалина, тогда он еще был жив –здоров, Айдара Халима, Лукмана Закирова и некоторых других талантливых публицистов читаемых газет республики, некоторые товарищи по перу кажется на меня здорово обиделись и стали подозревать в чем попало. Нашлись такие, которые стали от моего имени с упорством достойного применения размещать на сайте Матбугат ру стихотврение Р.И.Валеева “Бердэнбер” ( Единственный) , указав внизу адрес моего блога , с которым я обзавелся следуя рекомендации представителя руководства СП РТ Галимзяна Гильманова для всех членов СП РТ. Должен признаться, в своих статьях старался всего лишь обозначать проблемы , всячески избегая любых утверждений . Но оппоненты , вместо того чтобы опровергать выдвинутые предположения неприемлимых для себя, скажем, используя всевозможные логические построения, впадают в истерику , прямолинейно переходят на личность, забывая напрочь, о том, что только о покойниках принято говорить, писать либо хорошо, либо ничего.…Тем самым их суета выглядит как признание за истину всего лишь предположений, не оспаривая их , и не утруждая свой мозг выдвижением контраргументов, полностью, скопом. Создается впечатление, что эти ребята работают с умыслом и поэтому, тех, кто замечает очевидное и высказывается об этом открыто, не вступая с ним в спор просто пытаются действуя из подтишка дискредитировать в общественном мнении. О том кто и как “ работали” с талантливым писателем Диасом Валеевым подробно изложено в его романе “Чужой”, с которым можно ознакомится через интернет. О том кто и как работал с академиком М.Сахаповым, “в монографии которого « Исхаки и Татарская литература ХХ века» изданной на русском языке по решению Ученого совета Института повышения квалификации и переподготовки работников образования Республики Татарстан и по рекомендации Ученого Совета Президиума Российской Академии Гуманитарных Наук ,( рецензенты – академики М.И.Ахметзянов, Н.В.Валеев, Р.К.Валеев, Т.Н.Галиуллин, Х.Р.Курбатов,Б.Ф.Султанбеков, И.Р.Тагиров, М.Х.Хасанов, Ф.М.Хатипов, Ф.Ю.Юсупов, научные редакторы :академики М.Х.Хасанов,Б.Ф.Султанбеков) как научно популярное издание по в Казани 2008 году, из 607 страниц с тиражом 5000 экземпляров, имеются высказывания негативного характера об отдельных произведениях народных писателей, порэтов РТ Т.А.Миннуллина, Р.И.Валеева, Р.М.Батуллы, Р.Мустафина) можно начинать знакомиться через статью Фанзамана Баттала “Истина дороже” опубликованной в журнале “Мирас” в 2011 г. , который, после выпуска №12 прекратил свое существование… Меня искренне беспокоит судьба татарской песни отчуждаемой от родного мелоса, народного фольклора, как и литературы, буксующей на мой взгляд на уровне не самых лучших образцов 60 –х и 70 – х годов, а хлопочу как могу чтобы свеча не погасла , чтобы наши книги не стали муляжами, чтобы Система работала, ибо без обратной связи она заглохнет… Кого интересует мои субьективные видения упомянутых проблем, извольте, http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/12/blog-post.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/10/blog-post_9069.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/12/1.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/10/blog-post.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/blog-post_13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/17-13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/06/blog-post_6268.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/05/blog-post_16.html(http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/05/1917.html и буду рад, если кто увидет и обнадежит светом в конце тоннеля, опровергнув изложенные мною опасения. Надеюсь, что мои искренние высказывания в адрес литературных журналов не приведет вашего покорного слугу негласному поражению в праве на публикацию на родном языке в этих самых журналах ...Надеюсь, упомянутый комитет такое не допустит. Я не в обиде к шалостям от моего имени в интернете, поскольку анонимы своим гневом увеличивают посетителей моего блога. В прошлый месяц поинтересовался – открыли свыше 22000 раз, из многих стран, нашлись читатели даже из далекой Венесуэлы, родины Уго Чавеса, царство ему небесное.. Стихотворение «Бердэнбер» Р.И.Валеева посвященный Фариду Хайрулловичу Мухаметшину, не скрою, меня заинтриговал, и что бы там не говорили завистники, о таковых мельком и в стихотворении упоминается, мне он кажется единственным и неповторимым в своем формате (http://tat.speaker.tatarstan.ru/smi/show/17.) который начинается , с сообщения, что Фарид, на арабском языке означает единственный , несравненный. С этой одой я знаком давно, первый раз прочитал в журнале «Казан утлары» в 11 номере 2003 года , который открывался с интервью Р.И.Валеева с Ф.Х.Мухаметшиным. В конце разговора народный поэт вспоминает о нем, написанном в честь уважаемого руководителя республики в связи с его юбилеем . Меня больше всех поразил то, что стихотворение отлично ложится на музыку Рустема Яхина принятого в качестве гимна. Это произведение вошла также в книгу поэта «Жанга уелган уйлар» (Думы втиснутые в душу) увидевший свет 2007 году, а в инернете размещен в составе блока стихотворений написанных за 1962- 1999 годы. В стихотворении восемь куплетов и в каждом рефреном повторяется слово-обращение –Единственный , а последний завершается так ( привожу подстрочник): «Пройдут годы. Этих наших дней историки изучат тысячи раз. Для истории если ты большой турэ (начальник), а для нас ведь ты Единственный». Тема не нова, вернее традиционна. У покойного поэта Наиса Гамбара есть стихотворение « Ты – единственная, среди тысяч» посвященное девушке, недавно ставшая песней ( музыку сочинил, простите за нескромность, ваш покорный слуга, а исполняет известный певец Раяз Фасихов). А есть еще у народного поэта, лауреата Тукаевской премии Мударриса Аглямова, царство ему небесное, «Баллада о единственной девушке», где также, в каждом куплете повторяется слово Бердәнбер ( единственный). Баллада посвящена матери поэта, оставившая его совсем ребенком, одного, в трудный для страны , для народа год, и заканчивается словами (привожу подстрочник) :“Кровь, что появилась на ее губах, это от горки на которую она таскала семенное зерно, не забудь человечество, она была моей матерью единственной....” Для последователей религии Ислам только Аллах имеет право считаться Единственным... Влюбленному простительно такой считать свою возлюбленную. Если сирота вспоминает маму наделив ее таким качеством, никто поперек слово не также скажет. У каждого свой резон..Прошу прощения, за лирическое отступление, но это стихотворение спровоцировал написать вашего покорного слугу такой вот стишок, годный разве что для капустника или КВН : ОСАННА СПИКЕРУ Пока спор на тему и по поводу не сник , Давайте-ка отгадаем, методом « тык»: В «Бердэнбэр»е* ( Единственном) завораживающий слог, Как на гимн Яхина ложится , стык в стык? Творение сие я обомлел, читая, Забыл все на свете, в облаках витая… Кажется соткан он из чувств нежнейших, Не при принятии ли законов важнейших?… Знамо, чтобы в дамках оказалась пешка Не грех расшибиться иногда в лепешку…. Но в нем все в ажуре, нет нехватки, лишка, И от подобострастия отдает отрыжкой… Поэт - больше чем поэт, при депутатском сане, По крайней мере так, у нас , в Татарстане; Ведь мандат меняет голос ,тон, осанку, Ну как тут не запеть в честь спикера, осанну…. …Однако , надеюсь , имею ввиду изложенное в стихотворении «Единственный» , это не совсем то, что можно заподозрить на первый взгляд... В книге «Татарстанский Союз Писателей между ХVI - ХVII съездами (2008-2012)» изданный в Казани 2012 году, есть доклад председателя СП РТ Ильфака Ибрагимова , где он отчитывается о том, что в 2011 году оплата за творчество писателей выросла на 1.5 – 1.7 раза, а также сообщает, что из отпечатанных в государственном издательстве книг 85 % попадают напрямую в библиотеки…Выражаю субъективное мнение, но кажется при решении этой задачи возможно принят какой то нормативный или подзаконный акт, с пониманием и поддержкой спикера , после чего инициатору ( или инициаторам) ничего другого не осталась, кроме как бурно выражать восторг и благодарность всеми фибрами души… Допустим, книга автора (авторов) издается за государственный счет с тиражом 2000 шт , и не попадая на свободную продажу , то есть игнорируя спрос, на 85% ( почти что на корню) выкупается библиотеками республики, из которой часть выплачивается автору, в качестве гонорара. При советской системе от писателя требовался , кроме лояльности к Системе, и талант… Тут этим добром похоже уже не интересуются?.. Если сказанное в отчете экс.председателя СП РТ окажется верной и такое счастье будет выпадать на долю начинающих писателей, скажем в дебюте, чтобы предоставить шанс встать таковым на ноги в начале творческого пути, я двумя руками за такой карт-бланш. Если такое счастье падает как снег на голову писателям старшего поколения, скажем в честь юбилея , как выходное пособие, не против и такому прочтению предполагаемого нормативного акта. Но, если ею будут пользоватся, рассуждаю чисто гипотетически, в основном узкий круг лиц, штампующие и издающие , переиздающие бесконечные трилогии, романы ,повести, вспоминания, мемуары, сначала в формате отдельных книг, а затем в составе толстых томов , с попыткой обойти вождя мирового пролетариата количественно и объемом , каковым на свободной продаже , боюсь, никому нет дела, да и в библиотеках то же, не забывая пропустить их и через литературные журналы, существующие за счет бюджета, я пожалуй воздержусь при голосовании за такой расклад, если мое мнение будет кому то интересно. Кажется это сказал британский историк искусства Уолтер Пейтер, о том что любое произведение искусства стремиться стать музыкой. Выходит, что гимн, чтобы состояться, должен стать песней. А не наоборот. Тут , принцип упомянутой загадки в начале статьи не подходит… За то что текст гимна все же принят, благодарен президенту, парламенту республики и его руководителю. Необходимо наверное поблагодарить и наших народных поэтов за внесенную лепту ( в тексте принятого гимна в полном объеме отразился их талант , поэтическое чутье, народность) за то что добились своего, ведь знает всякий : лучше поздно чем никогда... Позвольте завершить статью перефразируя последний куплет упомянутого стихотворения : «Пройдут годы, история гимна , и сыгранные роли в его становлении будут изучены тысячи раз…» На счет русского текста гимна высказался краевед Николай Марянин, что приводится ниже из его блога: Моя твоя не понимает? В феврале 2013 года в Казани были утверждены тексты официального гимна Республики Татарстан на музыку Рустема Яхина. Текст на татарском языке представляет собой переработанный и сильно изменённый вариант стихотворения Рамазана Байтимерова к песне «Туган ягым», написанной совместно с Яхиным 40 лет назад. А его перевод на русский язык сделал казанский поэт Филипп Пираев. Мне на глаза русский текст попался лишь в мае, два с лишним месяца спустя. Вот он: Цвети, священная земля моя, Да будет мирным твой небосвод! Единый дом у нас, одна семья, Живёт в согласии наш народ. Богатый мудростью седых веков, Надеждой, верою ты нам стал, И пусть хранит тебя моя любовь, Моя Республика, мой Татарстан! Слух сразу резануло несколько не очень грамотно построенных фраз и наличие двойных смыслов в некоторых словосочетаниях. Из благородных побуждений решил сообщить о своих лингвистических сомнениях руководителям Татарстана. Ведь гимны сочиняются на десятилетия, на века, и стало как-то неловко перед потомками, которые наверняка будут видеть все эти погрешности в тексте и поминать сочинителей и утвердивших гимн чиновников «добрым тихим словом». Не лучше ли сразу исправить текст, чтобы в нём не было ошибок хотя бы в построении предложений? С этим искренним и, видимо, наивным желанием в мае с.г. я отправил письмо президенту и председателю Госсовета Татарстана... «Президенту Республики Татарстан Минниханову Р.Н. Председателю Государственного Совета РТ Мухаметшину Ф.Х. Уважаемый Рустам Нургалиевич! Уважаемый Фарид Хайруллович! В майские праздники побывал на своей малой родине — в Спасском районе Татарстана. Узнал, что недавно утверждённый текст гимна республики уже учат наизусть в школах. Из любопытства прочитал этот текст — и ужаснулся... А показывали ли его профессиональным филологам, прежде чем представлять на утверждение Госсовета Татарстана? Надо очень сильно постараться, чтобы в восьми строчках гимна сделать столько смысловых, стилистических, фразеологических да и политических ляпов. Попробую это обосновать, разобрав некоторые фразы гимна... На восемь строчек текста 10 местоимений — это явный перебор, создающий неимоверную смысловую путаницу: «моя, твой, у нас, наш, ты, нам, тебя, моя, моя, мой». В торжественных текстах, мне кажется, повествование должно идти или от имени каждого гражданина (я, мой, моя), или от всех граждан вместе (мы, наш, у нас). Здесь же всё перепутано, и порой даже непонятно, к какому слову относится то или иное местоимение. «Земля моя» - «твой небосвод»... Уже режет слух (земля моя, а небосвод твой). К тому же, получается, что «твой небосвод» - это небосвод земли. Но у земли, по определению, не может быть небосвода. Небо находится над землёй, а не является её частью. Существует даже выражение «как небо и земля», когда говорят о двух полных противоположностях. Автор, видимо, хотел сказать «Да будет мирным над тобой небосвод», но эта фраза не уложилась бы в ритмику стиха, и пришлось пойти на искажение смысла, которое для гимна просто неприемлемо. К тому же, двусмысленно и даже провокационно звучит сама эта строка - «Да будет мирным твой небосвод!» Почему только небосвод над Татарстаном должен быть мирным? А на самой земле Татарстана, выходит, мира может и не быть? Исходя из утверждённой фразы гимна, это вполне допустимо. В тексте гимна не должно быть никакой двусмысленности, иначе он всегда будет предметом насмешек и издевательств разного рода недоброжелателей. В первой строке текста на татарском языке вообще ведь нет слова «земля», там речь идёт о Родине: «Мәңге яшә, газиз Ватаныбыз...» («Вечно живи, милая Родина...»). Эта фраза сразу трогает сердце. В русском же переводе неудачно выбран синоним слова «Родина» («земля»), имеющий несколько основных значений, не ассоциирующихся с Родиной. И вместо «Вечно живи, милая Родина......» звучит призыв «Цвети, священная земля моя...» Но в Толковом словаре В.Даля выражение «земля цветёт» означает, что она покрыта насекомыми после дождя. А у современных домохозяек, занимающихся разведением комнатных цветов в горшках, «земля цветёт» - значит покрывается грибковой плесенью, которая губит цветы. Мы ведь не этого хотим пожелать земле Татарстана? Цвести, по определению, могут растения, сады или юные девушки, и даже вода цветёт, когда покрывается водорослями, а вот земля, опять же по определению, может цвести, только покрываясь насекомыми или плесенью. Да и «священная земля» в словаре того же В.Даля означает «кладбище, погост» - мрачная двусмысленность! В словаре Ожегова у слова «земля» есть 6 значений, и только одно из них («страна, государство») можно как-то ассоциировать с Родиной. Автор, конечно же, и имел в виду это значение, но стране и государству всё же принято желать не цветения, а процветания, это совсем другой смысл (не «цвети, страна...», а «процветай, страна...», «процветай, Родина...»). Помнится, лет 30 назад Роза Рымбаева пела популярную тогда советскую песню «Цвети, земля моя!» (почти один в один первая строчка нынешнего гимна Татарстана). Но даже в эстрадном шлягере, чтобы не было двусмысленности, певица в припеве поясняла, что земля должна цвести садами: «Бушует сад над головой, / Бушует свадебной красой, / Цвети всегда, моя земля, / Моя любовь, моя весна!». Без такого пояснения тоже напрашивались бы ассоциации с насекомыми и плесенью... Переходим к 3-й и 4-й строчкам: «Единый дом у нас, одна семья, / Живёт в согласии наш народ». Режет слух и глаз здесь фраза «единый дом»... Звучит аляповато и неграмотно. Едиными могут быть порыв, воля, цель, даже Россия или Татарстан. Понимаю, что автор имел в виду «один дом у нас», «общий дом у нас», но не смог подобрать нужного синонима в ритмику строки. А люди теперь думают, что это партия «Единая Россия» вставила ключевое слово в текст гимна, чтобы себя обозначить в главной песне республики. Получилось неуклюже, и ещё один повод появился поиронизировать над правящей партией. И опять же ненужное противопоставление личного и общего: «земля моя», небосвод «твой», а почему-то «дом у нас»... У кого у нас? У меня, земли и небосвода? То есть, на моей земле стоит наш дом и живёт наш народ, чувствуете, что с отношениями собственности здесь как-то не всё в порядке? Уж если земля моя, то и дом мой, и народ мой, а если дом наш и народ наш, то и земля должна быть наша (это опять о смысловой разноголосице местоимений). «Богатый мудростью седых веков...» Выражение «седая старина» означает древность, древнее время, но почему же только мудростью древних веков богат Татарстан? Древней считается история до 5-го века нашей эры. Тогда ещё даже волжских булгар в наших краях не было! А средние и не столь далёкие века почему отринуты этим выражением? Наверное, все минувшие, былые века в одинаковой мере должны быть ценны для истории республики. «Надеждой, верою ты нам стал...» И здесь двусмысленность применения местоимения. Кто или что имеется в виду под словом «ты»? Если исходить из предыдущей фразы «Живёт в согласии наш народ», то по смыслу получается, что надеждой и верою нам стал именно народ. Но после слова «народ» стоит точка, и выходит, что в соответствии с расставленными знаками препинания (4-8-я строки составляют в гимне одно предложение) под словом «ты» подразумеваются слова «республика» и «Татарстан». Но тогда получается каламбур: «Надеждой, верою ты нам стал, / … / Моя Республика, мой Татарстан!» Ты нам стал, моя республика... Здесь сразу вспоминается классическое: «Моя твоя не понимает». Вот что значит перенасытить текст местоимениями и запутаться в них... Да и разные окончания в словах «надеждой, верою...» - это для лирического стишка, а не для гимна. Двойной смысл череда местоимений порождает и в последних двух строчках. Если бы было: «И пусть хранит тебя любовь, / Моя Республика, мой Татарстан!», претензий не было бы... Но в тексте гимна идёт перечисление: «... моя любовь, / Моя Республика, мой Татарстан!» То есть, по смыслу прочитывается так: пусть хранит тебя и моя любовь, и моя республика, и мой Татарстан тоже. Двоякое прочтение здесь просто недопустимо. В 8 строчках можно было бы и точные рифмы подобрать: «веков — любовь» и «стал — Татарстан» - это рифмы фонетические, они тоже режут слух и принижают весь текст. Жаль, что в тексте не отражено ни одной отличительной особенности Татарстана, отсутствуют исторические, культурные, географические символы региона (те же Волга, Кама, Казань, Сабантуй и т.д.), которыми гимн отличался бы от множества других торжественных песен. Одни общие избитые слова и фразы. Он может подойти ко многим другим странам и республикам, стоит только заменить название Татарстан в конце на какое-то другое: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Пакистан, Туркменистан, Афганистан, Таджикистан, Азербайджан... Но коль уж решили сделать гимн неконкретным, общим, главное всё же, чтоб хотя бы текст был грамотным, не содержал стилистических ошибок, а в его фразах не было двойных смыслов. Надеюсь, что у руководства Татарстана хватит воли и решимости внести в текст необходимые поправки. P.S. Может сложиться впечатление, что это только моя критика. Но все эти погрешности в тексте видны даже школьному учителю, с одним из них я общался, и он возмущался, что их заставляют учить неграмотный текст наизусть вместе с учениками. Меня можно упрекнуть: а сам-то, мол, можешь показать хотя бы для примера, как написать восемь строчек грамотно, без запутывающих местоимений и двойных смыслов? Привожу один вариант, не шедевр, конечно, но вышеперечисленных погрешностей в нём нет... Великий волжский путь, любимый край, Земля достоинства и труда: Мой Татарстан, твори и процветай, В душе и сердце ты — навсегда! Простор родных полей, былого дни - Дороже и милей дальних стран: Народов братских мир всегда храни, Моя Республика, мой Татарстан! Мне кажется, после того, как приняли решение оставить текст Рамазана Байтимерова, нужно было не организовывать келейную его доработку и перевод, а объявить новый открытый конкурс на лучший перевод с татарского на русский язык, и тогда наверняка появились бы грамотные и более точные варианты текста гимна. С уважением, Николай Марянин, поэт, краевед, автор текстов гимнов Ульяновской области, городов Ульяновска и Читы. г. Ульяновск. 12.05.2013 г.» В июне из Госсовета Татарстана пришёл ответ на моё письмо, подписанный Риммой Атласовной Ратниковой, которая возглавляла конкурсную комиссию по созданию текста республиканского гимна. Вот текст ответного письма.. «6.06.2013, № М-499/исх. Уважаемый Николай Викторович! С интересом ознакомились с Вашими письмами о тексте гимна Республики Татарстан. Сообщаем Вам, что работа по созданию слов гимна велась на основе Положения о проведении творческого конкурса на создание текста Государственного гимна Республики Татарстан, утверждённого Президиумом Госсовета РТ. Эта работа была открытой и доступной всем, кто ей интересовался. Позвольте не согласиться с Вашими слишком резкими оценками текста на русском языке. Консультантами, как по татарской части текста, так и по русской, были профессиональные лингвисты, учёные и преподаватели Казанского федерального университета, которые дали положительный отзыв о них. В то же время, в Ваших письмах есть интересные и точные замечания, которые можно было бы учесть в ходе работы, проводившейся в течение всего 2012-го года. К сожалению, они запоздали. В одном из своих стихотворений Вы пишете: «Рождён несовершенным этот мир, и значит, сам Творец несовершенен!» Наверное, эти слова можно отнести и к данному случаю, хотя мы искренне стремились создать для Гимна республики хорошие слова. 21 февраля 2013 года текст Гимна утверждён депутатами Государственного Совета Республики Татарстан и стал неотъемлемой частью Закона Республики Татарстан «О государственных символах Республики Татарстан». Просила бы Вас воздерживаться от крайних, излишне претенциозных оценок текста Государственного гимна Республики Татарстан. Пересматривать текст в данный момент считаем нецелесообразным. Благодарим Вас за то, что не остались равнодушными. С уважением, Заместитель Председателя Государственного Совета Республики Татарстан Р.А.Ратникова». Возможно, меня бы удовлетворил такой ответ, если бы он был подписан кем-то из адресатов — президентом или председателем Госсовета Татарстана, ведь моё письмо было направлено именно им, только первые лица в такой ситуации могут принять решение об исправлении ошибок. Пока же у меня сложилось впечатление, что руководителям республики мой лингвистический разбор текста гимна просто не показали, а ответ готовился теми же, кто и допустил вынесение не очень грамотного текста на утверждение депутатов и президента. Только поэтому я решил опубликовать переписку на своём сайте... В заключение несколько комментариев к ответу. Прислать свои замечания к тексту гимна я не мог раньше утверждения его парламентом и президентом республики, потому что, насколько я понял, он хранился в строжайшей тайне вплоть до официальной публикации. Так что запоздалыми мои замечания назвать уж никак нельзя. Сомнения вызывает и профессионализм лингвистов, давших положительные отзывы о тексте, написанном с нарушением правил русского языка. Получается, что они просто подставили тех, кто в этих правилах не очень разбирается, или же их замечания не приняли во внимание. Всё же продолжаю наивно надеяться, что русский текст гимна Татарстана исправят путём широкого общественного обсуждения и, возможно, объявления нового открытого конкурса на лучший перевод гимна с татарского языка. Чтобы не было мучительно больно ныне живущим, и чтобы совесть перед нашими потомками была чиста. Николай МАРЯНИН, поэт и краевед.

ХАТЫН – КЫЗ РОМАНЫ

Җәлил хәзрәт бер вәгазендә, ир-атларга мөрәҗәгать итеп, хәдискәме, ниндидер фәлсәфәчегәме таянып, тормыш тәҗрибәсеннән чыгыпмы, анысы хәтердә калмаган, "хатын-кызда аждаһа һәм фәрештә яши, кайсын уятасың , шуның белән яшисең, дигән иде...Телефон аша сөйләшкәндә, әлеге фикергә, "кайсы көнне кайсын уятасың, шул көнне шунысы белән яшисең" дигән нәни генә төзәтмә өстисе килүемә ул көлемсерәп, бу бит бер уен көлке генә инде , дип куйды... Хатын-кызлар турында атаклы язучылар, философлар тарафыннан чордан чорга берсеннән берсе үткен һәм кызыклы фикерләр әйтелгән.... Хатын-кыз акыллыракмы, ир-атмы? Бу сорауга җавапны да уенын-чынын кушып инде бик күптән эзлиләр...Үзләрен дөнья кендеге дип санаган европалылар да байтак чорлар хатын-кызның физик мөмкинлеген һәм акыл дәрәҗәсен ир-атныкыннан кайтыш, дип санаган.Хатын-кызның иҗтимагый тормышка лаек биләмәсен Германия кайзеры Вильгельм II “к” хәрефенә башланган өч сүз (кinder, кuche, кirche) белән тамгалап чикләгән һәм шуны Европада кайчандыр канун дәрәҗәсендә хакка чыгарганнар. Ул сүзләр бала, кухня, гыйбадәтханә дигәннәрне аңлата. Мин бу сорауга җавапны ирекле "Татарстан яшьләре" газетасында , 2014 нче елның 29 сентябрендә басылган шул исемдәге мәкаләмдә, әлеге җөмләдән керешеп эзләгәнмен һәм үлчәү тәлинкәм хатын кызлар файдасына авышкан... Ул мәкаләдә радиация турында гыйлемгә ирле-хатынлы физиклар Мария һәм Пьер Кюрилар нигез салуын, бу икәүнең кайсы акыллырак булган дигән сорау борынласа, Пьер – бер, ә Мария ике тапкыр Нобель премиясе лауреаты булуын искәрткәнмен, бүгенге чорда татарның иң шәп шагыйре кем дип сорасалар, ике дә уйламыйча, Саҗидә Сөләйманова, иң талантлы һөнәри композиторлар , дип кызыксынсалар, Сара Садыйкова һәм аның дәвамчылары Мәсгудә Шәмсетдинова, Луиза Батыр-Болгари, дип җавап бирәчәкмен, ә иң бөек җырчыбыз кем иде дип тәфтишләсәләр, Фәридә Кудашева дими хәл юк, дип тә өстәгәнмен... Күптән түгел үзем сыман төзелеш институты тәмамлап, үз һөнәре буенча эшләүче Алсу кызым туган көнемә бүләк иткән Мария Корелли атлы авторның "Иблис сыкравы" исемле китабын укыгач, дөнья әдәбиятында хатын кыз язучының бик биек урын биләвенә төшендем.. 19 гасыр азагында Англия классигы Мария Корелли (чын исеме Мэри Моккей, 1855-1924) романнары урын алган китаплар, тиражлары , сатылышы буенча, чордашлары,атаклы Конан Дойл, Уэллс, Киплингларны , өчесенекен бергә кушылышта артта кадырган икән... Хатын-кыз авторларны китап сөючеләр җитди кабул итмәвен үз җилкәсендә татыгач, ул әсәрләрен ир-ат автор исеме белән тәкъдим итә башлый. Ә Россиядә, авторы Брэм Стокер дип күрсәтелгән китабы, тәүге тапкыр, 1903 елны нәшер ителә. Рус телендә "Иблис сыкравы" исемле романы урын алган китабының беренче тиражы күпме булгандыр, ә менә 2025 елның маенда басылганының өстәмә тиражы 40000 тәшкил итә... Кызык, бүген кайсы илнең, кайсы халык классигы китабы , чит илдә шундый тиражлар җыярлык рухи егәргә ия икән?...Тикмәгә генә шуның тышында нәни хәрефләр белән "чорларны үзгәрткән китап", "буыннарны берләштергән язучылар" дигән искәрмәләр чагылыш тапмагандыр... Әсәрнең төп герое, үзен даһи язучы санаучы, әмма нәшрият редакторлары якын итмәүче ,язганнарын гел кире боручы , очраклы хезмәт хаклары алып юксыллыкта тормыш кичерүче Джеффри Темпст көтмәгәндә мәрхүм туганынының миллионнарына ия булып, аңа чиксез мөмкинлекләр ачыла, һәм ул иң югары даирәләрнең сөеклесенә әйләнә. Китабы тиз арада басылып чыга, аны иң затлы газета– журналлар аша , иң атаклы, шул эштә азу ярган тәнкыйтьчеләр , әлбәттә кызыксындыру чараларыннан мәхрүм калмыйча , күккә чөеп мактарга, рекламаларга керешәләр.... Хәлбуки роман резонанс тудырмый.. сатылу дәрәҗәсе дә авторның күңелен күтәрерлек булмый. Романда, аныкы гына түгел, артыннан этеп күтәрелүче, макталучы башка танылган авторларның китаплары сатылышы әлләкем түгеллеге тасдыйкълана. Ә тәнкыйтьчеләр тарафыннан даими орышуларга дучар талантлы хатын-кыз Мэвис Клерның китапларын көтеп алалар, егылып укыйлар, тиражлары артканнан арта тора. Джеффи Темпст шул ханымның бер әсәрен уку белән, үз иҗаты аныкыннан шактый түбән баскычта торуын төшенә, бу хәлгә үтә ныкъ үртәлә,борчыла, ярсый, һәм конкурентының иҗатын хурлап, уңны сулны онытып мәкалә яза, шуны, чит исем астына качып, иң популяр журналда бастырып та чыгара... Ә бер мәлне, аларның юллары кисешә ,һәм әлеге Джеффи Темпс талантлы ханымнан үзе язган романны ничек бәяләве турында кызыксына. Мевис Клер елмаеп - балкып, Романыгызны укыдым әйбәт язылган, ә мәкаләгез тагын да шәбрәк иде, -дигән җавап күндерә... Әдипләр язмышына кагылышлы әлеге гыйбрәтле әсәрдә кайбер язучыларның дәрәҗәләрен төрлечә, шул исәптән югары даирәләрнең рәсми чараларында катнаштырып өреп кабартулар , аларны үз өлкәләрендә махсуслашкан тәнкыйтьче каләм ияләре төркеменнән даими мактатулар, репутацияләренә күләгә төшерми торган ысулда, матди агымнар турылаулар аша да хәл ителүе тәсфилле бәян ителә... Инде кем әйтмешли, үзебезнең бәрәннәргә әйләнеп кайтыйк. Бездәге, ирекле матбугат битләрендә дөнья күргән мәкаләләрдә, язылучысы ташка үлчим , китапханәләргә тагу аша гына асралучы басмаларда нинидер бәйгеләр узды, дип , яңа, яшь талантлы авторларны аякка бастыруны, үстерүне күздә тотмый гына, һаман һаман бер үк авторларга, язганнары ни илкүләм, ни регион дәрәҗәсендә резананс тудырмаган, ни сатылышы, ни интернетта ачылышы, сәхнә әсәре булганы анда күтәрелүе аша зарурлыклары расланмаган шартларда, беръюлы өчәр, дүртәр премия өеп бирүләрдә, баксаң әллә ни яңалык юк икән бит...Күрәсең иблис үз вазифасын һәр чорда һәм илдә, төбәктә җиткелекле, төгәл башкара .. Ни аяныч, дөреслеккә хыянәт итмәү корылышындагы ирекле газеталарыбызның сафлары сирәгәя бара. Баш мөхәррире Рәшит Әхмәтов вафат булгач «Звезда Поволжья» озак яши алмыйча балкуыннан туктаган иде , инде 105 яшьлек "Татарстан яшьләре" дә үзенең хушлашу хатын бәян итте...Үзенчәлекле, бәйсез "Безнең гәҗит" тә тансыклатып, айга бер генә килә хәзер...Инде ансыз да калмасак иде. Татарның милли галәме тараюы өчен кемне, кемнәрне "котларга" соң? 1920 нче елны чыга башлаган, милли казанышыбыз булган "Татарстан яшьләре"нең яшәүдән туктавы белән ул басманы даими алдыручы, анда 350 дән артык язмасы басылган мин фәкыйрьнеме?" Шундый "котлау" ирешсә, "без булдырабыз!" дигән җавап бирергәме? Почта чыгымнары , биләгән торак мәйданы өчен аренда хакы артуны сәбәп , яки чара, дип башны аска ияргәме? СССР чорында ия булган торак мәйданыннан мәхрүм калуны, эшнең башы санап , моңаергамы? Интернет аша "Матбугат ру, "Татарстан яшьләре" , дип кереп андагы чорлар дәвамында теркәлгән берсеннән берсе кызык язмаларын уку, хәтердә яңарту мөмкинлегенә дә нокта куелыр микән инде, дип сызланыргамы? " Иблис сыкравы" романы үтә үзенчәлекле әсәр, анда хәрам малларның, хәрам юл белән дәрәҗә казануларның буылдыргыч җан тынычсызлыгы китерүе кисәтелә. Янә килеп, уйнаш аша дәрәҗәләргә ирешкән чибәркәйләрнең үлем белән тартышкан мәлләрендә төс кыяфәтләре шөкәтсезлеккә күчешен тасвирлаулар да тетрәндерә...Нил елгасы буйлап яхтада сәяхә барышында теге һәм бу дөнья арасында калу, зифа буйлы чибәр ир кыяфенә кергән иблиснең , тышкы кыяфәтенә таң калып һәркем иң гүзәл дип санаган ханым мәхәббәтеннән , чын йөзе коточкыч булуын күрүе сәбәпле баш тартуы, читкә кууы...да битараф калдырмый... Әлеге әсәр кахарманы язучы ханым Мэвис Клер үзен тәнкыйтьләүчеләрнең исемнәре белән тамгалап күгәрченнәр асрый. Ә кошлар шул исемгә күнегә, җавап бирә. Ул аларга орлык ашата һәм орлык өчен үзара сугышуларын көлемсерәп күзәтергә ярата.... Ирексездән, Мэвис Клеерга бүгенге прототип Гүзәл Яхинага да андый кошлар асрау артык булмас иде, -дигән уй күңелне сыдырып узды.. Гүзәл Яхинаның Россиянең иң югары өч әдәби премиясенә лаек булган, күп телләргә тәрҗемәдә бик күп илләргә таралган, бәясе һәм тиражы зурлыгы аша Форбс китабына кергән беренче романына , шуның буенча төшерелгән миллионнар яратып караган фильмга үчегеп, ярсып кадалучы ир-ат язучылар мәрәкәсе дә яңа түгел, ә баналь кабатлану, үзенчәлекле плагиат сыман кабул ителә. Әларга кушылган хатын-кызларның да кемлеге, ниндилеге әлеге романда аяп тормый ачып салынган..Мэвис Клер үзенә ябырылучы хатын- кыз тәнкыйтьчеләрне "әдәбият бакчасында үзләрен әдип санаучы итәкле карачкылар", намуссыз каләмзат ир атларны "дрессировка узган һәм киендерелгән маймыллар", дип тамгалый,.әдип булу һәм әдип булып күренү икесе ике нәрсә, дип белдерә...Бүген дә , ил дәрәҗәсендә димим, Татарстан киңлегендә аһ итеп укырлык бер әсәре юк хәлдә текә язучыга сабышып, түш киереп, бүксә кагып, театр куеп йөрүчеләр юк түгел .... Саҗидә Сөләйманованы өч тапкыр Тукай бүләгенә тәкъдим итеп, өч тапкыр аны исемлектән сызучы ир– ат һәм иҗатчы саналучылар гамәле дә ошбу фикерне куәтли... . Әлбәттә мондый романны татар теленә тәрҗемәдә асрамадагы әдәби журнал битләрендә күрү мантыйкка сыймас кебек. Җирле "даһи"лар моңа юл куймас ,дип фаразлыйм...

Күңел нечкәргән минутларда...

28 июль 2016 ел Татарстан яшьләре “Ихлас” нәшрияты Мөдәмил Әхмәтовның “Кайту” исемле китабын чыгарып, әдәби табынга куйды. Мөдәмил дусның иҗади үрнәкләре бик нәни тиражлы (100 данә) китап аша булса да дөньяга чыгуы барыбер дә куанычлы хәл. Беркөнне минем дә җанны ниндидер сагыш биләп алды. Бәлки улымның Казандагы эшен ташлап, Санкт-Петербургка барып урнашуы суккандыр. Кем беләндер сөйләшәсе килә. Сөйләшердәй, хәлне аңлардай кеше – Мөдәмил юк. Якты дөньядан китеп барды лабаса. Аптырагач, интернетка кереп, Мөдәмил Әхмәтов дип язсам, “Безнең мирас” журналының аңа багышлап урнаштырган альманахына юлыктым. Шундагы язмалар белән танышкач, күңел бераз тынычланды. Шунда Фәннүр Сафин, Нияз Акмал, Эдуард Мостафин, Зиннур Насыйбуллин һәм башка шундый атылган йолдыздай балкып алган шагыйрьләребезнең иҗади үрнәкләрен дә чын шигъриятнең ни икәнен оныттырмау хакына “Һәфтияк Шәриф” калынлыгындагы китап шәкелендә булса да әдәби табынга чыгаргалап торасы иде дип уйлап куйдым. Инде Мөдәмилнең язылып та, югалу сәбәпле, китабына керми калган ике хикәясе эчтәлеген сөйләмәкче булам. Ул аларны миңа укыган иде. Беренчесе менә мондыйрак булып истә калган. “Мөслимнең Ык күпере башында машина көтеп торучылар арасында чуар күлмәк кигән, яулык япкан, бите кояшта янып каралган бер әби. Тик машиналар ул кул изәгәнгә түгел, ә чибәр кызлар катында туктый. Кызлар китә тора, ә ул кала бирә. Менә бер дәү йөк машинасы аны узып туктый һәм әбигә кул болгый. Әби, бу минем оныгым микән әллә, мөгаен, шулдыр дип, абына-сөртенә алга уктала. Баксаң, шофер егет әби артында торган туташка дип туктаган икән, “бетмәс монда әрсез алабайлар” дип сукранып, әбине кабинасы ишеге төбеннән читкә этә-төртә, сөйгән кызына кабинага менәргә булыша. Аннары, машинасын яман акыртып, тузан өермәсе куптарып кузгалып, күпергә барып керә. Һәм күпер җимерелә. Бөтенләй түгел, бер ара адымда гына.. Әле бу Ык күперенең агач чагы, имеш. Урып-җыю чорында азга да юл өзелү түзеп тормаслык хәл, бу хакта хәбәр тиз арада район җитәкчелегенә барып ирешә. Озак та үтми урынга райбашкарма рәисе килеп җитә. Мөдәмил аны шул вазифадагы гайрәтле җитәкче Гариф Хафиз улы Хафизов гәүдәләнешендә күзаллыйм, дигән иде. Һәм җитәкче “ә” дигәнче эшне оештыра. Ул юл читендә моңаеп һәм бөкшәеп торган, бу якныкы түгеллеге кояшта янган чыраена чыккан әбине күреп ала, аның катына килә, хәлен сораша. Әби Казахстанда, бала карарга китеп, байтак еллар кызында яшәгән. Оныклар үскәч, анда сыймый башлаган һәм туган ягына, төпчек улына кайтырга ниятләгән икән. – Казахстанның кайсы өлкәсеннән? – дип кызыксына җитәкче. – Анда сафхуз дигән җир бар, – дип җавап күндерә әби. Әбинең йөрәк шаяргалый икән, валидолым бетә, нишләрмен дип куя якты йөз күрсәтүчегә. Гариф агабыз, борчылмагыз, “миндә бар” дип, машинасыннан алып, үзе өчен тоткан даруын аңа суза. Җитәкче мосафирә карчыкның кайсы авылга юл тотканын ачыклый. Баксаң, ул аның салгаларга яратучы улын да, улының пырдымсызрак хатынын да белә икән. Авылда әбекәйгә көн булмаячагын Гариф агабыз чамалый һәм бер милиционерга аны Мухан авылындагы картлар йортына урнаштырырга куша. “Шунда яшәп тор, малаең белән киленең Башкортстанга кунакка киткәннәр иде, алар кайткач, үзем илтермен”, – дип тынычландыра. Исәбе әлеге гаиләгә ниндидер матди ярдәм күрсәтеп, әбинең гаиләгә кабул ителүен уңайлау... Милиционерның прототибы Ильяс исемле участок инспекторы дигән иде Мөдәмил. Бар иде шундый үзешчән сәнгать йолдызы, һавадан “чирәм йолкып” бии, урында сикереп сальто ясый, йөзеннән елмаю китми торган погонлы ир-егет Мөслимдә... Картлар йортына урнаштыруның мәшәкате күп, медицина комиссиясе узу кирәк, вакытлы прописка алу, тагын әллә ниткән кәгазьләр... Ильяс бу киртәләрне ничек кирәк алай уза һәм әбине картлар йортына көнендә урнаштыра. Аннары Мөдәмил картлар йортындагы тәртипләрне бәян итәргә керешә. Борынга нинди исләр бәрүеннән башлый, һәм персоналның үз карамакларындагы карт-корыга карата төксе мөнәсәбәтен җепкенли. Персоналны да аңлап була, баксаң, анда олы вә кече йомышын астына гына үтәп ята торган, яки акылы бик үк камил түгелләр дә бар һәм шикаять юлларга остарган бәлачеләре юк түгел, имеш... Әбинең исә нык сагынган, төшләренә кереп йөдәткән үз авылына кайтасы килә. Ул аның кай тарафта икәнен дә аңыша, иртән җәяү чыгып китсәм, кич барып җитәрмен, дип исәпли. Китешли, картлар йорты биләмәсендәге кишер түтәленә кармак салып балык тотмакчы булып утыручы исәр карт белән шактый кызык һәм гыйбрәтле әңгәмә кора. Аннары, бисмилласын әйтеп, тәвәккәлләп авылына төбәп кузгала. “Балыкчы” карт бер мәл түтәлдә ялтыравыклы нәрсә күреп ала. Баксаң, карчык райбашкарма рәисе бүләк иткән даруын төшереп калдырган икән. – Әһә, селәү (суалчан) салырга әйбәт булды әле бу, – дип исәр карт ихлас күңелдән куана... Тартманы ачып, дару төймәләрен түтәлгә сибә...” Тагын бер хикәясе “Толым” дип исемләнгән иде. “Чишмәләр типкән, таллар баскан мең кошлы сазлыклы үзәнендәге болынга кичләрен яшьләр уенга чыга торган була. Авылның иң гүзәл кызының йөрәген ике егет яуламакчы. Көрәштә дә, җыр-биюдә дә ярыша болар. Кыз, ниһаять, берсен сайлый. Икенчесе төнлә кыз йоклаган келәткә үтеп керә һәм аңа кагылмый-орынмый гына чәч толымын кисеп алып чыга. Шул толым киселү аркасында үзара сөешүчеләрнең арасы бозыла. Толымны кем, ничек кискәнен беркем белми. Ара төзәлергә өлгерми, гашыйк егетләрнең икесе дә сугышка китә. Икесе дә исән кайта. Кыз чит якка вербовка белән киткән, адресын беркем белми. Әсәр азагында, көндәшләрнең берсе үлем түшәгендә ятканда, хәл белергә кергән икенчесе аңа толымны тапшыра... Ә инде яшь чакларында болар кич чыккан болын юк, ул су астында калган, анда плотина корылган. Плотина коручы ПМК җитәкчесен Мөдәмил миңа охшатып тасвирлаган. Сулык зур, киң, иркен, анда вак балыклар сикерешә, эреләре чуптырдап куя, үрдәк-казлар йөзә, бөҗәкләр тыз-быз килә, акчарлаклар кыйгачлап оча. Карап торырга бар да соклангыч һәм әйбәт кебек, ә асылда берөзлексез җан кыеш бара”. Шулай төгәлләнә иде хикәя... Кем белә, бәлки Мөдәмилнең югалган хикәяләре табылыр. Яки берәр талантлы якташы аны мотивлары буенча кире торгыза алыр? Мин тырышып карадым, барып чыкмый... Мөслимчә уйлый һәм фикерли алу өчен шул төбәкне ярату гына җитми, анда туып үсү дә шарттыр, күрәсең...

ЯНӘ 4 ЮЛЛЫКЛАР

*** Кош кешедән Күбрәк күрә. Чөнки күктә Оча белә.... *** Гел бәхетле булып яшәү Әлсерәтә, ардыра, Аптырашта калдыра, Туры юлдан яздыра... *** Һәр хатын-кызның хыялы Йолдыз булып кабыну, Җырлардагыча сагынгач , Югалтканы табылу... *** -Нишләп Гүзәл Яхинага каршы Каләмзатлар дулады? - Җимле тагаракны ятка бирмәү Танаудашлар хыялы.... *** Матугат очсызлануы Күпләр күңелен телә Газеталар дәрәҗәсен Бәдрәфләр күптән белә *** Акчага коена әлләкемнәр.. Өченче көн, кичә, бүген дә... Керемнәр вазифа белән бәйле Ә вазифа бәйле керемгә... *** Янәшә атлыйсың , ләкин Күңелдә гөлләр сула Аерылышу мәлендә Ул инде кипкән була... Рөстәм Зарипов, Саба,Шәмәрдән ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- *** Киләчәк бераз куркыта Үткән якадан тота Яшәү -бүген. Күңелебез Бүгенне гел оныта... *** Бер- берсен сөзә-сөзә Күктә болытлар йөзә, Үз көенә гомер уза... Кайгы-хәсрәт тә туза... *** Очкан кошка кем ата? Аучы, дип санау хата... Ул үтерергә ярата, Акланулар - сафсата.... *** Намуссыз да уйга бата, Йөрмәгәндә акыл сатып. Шигаре алымы чиксез : "Беркайчан да һәм һәрвакыт!" *** Уй - хыяллар күңелеңне талкый Армый-талмый Ни дә булса булыр әле, дисең, Һәм ул булмый калмый... *** Аһ , безнең бу уңган - булганлык, Татарлыкны җиңде булгарлык, «Болгар радиосы»н тыңларбыз, Күңелне күтәрер «булгарныс.»... *** Татфакташлар яза бер дулкында, Бер-берсен узам, дип, кабаланып; Нәсер, бәян, романга дөнгечли Милли һәм сексуаль хафаларын.... *** Үз үзеңне орышасы килә Уңлап суллап... Ятлар ялгышуын тиз тоясың, Үзеңнекен соңлап... *** Сәяхәтнең бар кызыгы , яме - Башка дөнья күрү, Аның иң рәхәт, татлы мизгеле - Өйгә кайтып керү... *** Киләчәкне бераз чамалыйбыз Чөнки ул бүгенгә тоташкан, Үткәннәр- табышмак. Тарихчылар Үзгәртәләр аны тоташтан.... _______________________________ *** Гел юкка да кайгырганга Аптырыйм торып-торып, Кояшны каплый да куя Бәләкәй генә болыт... *** Элек бар да әйбәт булган, Хәзер хәлләр яман... Шушы фикер бөтерелә Һәр заманда, һаман... ****** Яшь чакта бәхет эзлисең Табасы килә аны Ә картайгач сагынасың Эзләнүле чакларны... *** "Булдырабыз" , дип кылтаеп, Көндез чыра яндырмыйк, Якты киләчәгебезне Кара көнгә калдырмыйк... *** Яшьлектә хыяллар алгысыта Йөрәгеңдә ялкын кабына Үзең хыялланган очрамаса, Ятлар хыялланган табыла... *** Дөнья матур, яшәү кызык, Тормыш -бүләк... Һаман җитми.Булган саен Кирәк күбрәк... *** "Башта кияр нәрсә булмый, Аннан барыр җир калмый..." ...Хатын-кызлар сукрануын Тик хатын-кызлар аңлый... *** Җилгә оча тырышлыклар, Хыял, өмет, вәгъдәләр.... Спектакль тәмамлангач, Төшерелә пәрдәләр... *** Ачуланышкан чакларда Кат-кат телем сөрлекте.... Кемнең кем икәнен әйтү Ача үзең кемлекне... *** Элек бар да әйбәт булган, Хәзер хәлләр яман... Шушы фикер бөтерелә Һәр заманда, һаман... *** Ахмакларны орышасы килә Уңлап -сулап; Ятлар ахмаклыгын тиз тоясың, Үзеңнекен соңлап... *** Сәяхәтнең бар кызыгы, яме - Башка дөнья күрү. Сәяхәтнең иң күңелле мәле- Өйгә кайтып керү... *** Киләчәкне бераз чамалыйбыз, Чөнки ул бүгенгә тоташкан ... Үткәннәр -табышмак. Тарихчылар Үзгәртәләр аны тоташтан... ** Хезмәт хакың җитсен дисәң , Көн- төн эшлә армый-талмый. Шулай казгансаң, акчаны Туздырырга вакыт калмый... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Яраткан остазыңны күрүгә, Укучы чагыңа кайтасың; Татар теленнән укытканына, -Исәммесегез! - дип әйтәсең.... Күтәрелдек, дип исәпли Төптән өскә калкучылар, Агым уңаены йөзеп, Чырайлары балкучылар... *** Ришвәт алмау бездә гаеп, Булдыксызлык үрнәге. Намуслы санала, алып, Вәгъдәсен үтәгәне... *** Ятлар хөкеме маңгайга ора, Якыннарыңныкы бавырга Ятларны гафу итүе ансат, Ә якыннарыңны, авырдан.... *** Учак булып дөрли гомер, Күз камаша; Бәхетле мизгел– очкыннар Күккә аша... *** Хөрәсәнлек шундый нәрсә, Очмый, бармый, шуышмый Ялкаулыктан арганнарга Бер нинди ял булышмый *** Сөйләшәсең гүя автоматта, Бер өзлексез җанны сагыш талкый Шулкадәр тиз уза айлар, еллар Ахры алар бездән кызык тапмый... *** Кардәшләрне онытмыйбыз, Һәм карамыйбыз кырын Кунакка бармый да булмас, Үзләре килмәс борын... *** Маймыл улы үскәч маймыл була Чучка - була дуңгыз, Кеше улы җиде юл чатында - Вариантлары чутсыз... *** Текә түрәләр сүздә Ятларга үчегәләр Ә үзләре , нишләптер Лондонга күченәләр.... *** Алыштыргысыз кадрны Югары үстермиләр, Үз урынынына таман,дип, Бер кая күчермиләр... *** Тыңлаучы колак табылса, Авыз сүздән бушамый, Барсы да сине яратса, Бу күпләргә ошамый... *** Көйсезләр көй көйләми Текмәүче җөй җөйләми Популяр язучыларны Язучылар өнәми... *** Күп сөйләшмә, юлдашыңның Кем икәнен белмәсәң, Ашаган чакта бигрәк тә, Тончыгасың килмәсә... *** Татар сәнгатен күтәрә Милли мэтрлар. Югарылыкны билгели Миллиметрлар... *** Депутатлар нәрсә карый, Нишләп һаман кыймыйлар? Акча кешеләрне боза, Алар шуны тыймыйлар... *** Кешеләр өере аяу белми, Өергә каршы чыгучы сирәк, Ә аны юнәлтә белер өчен Көтү көтү тәҗрибәсе кирәк *** Әллә ниләр колакка ирешә, Ачу чыга кайчак, гел, һаман... Нахагына әле түзеп була, Хагын ишетүе бик яман... * * * Була оча торган балыклар да , Була очмый торган кошлар да, Ихтирамга лаек дошманнар да, Җанга хуш җилкуар дуслар да... *    *     *              Хатын-кызны чишендереп,             Ясаганнар  иде  “мисс”,             - Чишендерү-минем эш, - дип,              Килеп җитте кризис. Берәрсенең яңагына орсаң, Икенче яңагына да кундыр, Нәтиҗәдә күңелең, ә аның Ияге урынына утырыр... *** Бар да булыр, көтик, -ди-ди, Үз үзеңне алдалыйсың, Чират озынайган саен, Әле бар да алда , дисең... *** Һәркемгә дә ярый иде, Аны күпләр таный иде Ул күпләр теленә менде, Очкылык тотудан үлде... *** Якын дус -иш ир-атларга Кайчак килә әйтәсе, - Көнеңне әрәм уздырма, Кичен өйгә кайтасы!... *** Песи тик үз артын ялый, Кешедән үрнәк алмый... Эт өчен дә хуҗа гизиз, Шуңа артыңнан калмый.... *** Учак булып дөрли тормыш,күз камаша; Бәхетле мизгел– очкыннар күккә аша... Ут булгач, төтенсез булмый, күзгә керә Һәр кеше, үз көе белән гомер сөрә *** Пенсияңә күп калдымы ? Бар әле. Шактый... Тормышлар ничегрәк соң? Чебеннәр мактый... *** Эшләргә яратучылар Эшне табып тора, Андыйларга төрле яктан Гозер явып тора... *** Ахмак үзен акыллыга саный, Акыллыны чутлый җүләргә, Авыз ачып торсаң ул чамалый Колагыңа токмач эләргә... *** Илдәшләр дә кичтән шәп сыйлангач Иртән, көзгесендә маймыл күргән; Ә инглиз Дарвин бер күрүгә, Ачыш санап, патентка йөгергән.. *** Арып талгач ,киң сулыйсы килә Иркен басуларда, кырларда Бар акчаны эшләп табып булса, Омтылмаслар иде урларга... .. *** Җиңү шатлыгы кичерер өчен, Җиңел кирәк түгел, читен кирәк. Дөреслекне ахмаклар да әйтә, Ә ялганлар өчен зиһен кирәк... *** Кемнәр нинди генә әсәр өчен Алмый бүген Тукай бүләген... Жюридәгеләрне, мәҗбүр итеп, Шуларны укыту, теләгем... *** Йодрык селки, ора нәгърә, Калыкканда мөнбәрләргә... Кыланмышы мисле маймыл, Акылы мантыйктан аймыл... *** "Шедеврлар басыла" -дип, Мөхәррирләр саташа, Бишәр йөз битле романнар Чүп сүз үрчетү аша... *** Мул уңыш аласы килеп, Һәркем бакчасын ашлый; Тормышта төрлесе була, Картайгач, булмый башлый... *** Беркая да барып, җитәлмисең, Тәвәккәлләп чыгып китмәсәң; Ялкаулыкка да ирешеп булмый Атаң-анаң ярдәм итмәсә... *** Операция бәясен белгәч , Йөрәге ярсып типте.... Медицина мөмкинлекләре киң Пациентныкы чикле... *** Егетләр кызларны яулый, Кыз егетне яр итә Диванда ир -атлар ауный, Хатын-кызлар ял итә.... *** Батыр ир хәләл җафетен Курортка да озата; Хәтта мөгезле булудан Ул курыкмый пычак та... * *** Мәхәббәт һәм нәфрәт гел янәшә, Алар бергә, чиктәш; ...Мәхәббәттә рия адым саен, Нәфрәт һәрчак ихлас... ** Түрә күрә, бер мәл астагылар Этләр сыман аңа өрә башлый... Бүтән юл юк, үзара өзешсен өчен Ул аларга сөяк-фәлән ташлый... *** Үлгәнче бит әле яшисе бар, Яшисе бар әле, үлгәнче.... Үлгәч тә ансат котылулар юк, Тәнеңне яралар, күмгәнче... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** СССР да "Мәскәү" агы ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус сеңдергән телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә берсе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар бары үзенчәлеклеләр... *** Шахмат,фигуралары йөреше Кырыйга , алга һәм артка да Ә пешкалар алга гына бара, "Ашалу" янаган чакта да.... *** Үзләре чыгарган законнарны Атлап узаргамы, абынусыз, Алар каршысында нигә әле «Халык хезмәтчесе" кагылгысыз.?.. *** Урна аша ирешәсе килә Күңел куандыргыч мандатка... Һәр өлкәдә, хәтта шигърияттә Ул меңгерә, бугай ак атка... *** Депутатлар нәрсә карый, Нишләп һаман кыймыйлар Акча кешеләрне боза, Ник соң аны тыймыйлар? *** Барып төртеләсең килми, икән, Димәк, вакытында туктау кирәк... Бәхетле булып күреним дисәң, Иң киме-туйганчы йоклау кирәк; *** Ярма тармасында шактый зур сан, Әйтә ничә грамм икәненме?... Тиеннәрдә бәясенме ача? Әллә бөртекләре исәбенме?... *** Шигырьләремне басарга Тешләре үтәр микән? Яки инде алар күптән Төшеп беттеләр микән?... *** Түрә күрә, бер мәл астагылар Этләр сыман аңа өрә башлый... Бүтән юл юк, үзара өзешсен өчен Ул аларга сөяк ташлый... *** Үлгәнче бит әле яшисе бар, Яшисе бар әле, үлгәнче.... Үлгәч тә ансат котылулар юк, Тәнеңне яралар, күмгәнче... *** Хурлыгы да зурлыгы да ерак йөрми Ә бәхет килә дә китә, сагыш китми Дөньяңны оныттырырлык мизгелләрне Күңелеңнән юдырырга гомер җитми... *** Сәламәтлеккә зарарлы, дигән тамга Хәмер , сигарет каплары капкачында... Охшаш кисәтүләр әлегә очрамый Торт, йә телевизор тартмасында.. *** Мәхәббәт һәм нәфрәт гел янәшә, Алар һәрчак бергә, алар чиктәш; ...Мәхәббәттә рия адым саен, Нәфрәт һәрчак ихлас... *** Мине бер кая да сайламыйлар. Үзем бертуктаусыз сайлыйм . Сайлаучы булып сайландым микән? Төбенәчә аңлый алмыйм.... *** Кеше һәрнәрсәгә күнегәчәк Бкраз гына түзсә, әзрәк сабыр итсә. Ә бит кышсыз калу да бик мөмкин, Депутатлар шундый карар кабул итсә... *** Яраткан остазыңны күрүгә, Укучы чагыңа кайтасың; Татар теленнән укытканына, -Исәммесегез, - дип әйтәсең.... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** СССР да "Мәскәү" агы ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус сеңдергән телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә берсе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар бары үзенчәлеклеләр... Хатын-кыз иягенең дә урысчасы , "Подбородок" була-ягъни, сакал асты... ...Ә кемнәрдер камил туган телебезне сатып, Нәсел нәсәбен ияртеп шакаллашты.... *** «Дать батога!» , диләр, гаярь руслар, "Батог" – русның тукмау чарасы... Безнеңчәдән дә тәрҗемәлиләр, Тукмауга турылап мәгънәсен... *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Утта янмый , суда батмый, дип тә, Төшерергә мөмкин күңелне, "Экскремент", дигән төшенчәне Шул сыйфатлар ача түгелме?... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... *** Тормыш итәр өчен якты кирәк , Йолдыз күрер өчен - караңгылык... Юмарт булып яшәү күңеллерәк, Тынычрак, яшәү саран булып.... *** Сайлау кичеп, урна аша, Хыял тормышка аша; Кем шәп урынга урнаша, Урлаша да, урлаша... *** Дөнья тарихы золымнан гаеп тапмый, - Цивилизация юлы, дип исбатлый; Аныңча, җиңелгән - кыргый, җиңгән - хаклы, Ә кан койган яу башлары - бөек, затлы... *** Ятып калганчы кал атып,, Яшә тормыш ямен татып, Йөрмә бушлай акыл сатып, Беркайчан да һәм һәракыт!.. *** Камыт киерткәннәр икән Инде авыр сулама, Бәла ялгыз гына йөрми, Чират -тәртә, дугада... *** Эт сугарып йөрисең , дип Хатын бүген "хуплады», Беразга «корыны бушка Аудартудан» туктады... *** Өскә күтәрелгәннәргә Яный аска түнтәрелү, Төпкә төшеп җиткәннәргә Бердәнбер юл- күтәрелү... *** Кеше- атомнар тукылышындагы Молекуларның җыелмасы, Ирешкән байлыклары да шундый, Хыялына ничек кенә уелмасын... *** Сайлау кичеп, урна аша, Хыял тормышка аша; Кем шәп урынга урнаша, Шыпырт кына урлаша... *** Дөнья тарихы золымнан гаеп тапмый, - Цивилизация юлы, дип исбатлый; Аныңча, җиңелгән - кыргый, җиңгән - хаклы, Ә кан койган яу башлары - бөек, затлы... *** Ятып калганчы кал атып,, Яшә тормыш ямен татып, Йөрмә бушлай акыл сатып, Беркайчан да һәм һәракыт!.. *** Камыт киерткәннәр икән Инде авыр сулама, Бәла ялгыз гына йөрми, Чират -тәртә, дугада... *** Эт сугарып йөрисең , дип Хатын бүген "хуплады», Беразга «корыны бушка Аудартудан» туктады... *** Өскә күтәрелгәннәргә Яный аска түнтәрелү, Төпкә төшеп җиткәннәргә Бердәнбер юл- күтәрелү... *** Әдәбиятны кауласа графоманнар, Медицинаны кайгыртса шарлатаннар, Фәндә түш һәм бүксә какса профаннар, Түрдә тамыр җибәрәчәк ренегатлар.. *** Өч тиенлек вуз тәмамлап, Үзен саный зыялы, Урап узу җаен юллый Хезмәт дигән кыяны..... *** Зур уңышларга ирешү Бик күпләрнең хыялы.. Хыялларны суга сала Ялкаулык ихтыяры... *** Редакцияләр катында Язучылар урала, Алар саны арта тора, Ә тиражлар уала... *** Эш эшләүчеләр нык кими, Кая бакма -зыялы Бавр да урап узмак була Хезмәт дигән кыяны..... *** Ялганнарын тоткаласаң, Бүтән алдамыйлар... Гел дәшми генә уздырсаң, Дөрес аңламыйлар... *** Текә түрәләр җай белән, Рәхәт чигеп гомер итә.... Җәһәннәмдә дә аларны Иң җылы урыннар көтә... *** Бәхеткә тиенер өчен Артык акыл кирәкми; Акылсызлыкта да ямь аз, Рас башың бар, кирәк ми... *** - Һаман баш авырта дисең, Табибка күрен, иркәм! - Диңгезгә күренеп кайтсам, Чирем чигенмәс микән?... *** Аны ни сатып, ни тартып алып булмый, Вакытны һәркем үзенчә сарыф итә, Банк процентлары да аңа кунмый, Ул туктап тын ала белми, уза-китә.... *** Затлы әсәрләргә юлны яба Асрама басмалардагы мөхәррият Әтрәк-әләм өчен мөһим түгел Төпле белем, камил акыл, изге ният... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян * яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. * "Татарстан яшьләре", №25(12347) 28 июнь 2018 ел, "Медикләр һәм мидәкләр", Рөстәм Зарипов *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... (редакция өчен генә: Милиция полиция булып үзгәргәч, медиклар педиклар дип үзгәрмәгәе дип борчылуы күздә тотыла) *** Чиновниклар үрчи һаман, Җенси юл белән түгел, Адаштыралар зиһенне, Чуалттыралар җебен.. *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Кайда соң без? Башта түгел, Азакта түгел, уртада... Үз көебезгә барабыз, Вакыт җиткәнче туктарга... *** Пальма маен ашарга ярый , дип Раслый табиблар министрлыгы.... Хәмер, тәмәкегә, зарарлы, дип Тамга суктыруы – горурлыгы... Рөстәм Зарипов, Саба, Шәмәрдән *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** Кеше кош түгел түгелен, Ул да оча вакыт- вакыт.. Әйтик, очып барып төшә, Кошларның халәтен татып.... *** Каядыр барасың килсә, Әвәл китәргә кирәк, Барып җитеп, эш пешмәсә, Кайтып китәргә кирәк.... *** "Бер "Мәскәүски" ак ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус аңлаткан телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. (* СССР чоры бәяләре) *** Әтрәк-әләм асыл затны Пычрату корылышында... Шулай язган Максим Горький Гомере борылышында... *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә икенчесе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар исә үзенчәлеклеләр... *** Уттай яндым, ул боз иде, Язмышыма күндем... Мәгъшукам эри башлагач, Сүрелдем дә сүндем.... *** Дәвалап бетереп булмый Йөрәгеңнең ярасың, Соңгы ноктаңа җиткәнче Барасың да, барасың... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... ** Хатын-кыз иягенең дә урысчасы , "Подбородок" була-ягъни, сакал асты... ...Ә кемнәрдер камил туган телен сатып, Нәсел нәсәбен ияртеп шакаллашты.... *** «Дать батога!» , диләр, гаярь руслар, "Батог" – русның тукмау чарасы... Безнеңчәдән дә тәрҗемәлиләр, Тукмауга турылап мәгънәсен... *** Чорлар алмашынган саен Итәк кыскара бара, Юкка чыгуы да мөмкин, Табылмаса бер чара.... *** Әдип актыклары сырлый роман... Фанерачы җырчылар үзәкне өзә, Күсе рухлы түрәләр типтереп яши, Димәк безнең кораб әле йөзә... *** Дүрт аяклы чорларына кеше Кайтырга омтыла, күр әле... Икәү йөк күтәрү, кочышулар Шул фикерне раслау үрнәге ... *** Хыяллар ирекле, белми чикне, Өмет офыклары исә чикле; Аска карап йөрү оныттыра Кояшлы, айлы, йолдызлы күкне... *** Хатынымның һәр әйткәне Минем өчен закон; Законнан тайпылган саен Чара күрә хатын... *** Әгәр хак дөресен ачып салсаң, Кем борчылыр, кемдер көләчәк, Ә кемнәрнеңдер ялагайлары Урап алап, чәң-чәң өрәчәк... *** Халык укымый , -ди каләмзатлар, Ә укырлык әсәр язмыйлар .... Холкымны авыр саныйлар, әмма Алтынга тиңләргә базмыйлар... *** Әни , ул гел күзләремнән күзен алмый, Мине ярата бугай ул егет! Бәлки башка карар җир тапмыйдыр?.. Кызым , ашавыңны бераз кимет.... *** Акыллы башка да ахмак уйлар Сирәк-мирәк кереп чыккалый, Күңелкәен акккан суга ташлап, Дөрләп янган утка тыккалый...

КОНКУРСЛАР АША КӨН КҮРЕШ

Татар-информ мәгълүмат агентлыгының татар телендә чыга торган Интертат атлы электрон газетасында быелның 14 ноябрендә журналист Рузилә Мөхәммәтованың "Язучылар сөйләшә:"Курыкмыйча исемләп әйтәм - әсәрләрнең иң яхшысы минеке иде!" исемле саллы язмасы дөнья күрде. «Менә дигән шәп әсәрләр язылып дөньяга чыкмый ятадыр – иҗатчылар конкурска бирергә дип көтәдер», – дип борчыла Язучылар берлегенә җыелган язучылар.", дип башлана мәкалә.. ( https://intertat.tatar/news/yazucylar-soilasa-kurykmyica-isemlap-aitam-asarlarnen-in-yaxsysy-mineke-ide-5869501) Әлеге утырышта катнашучыларны, алган исемнәре, бүләкләре, титулларыннан, фотодагы кәнәгать, горур кыяфәтләреннән чыгып бакканда җирле язучыларның каймагы дисәң дә ярыйдыр. Фикер алышуларның рухи кыйммәтен өлешчә күзаллау хакына, анда яңгыраган кайбер фикерләрдән өзекләр китерү артык булмастыр..... Әлфәт Закирҗанов: Конкурста җиңеп чыккан әсәрләрне мин нигездә дөрес бәяләнде һәм татар әдәбиятында кызыксынып укыла торган әсәрләр барлыкка килде, дип саныйм. Зөлфәт Хәкимнең беренче конкурста җиңгән әсәре – игътибар итегез – сугыш вакыйгаларына бүгенге көн күзлегеннән яңача караш. Дания Заһидуллина: Икенче конкурста Зөлфәт II урын алды. Камил Кәримов: Гафу, бүлдерәм, диалог булсын. Зөлфәт Хәким дигән язучыбыз нинди генә конкурста катнашса да, профессиональ җиңүче. Ул гел җиңүче булачак, чөнки аннан уздыру өчен, ай-яй, үсеп җитмәделәр. Дания Заһидулллина: Беренче конкурска килгән әсәрләрдән Рүзәл Мөхәммәтшинның «Лаләләр» хикәясе һәм Зөлфәт Хәкимнең «Бер сәгатьтә ничә мизгел бар?» романы бик югары планка куйды. ... Рүзәлнең гаҗәеп хикәя иде, Зөлфәт Хәкимнең романы да бик шәп иде. Икенче конкурста Зөлфәт Хәким тагын роман белән катнашса да, икенче романы беренчесеннән күпкә кайтышрак тоелды, һәм мин аның II урынны алуын дөрес дип саныйм. Вакыйф Нуриев:  Ә быел I урын алган романның теле белән азапландык – дөресен әйтим. Бер вакыйганы йомгаклап бетермичә икенчегә күчүләр, буталып китүләр... Укыганда шактый чәч агарттык. Дания Заһидуллина: Конкурста тел ягыннан камил булган әсәр гомумән юк! Камил Кәримов: Монда җиңүчеләрне һәм җиңелүчеләрне чакырасы булган... Рабит Батулла: Җиңелүче мин бит инде. Әлфәт Закирҗанов: Рабит абый, «мин җиңелүче» дидең. Нинди әсәр белән катнашкан идең – сер түгелдер. Җиңеп чыккан әсәрләрне укыдыңмы? Берәрсен булса да. Фикерләрең ничек? Рабит Батулла: Берәрсен булса да укыдым. Сүз әйтергә дип түгел, I урынны алырга өйрәнергә дип килгән идем. Ринат Нуруллин: ... Күләмле әсәр язган кешегә бик кыен: повесть язсаң, конкурс шартлары буенча аны 2 данәдә бастырырга кирәк. 100 битне 2 данәдә бастырсаң – 200 бит, битен 3әр тәңкәдән санасаң да, әсәрен конкурска бирү өчен кеше акча чыгара. Шуңа беренче 3 урынны гына бирү дөрес әйбер түгел. Рабит Батулла: Кайбер кешеләр романнарында җенси мөнәсәбәтләрне тәфсилләп сурәтләү белән шөгыльләнә. Бер әсәрдә хатын-кызның әйтергә ярамаган җирен «сандугач оясы кебек» дип сурәтләгәннәр. Сандугач оясы гел шырпы гына бит ул, аның уртасында гына мамык була. Минем бакчага сандугачлар оялый, әллә, минәйтәм, шулаймы икән дип, аларның ояларын чыгып карадым... Камил Кәримов: Элек Әмирхан Еники, Нәби Дәүли, Гомәр Бәшировлар, саный китсәк, күп алар – профессиональ язучылар – үз язганы белән тамагын туйдыра ала иде. Яшерен-батырын түгел – бер китапка бер «Жигули» тия иде. Әсәрең «Казан утлары»нда чыкса, диңгез буена барып кайтып була иде. Хәзер без ялынып акча табабыз да, конкурс оештырабыз. Гүзәл Әдһәмова: Курыкмыйча исемләп әйтәм – үсмерләр әдәбияты буенча иң яхшысы минеке иде! Әлфәт Закирҗанов: .. Үзеңне үзең мактамасаң, кем мактасын? Илсөяр Иксанова: Конкурс урынына гонорар дисәк, ул барыбер гонорарга китмәс, урыны табылыр. Шуңа болай дип карарга ярамый. Конкурсларда да 100 процент объективлык була алмый, субъективизм керә. Ркаил Зәйдулла: Бездә фәнни-фантастик жанр да юк. Чөнки аны яза алучы юк – нишлисең инде. Камил Кәримов: Бүгенге көннән караганда конкурсларга никадәр акча әрәм ителә. Мин әйтер идем: әйдәгез, шул приз фондын «Казан утлары»на, «Мәдәни җомга»га биреп, аларның гонорарларын арттырып булмыймы? Язасы килмәгән кеше барыбер язмый. Кемнәр җиңәсен дә чамалыйбыз. Шушы урында әлеге әңгәмәгә карата ирекле, үз көнен үзе күрергә сәләтле матбугат чараларында чагылган, кемнәргәдер саллы керемнәр китерүче конкурс – бәйгеләргә кагылышлы фикерләрне искә төшерү артык булмас кебек. "Безнең гәҗит"тә, 2022, №35 (7 сентябрь) басылган "Каеннан балан җыйганда" исемле язмага туктыйк. «Казан утлары»ның 2016нчы елның 3нче санында жюри рәисе буларак «Кыска бәяннар конкурсы белән бәйле уйлар» исемле мәкаләсендә әдәби бәйгеләрдә 1-2нче урынны алучылар язган әсәрләргә жюри рәисе Дания ханым соклануын яшерми. Күптән түгел Әрмәнстандагы Гюмри хәрби базасында рус солдаты Валерий Пермяков җиде кешелек әрмән гаиләсен атып үтерде. Ул яхшы солдат булган, армиягә теләп барган, нормативларны бишкә генә үтәгән. Кылынган җинаятеннән соң аның акылга зәгыйфьлеге ачыкланды. Менә шундый янәшәлектә бәйгедә икенче урын яулаган Зөлфәт Хәкимнең, армиягә омтылып та, акыл камиллеген тикшерү белән бәйле кыенлыклар кичерүе турындагы «Сәер никрут» әсәренең сатирасы тәҗеллеге,югары бәяләнүе иң киме хәрбиләр өчен, йомшартып әйткәндә, аңлашылмый. Ул авторның иҗаты белән мин азмы күпме таныш. Аның исерекләр яшәгән колхозга килеп чыккан галәм кунаклары турындагы "Кишер басуы" исемле пьесасын карагач, Евгений Шатьконың шулай ук сәрхүшләр яшәгән колхозга килеп чыккан галәм кунагы турындагы "Пришелец" атлы әсәре искә төшкән иде.Хәер, "Казан утлары" журналында 2004-2005 елны язылган «Пегас кашына микән?», "Төрле төрле уйласак та" исемле мәкаләлремдә , әлеге җыенда аңа премияләрне китереп бирәләр иде , дип искә алынган Туфан Миңнуллин язган, 91 яшькә җиткән картның намазлыкка басасы урында урыс авылына барып эчеп кайтып бакчада үле турындагы Әлдермештән Әлмәндәр" әсәренең Энсон Хайнлайн хатыны белән бергә язган "Явызлыктан өрекмәм" әсәренә (аның буенча төшерелгә "Знакомтесь, Джо Блэк» фильмын интернетка кереп карап була) аваздашлыгы да искәртелгән иде...Кем белә , драматургиядә андый аваздашлыклар гадәти күренештер?.. Мәкаләдә Батулла агайның бу бәйгедә беренче урын яулаган «Ике җүләр» әсәре дә телгә алына. Ә менә Рузилә Мөхәммәтова катнашкан һәм тасвир иткән әлеге утырышта ул чираттагы бәйгедә премиядән мәхрүм калуына нәүмизлек белдерә, үзен "җиңелүче" дип атый, менәтерәк... "Безнең гәҗит"тә, 2015 ел №10(11 март) басылган "Гаделсез ярыш мәгънәсез була"исемле мәкаләдә Камал театры сайтында "Яңа татар пьесасы» атлы конкурста Зөлфәт Хәкимнең беръюлы 3 премия алуы хәбәр итү искә алына . Янә шул язмадан бер өзек китерү урынлы булыр дип уйлыйм: «…2011нче елда Габдулла Тукай юбилее уңаеннан «Казан утлары» журналы «Печән базары» исеме астында сатирик әсәрләргә, ел саен уза торган театр бәйгесе сыман саллы премияләр билгеләп, ярыш оештырган иде. Анда катнашкан әсәрләр, журналда басылудан тыш, интернетка да (матбугат ру) эленде. «Сәйлән» исеме астында чыгыш ясаган КФЭИ студенты Ләйсән Гатина әсәренә интернетта утыручылар 26632 тапкыр мөрәҗәгать итеп, соклануларын белдергән 526 шәрехләмә калдырганнар. Башка конкурсантларга игътибар азрак күрсәтелгән. Әйтик, конкурс җиңүчесе итеп игълан ителгән Зөлфәт Хәким әсәре белән 1645 тапкыр кызыксынганнар һәм 18 шәрехләмә калдырганнар. Һәм барысы да мактап та түгел. Шулай итеп, беренче урынга, инде әйтеп узылганча, журнал Зөлфәт Хәким пьесасын чыгарды. Икенче урынны Ләйсән Гатина һәм әсәре интернетчылар хөкеменнән читтә калдырылган Батулла игълан ителде. Конкурс шартлары буенча катнашучыларга максимум 15 бит мәйдан бирелә диелгән иде. Зөлфәт Хәкимгә 25 бирелгән. Җитмәсә, әлеге әсәр, 2010нчы елда узган «Яңа татар пьесасы» конкурсында катнашып, икенче урынны алган һәм бүләкләнгән булган… Конкурста авторларның әллә кайчан язылган һәм бүләкләнгән әсәрләре белән дә катнашуы бәйгене мантыйктан читләштерә сыман»... "Безнең гәҗит"тә 2024 ел, май,№5, басылган "Безнең бәйге" исемле мәкаләдән нәни бер өзек : Социаль челтәрдә " Шау-шуны әдәбият белгече КФУ галимәсе Миләүшә Хабетдинова чыгарды" , дип башланган язмага юлыкканым булды. Анда Миләүшә ханым "Казан утлары"нда басылып чыккан "Хәл бу ки" исемле әсәрдә Русияне Пидороссия дип "зурлауга" ризасызлык белдерә.Хәзер чит ил агенты дип кабул ителгән Азатлык Радиосы сайтында ( 30 январь 2020 ел) басылган интевьюсендә ул әлеге әсәрне телгә алып ни өчен каршы булуын аңлата, авторныж дәүләттән алынган грантларын да санап күрсәтә."Коррупция белән көрәшче бу егетнең "Булгария"гә әйләнгән илдән күпме файда алганын беләсезме? "Кресло" аркасындамы, таланты аркасындамы, үзегез нәтиҗә ясагыз! 2019 ел фактларын гына китерәм", ди ул һәм Татарстан китап нәшриятында булган тендерларның номерларын да китереп, Рүзәлнең бер тапкыр 81 мең сум, тагын бер мәртәбә 47 мең сум чамасы акча алуын әйтә. Шулай ук "Минем Такташ" операсы өчен 20 мең сум, тагын эсселар өчен 100 мең сум алганын белдерә. Котырган эт хуҗасына ташлана, дигән безнең халык", ди Миләүшә Хәбетдинова. "Бу яшьләрне күзәтеп, милләтем сау калачагына ышанмыйм, шуның өчен бу пычрак тенденцияләргә каршы чыгам, кадерле милләттәшләрем! Аннан милли каһарман ясамагыз"....Оппозициядә булып Ватанны хурлыйсыгыз килә икән, иң элек сезне тукландырган дәүләт бүләк иткән тагарактан чыгыгыз", дип киңәш итә Миләүшә Хәбетдинова "Безнең гәҗит"нең 03.06. 2022нче ел санында басылган "Үткәрдеме?Үткәрдек!" исемле мәкаләдәк өзек тә шактый гыйбрәтле эчтәлеккә ия Ул да булса, «Казан утлары» тарафыннан үткәрелгән «татар телен үстерүгә ниятләгән» бәйге. Ният изге, ә менә нәтиҗәләре үтә кызганыч булды.Беренчедән, шартлары «тозлы». Икенчедән, 1500 әсәрне тикшереп торуны кирәк дип тапмадылар. Нигә кирәк ул? Тотасың да, дүрт урынны да бер Лилия Гыйбадуллинага бирәсең. Нигә мыскыл итеп, 1500 кеше катнаштырырга? Бәйгене шул Язучылар берлеге әгъзалары арасында гына үткәрергә кирәк. Зурдан кубып, формаль рәвештә, аннан-моннан үткәрү ник кирәк? Халыктан акча җыймасаң да, анда үзара бүлешергә акча шактый күп бирелгән бит ... Язучылар берлеге, минемчә, шундый алымнар белән әдәбият исеменнән эш йөртүче бизнес-үзәккә әйләнгән контора. Кыскасы, аның сәер гамәлләре үз мәнфәгатьләрен генә кайгыртучы тар оешманы хәтерләтә. Анда, минемчә, әлеге дә баягы, «агай-эне ак мыек, бер-беребезне екмыек» дигән гыйбарә хөкем сөрә. "Безнең гәҗит" сыман, асрамадагы түгел, ә үз көнен үзе күрүче«Татарстан яшьләре» газетасының 2022нче елгы 20нче гыйнвар санында Марат Исхаковның тулы биттә басылган "Конкурс" исемле күләмле мәкаләсендә штаттагы һәм штатттан тыш конкурсантлы дә әлеге төр "бәйге"ләргә карата җиткелекле анализ ясалган һәм оештыручыларның эшчәнлегенә ихлас бәя дә бирелгән. Хәлбуки, әлеге җыелышта катнашучыларның фикере ирекле газеталарда яңгыраган бәяләмәләргә чапырыш, ә татар әдәбиятының мөшкел хәле , төп әдәби журналларның үз үзләрен яшәтә алмавы, асрамада көн итүе, тиражлары бетемсезлеккә тәкмәрләвенә үзләре өлеш кертүен тоеп микән, борчымый булып аңлашыла. Кемнәргәдер әсәрен бастыру өчен гонорар теләнмәсә дә юл ябык, ә кемнәргә конкурс оештыру аша өеп түләү җайга салынган... Төп максат, хөкүмәттән конкурска дип акча алу, шуны үз күңелләренә хуш килерлек шартларда урнаштыру булып аңлашыла...Ә ризасызлык белдерүчәләрне мөхтәрәм язучыларыбыз пүчтәккә чыгару, үпкәләүчеләр итеп таныту, ә даими җиңүче конкурсантларны күккә чөеп мактау буй җитмәс биеккә күтәрү хәстәрендә. Җиңүче әсәрләрнең кыйммәтен тиражлар, укучыларга зарурлык, бәйсез экспертлар, халык хуҗалыгында эшләүче китап сөючеләр катнашындагы премиягә чират торучылардан гыйбәрәт булмагган жюри тарафыннан билгеләү турында сүз кузгатучы күренми. Нишләптер ул җиңүче әсәрләр Россия, чит илләрдә генә түгел, үзебезнең Татарстанда да шау-шу, резонанс тудырмый. Әллә бар алар, әллә юк...Язганнарыгызны укыйлармы соң? -дигән сорауга, кайсыдыр бер шагыйрьнең "үзебез язабыз, үзебез укыйбыз!"-дигән тапкыр җавабы матбугатта ялтырып узганы булды...Ә бит әгәр җиңелүчеләр пүчтәк әсәрләр язарга гына маһир икән, аларны, кемнәргәдер акча түләү өчен , конкурс сыман нәрсә уктмаштыру хакына статистлар сыйфатында катнаштырганнар булып чыга. Ә бу алдашуга тарта. Әгәрдә конкурста" җиңелгән" күпчелекнең әсәрләре камил икән, янә хаксызлык өскә. калка..Ә ни өчен әсәрләрнең кыйммәтен гадел юл белән, әйтик интернетта укылышы саны аша хәл итмәскә? китап булып басылган очракта бәясе, шул бәчгә .сатылышы, тиражы аша. Алай эшләсәң бүләкләү теләгәнчә барып чыкмас , дигән шомлану тотамы якадан? Инде телгә алынган «Печән базары» бәйгесендәге сыман нәтиҗә килеп чыгу өркетәме? Анда бит Ләйсән Мөгътәсимова беренче урынга чыгарылучы конкурсанттан бик күпкә артыграк тавыш җыйган иде. Ягъни,конкурсны финанслаучы мәдәният- әдәбият-сәнгатъне кайгыртучы даирәләр иң югары премиянең , премияләрнең кемгә,кемнәргә, кайсы даими конкурсантларга бирелүен алдан, тулаем яки өлешчә хәл итә дигән гөманлауга да җирлек бар шикелле. Тукай бүләге лауреаты Камил Кәримовның кем "җиңәсен алдан чамалыйбыз, дип белдерүен ихласлык, рухи батырлык үрнәге, дип санарга рөхсәт итегез. Аның конкурска дигән акчаны әдәби басмаларга, үзе эшләгән "Казан Утлары" журналына һәм «Мәдәни Жомга» газетасына бирергә өндәве дә игътибарга лаек...Димәк,әлеге басмаларның үз үзләрен үз көчләре белән яшәтә алмау көненә калуын һәм хәлне төзәтеп булмавын ул таный, бу хәлгә риза-бәхил, моңа кемнәр сәбәпче булуы бетемсезлеккә турылануда үзе керткән өлеш хакында тел озайтасы килми, әдәби журналларга тәк дуамал акча бирегез , ди ул һәм вәссәләм.. Минем күптәнге хыялым, штаттагы һәм штаттагы түгел конкурсантларныкын гына түгел, ә шәп саналучы, хәтта Тукай бүләге алган язучыларның, язучымы, түгелме икәнлекләрен, язганнарын интернетка куеп, укылыштан санап чыгарып бәяләү. Ә үзеңне шулай бәяләү өркетмиме? -дип сораулары мөмкин. Шәхсән үземнең публицистик язмаларым һәм бер-ике әдәби әсәрем эленгән шәхси блогыма (аңа "блог рустема зарипова" дип кереп була) инде 150 мең тапкыр мөрәҗәгать иттеләр.. "КУ", "Интертат" һәм "МҖ" элгән әсәрләремә мөрәҗәгать итүләргә дә кытлык юк. Рәхмәт яугыры, кайсы игелекле бәндәләр тырышкандыр, "Мин яраткан шигырьләр" атлы сайтка да байтак шигырьләрем аерым-аерым эленгән. Хуш. Инде сүзне янә җыелышта катнашучыларга бирик. Рабит Батулла: "Кайбер кешеләр романнарында җенси мөнәсәбәтләрне тәфсилләп сурәтләү белән шөгыльләнә. Бер әсәрдә хатын-кызның әйтергә ярамаган җирен «сандугач оясы кебек» дип сурәтләгәннәр. Сандугач оясы гел шырпы гына бит ул, аның уртасында гына мамык була. Минем бакчага сандугачлар оялый, әллә, минәйтәм, шулаймы икән дип, аларның ояларын чыгып карадым.." Әлеге мөхтәрәм әдип яшь каләмдәшләрен остазлыры юлыннан тайпылырга өнди түгелме соң? Мисал өчен Табиб Закир Зиннуровның Звезда Поволжья газетасында басылган Чак Гузель Яхина дигән мәкаләсендә язучы Нәбирә Гыйматдинованың , француз пимадоннасының колхоз рәисе белән Апас районы басуында УАЗ машинасында җенси мөнәсәбкә керү турындагы әсәрнең,( ул аны тузга язмаган дип ассызыклый), Тукай бүләгенә лаек булуын искәртә Бу җәһәттән Рабит әфәнде Батулла да сынатмый. Аның Тукай бүләгенә лаек ителгән "Сөембикә" романында Сафагәрәй ханның Франгизә атлы кол хатынның ике тезе арасына башын тыгуы һәм җофар исен тоюы тасвирлана . Әллә соң ул, шәхси тәҗибәсенә таянып, сандугач оясына тиңләүне хата, ә шул "оя"ның җофар исе таратуын дөрес, дип халыкны агартырга, дөрес юлга күндерергә телиме?....Төп әдәби журнал авторларының төп тоткан юлы җенси һәм милли хафачылыкка кайтып кала дигән карашта ныгыган идем Моңа бихисап мисаллар "Безнең гәҗит"тә дөнья күркән мәкаләләрдә дә чагылыш таба.... Сүзне янә җыелыштагы язучыларга бирик.Камил Кәримов: "Элек Әмирхан Еники, Нәби Дәүли, Гомәр Бәшировлар, саный китсәк, күп алар – профессиональ язучылар – үз язганы белән тамагын туйдыра ала иде. Яшерен-батырын түгел – бер китапка бер «Жигули» тия иде. Әсәрең «Казан утлары»нда чыкса, диңгез буена барып кайтып була иде. Хәзер без ялынып акча табабыз да, конкурс оештырабыз. " Камил әфәнденең үзенең, үз ишләренең таланты, осталыгы дәрәҗәсен санап үткән авторларныкы тиң саный булып чыга.Хәер исем титуллар алу ягыннан караганда ул аларны узып киткәндер дә инде... Ә бит әлеге авторларның китаплары ару хакка зур тиражларда басыла һәм аларны сатып алалар, иде. "Казан утлары журналы да элек язылучылары күп, йөз меңнән артык тираж җыю сәбәпле, гонарарны язучыга эшләп алган дәрәҗәдә түләгәннәр. Хәзер бит язылучылар юк дәрәҗәнендә, әдәби басмалар азмы күпме китапханәләргә яздыру аша , налог түләүче хисабына җан асрый. Журналда әсәрләре басылучы авторлар, әйтик Зифа Кадыйровадан аермалы буларак укучыга кызык түгел. Ләкин журнал, укучы зарур санаган авторларны үги саный, якын җибәрми ,ә оядаш авторларны "конкурс" ясап "ярыштырып" налог түләүче хисабына матур яшәүләрен кайгырта. Ә моны кайнаррак холыклы китап сөючеләребез , паразитлык итүләрен кайгырта, дип уйлаулары да ихтимал... Ирексездән француз философы Вольтерның" Әдәбиятчы кабәхәтләрдән дә җирәнгечрәк  башка бер ни белмим., дигән җөмләсе искә төшеп җанны кымырҗытып куя... Ркаил Зәйдулла: "Бездә фәнни-фантастик жанр да юк. Чөнки аны яза алучы юк – нишлисең инде." Минем Истанбулда яшәүче оныгым Әмирхан Нәҗипов тугызынчы сыйныфны тәмамлый. Ул университетка йөреп, компьютер программалау буенча бер ел укыды, инглизчә, төрекчә, русча татарча белә Алты яшендә Бөтендөнья татар конгрессы уздырган бәйгедә Тукай шигыре укып, интернетта иң күп тавыш җыеп гран при алганы булды. . Мин аны "Ялкын" журналы уздырган әдәби конкурска (2018 ел) инглиз телендә язган фантастик хикәясе белән катнашырга димләдем. Ул, татарча журналлардагы ул укыган әдәби әсәрләр бар да бер алгоритмда, мине аңламаячаклар, дип карышып маташты. "Тутый кош хәбәре" исемле хикәясе бик кыска. Эчтәлек мондый. Вакыйга Истамбулда бара. Укучы малай укучыларны ташый торган автобуска утырып мәктәпкә бара. Босфор буендагы бер мәйданнан, халык күп булу сәбәпле автобус уза алмый. Анда кеше хәтле гәүдәле тутый кыш халык каршында чыгыш ясый. Аны махсус киенгән цирк артисты , дип уйлыйлар. Тик ул үзен чит планета кунагы итеп таныштыра.. Аларда илләр тарафыннан уртакуллыкны хуплау сәясәте уздырылган һәм нәтиҗәдә гавәм попугайлашкан. Сезнең арада да программалашулар аркасында күпмедер дәрәҗәдә эткә, башка хайваннарга ошый башлаган кешеләр күренгәли , ди.Укучы малай мәктәпкә барып җитә алмагач өенә кайтса, әтисенә юлыга. Әтисе футбол карар өчен эштән сорап кайткан, бик бирелеп ике төрек командасының уйнавын күзәтә. Һәм укучы малай, миллион еллар буе футбол күрсәтү аша программалау кешелекне кая чыгарыр микән, дип уйлап куя... Төптән караганда, кешелек даими рәвештә программалануларга дучар шикелле. Диннәр кертү дә шуңа ошый. Эстрадагагы шашынулар, кино сәнгәте, андагы боевиклар, атыш һәм ятышлар, спорт тамашалары да программалау ызанында казгана ләбаса. МММ нар, рекламалар Демократия дигәннәре дә тоташ программалаука корылган, ләбаса. АКШ тагы соңгы сайлаулар да моңа дәлил булып тора түгелме?Әлеге әдәби конкурслпар уздыру матавыгы да әдәбиятыбызны төкәндерүне күздә тоткан программа булмагае... Әлбәттә ул әдәби ярышта фантастик хикәя белән катнашкан оныгыма ниндидер урын тәтемәде, алай да хикәясен бастырулары гәҗәпләндерде. Аның киңәше белән күптән түгел дөньякүләм җанылган ингиз язучысы Дуглас Адамсның фантастик әсәрләре белән таныштым. Алар рус телендә дә кат-кат нәшер ителә икән. Әсәрләр миңа калса шактый катлаулы һәм кызык, вакыйгалар галәм кичүче төрле-төрле кыяфәттәге акыллы затларның аралашулары, аларның яктылык тизлегендә киләчәккә яки үткәнгә сәяхәтләре бәянында үрелеп бара. Ә галәм роботлары кушканны үтәмәскә киреләнергә бәхәсләшергә һәвәс..Һ.б.һ.б.ш.и. Әмма татар әдәбиятен иярләгән филологлар өчен, бәлки ялгышамдыр, ялгышсам мең гафу, ул кызык тоелмаска, күңелләренә хуш килмәскә мөмкин. Бездә бит хәзер нигездә "Гаделбөкенең күргәннәре","Әсмабикәнең өшкерелгәннәре" дулкынында сүз үрчетеп, бишәр йөз битле калын-калын эпопеяләр әтмәлләү өстенлек алды. Әдәбият нигездә филология белгечлеге алучы, эш урыныннан файдалана белүче редакция урындыгын иярләүчеләр, "Нокталы өтер" әсәрендәге , Тукайны төзәтү корылышындагы Чәмәт һәм аның шәкертләре кулына калды...Татар әдәбиятында казганучылар әле кайчан гына төрле тармактан иде... Әйтик диңгезче Миргазиан Юныс, ветеренария институт доценты Атилла Расих, атказанган табиб Шәриф Хөсәенов, хәрби офицер Зәки Зәйнуллин... Ә кыскалыкта осталык дулкынында иҗат ителгән җыйнак әсәрләргә карата җыенда катнашучы затлар, түбәнсетеп , евророманнар , дип карый икән... Дәүләт химаясындагы әдәби басмаларның берсенә генә булса да баш мөхәррир итеп татфак тарафыннан программаланмаган, төгәл фәннәрдән белеме, информатикадан хәбәре бар зат куелмаса, татар телендә , егерменче гасыр башында тернәкләнгән һәм инде төкәнгән фантастика жанрына инде юл ачылмас та шикелле...Ә фантастикадан, фәнни фантастикадан мәхрүм әдәбиятның да, халыкның да киләчәге юк , дип укыганым булды кайсыдыр япон язучысы китабыннан.. Интернет аша "Казан утлары , автор яңалыклары Рөстәм Зарипов" дип кереп минем "Казан утлары"нда , анда баш мөхәррир булып шагыйрь Мөхәммәт Мирза (Илъфак Ибраһимов, ул грамматика белгече түгел, ә төрле өлкәләрдә хезмәт куеп үзен раслаган шәхес)эшләгән чакта басыла алган өч әсәрем эленгән. "Үзгә юлда" исемлесе – фантастик хикәя. Янә шул жанрга караган, бернинди гонорар да, конкурс бүләгенә дә дәгъва кылмаган ике хикәямне дәүләт асрамасындагы гәҗит-журналларда бастырып булмады. «Кукуруз чәкәне" исемлесен, (2020 ел) апрель аенда чыгарабыз, 20 санын сиңа калдырабыз, дип "Идел" журналы баш мөхәррире язган хаттан соң әсәрне , кемдер соңгы хәрефенә кадәр укып чыгып тыелуы хакында янә шул баш мөхәррирдән хәбәр иреште.....Әмма мондый тыюлар әлеге җыенда катнашучыларга янамый, алар тоткарлыксыз басылачак әсәрләрен дә миллионнар китерәчәк конкурс игълан итми торып чыгарылуын теләми, тоткарлыйлар икән. Хакыйкый журналист Рузилә Мөхәммәтованың шуны искәрткән җөмләсеннән башланган иде ошбу мәкалә, әгәр Укучы Галиҗәнәпләре онытмаган булса?..) P.S    «Кукуруз чәкәне”, дигән хикәя язган идем,«Идел»  исемле  журналга шуны юллаган идем; Әсәрегезне     ошаттык!- дип ,  хуплап,  зурладылар,апрель (2020) аенда“ чыга”, -дип  мәктүб тә юлладылар.Соң мәлдә  баш мөхәррирдән  яман хәбәр саркыды,  кемдер, һәр өтерен укып,  аңа төшкән аркылы...         Кем ул, кайсы, закон бозып  хикәяне тыючы?  " -  Без түгел", - ди “медианерлар”  әсәреңне кыючы...  Әдәбияттан әдәпне  ниткән затлар качырды? Рәсәйне П....россия , дип яздылар. Басылды… Минем нәни хикәямнән ниткән гаеп табылды? Башкортстанга рәхмәт бар. Шуңамы юл ябылды? Этлек кылучы ялгызмы,  өер  кылган “эш”ме бу?Гүзәл Яхинаны яклап язган  өчен , үчме бу?Мондый гамәл өчен кемдер орден-медаль алдымы? Яки  утыз тиен көмеш кесәсенә салдымы? Редакция  кабул иткән имеш, мөстәкыйль карар... Беләсе килә,  шәхсән кем  салды  әхлакый зарар?   “Без капчыкта ятмый” ,-диләр, бер беленер дөреслек;  Чамалыйм, памперс киеп  йөридер ул  тирес бит...   

ТУЙДАН СОҢ ДӨМБЕРГӘ

( Тәнкыйть бетте бит инде ул, Син дә тизрәк тәнкыйтьтән кит!... Роберт Миңнуллин ) Күптән түгел, интернетта Р.Ф.Харрасова атлы галимәнең "Әдәби тәнкыйть нигезләре" исемле ,"фән буларак әдәби тәнкыйтьнең нигезләре","әдәби тәнкыйтьнең үзаңы һәм үсеш этаплары», «тәнкыйтьче осталыгы", "информация , пропаганда чаралары һәм әдәби тәнкыйть", "тәнкыйть жанрлары" атлы бүлекләрдән торган күләмле, минем исем фамилиям дә чагылыш тапкан хезмәтенә юлыктым. Бездә әдәби тәнкыйтьнең булмавы, шул сәбәпле әдәби басмаларга язылучылар саны юклыкка тәкмәрләве, асрама көненә калган әдәби гәҗит журналларның китапханәләргә тагу аша гына яши алуы, шундый басмаларда терсәк тырпайтып мәйдан тоткан оядаш каләмзатларның бер-берсен үзара макташулары, "үзем турында үзем" атамасы ышыгында резюме үрнәгендәге язмалары "әдәби тәнкыйть» дип кабул ителгән шартларда , мондый хезмәтнең зарурлыгы, практик әһәмияте нидән гыйбарәт булуы кызыксындырды. ...Автор төрле чорларга кагылышлы күп кенә чыганаклардан алган мәгълүматны үзе зарур санаган тәртиптә төрле темаларга турылап теркәп барышлый, вакыт - вакыт кайбер язучы, шагыйрь һәм башка әдәбият өлкәсендә казганучыларны мактап телгә ала һәм алар арасында, кагыйдә буларак Рифә Рахман дигән автор да чагылып куя Баксаң бу исем әлеге авторның үз тәхәллүсе икән ... Хезмәтнең практик әһәмияте авторның үз-үзен күтәрүдәге тапкыр алымына гына кайтып калмый, әлбәттә. Анда Гүзәл Яхинаны, аның Росссиянең иң югары өч әдәби премиясенә лаек булган, күп телләргә тәрҗемәдә кыйммәт хакка зур тиражларда сатылышы белән Форбс китабына кергән беренче романын гаепләү , төркем белән аңа ыжгырып ябырылган исемле титуллы танылган язучыларны хуплау һәм зурлау да күзгә ташлана... Тәнкыйтькә багълы саллы ошбу хезмәттә әдәби басмаларның укучылары төкәнүе искә алынмый... Ни аяныч, милли һәм сексуаль хафалардан тукылган, укучысы юк асрама көнендәге басмаларда бәйгеләр корыштырып, исем, титул, премияләр белән бүләкләнүләре җайга салган оядаш тар даирә эшләнмәләренең хакыйкый әдәбиятка мөнәсәбәте ни дәрәҗәдә булуы да бизмәнгә салынмаган Ә иң кызыгы, әлеге 300 битле хезмәтнең 28-29 нчы битенләрендә мин фәкыйрнең 2005 елның 7 санында басылган язмасы тәнкыйть сәнәгенә эленгән һәм шул җирлектә минем белән беррәттән Айдар Хәлим белән А.С.Пушкин да өлешсез калмаган?!.. Ни өчен әллә кайчан язылган язмам филолог-галимәнең күзенә чалынган һәм дулкынландырган икән? Баксаң ул мәкалә урын алган журнал санында әлеге авторның «Чикерткә» исемле» хикәясе дә басылган . Шул хикәядә Клавдия атлы әби, йортында үзенә иптәш итеп тычкан асрый, аны Петя дип атап, шуның белән аралашудан тәм һәм җан тынычлыгы табып яши. Кызганычка каршы тычканны аның улы Костя үтерә...Менә шундый фаҗига ....Хикәяне укыгач, ирексездән Стивен Кинг романы буенча төшерелгән, 4 номинациядә Оскар премиясенә тәкъдим ителгән "Яшел миль» фильмы хәтердә яңара. Фильмда үлемгә хөкем ителгәннәрнең төрмәдәге авыр, кимсетелүле тормышы бәян ителә. Ә бер мәлне алар мохитында тычкан пәйда булып, төрле камераларга кереп йөри башлый. Шул тычкан теләсә кайсы мизгелдә үлем көткән затларның җан юанычына әйләнә. Хәлбуки, бер төрмә түрәкәе моны күреп, хәлне аңышып, башын күзен тондырып тычканны эзәрлекли һәм ахыр чиктә тоткыннарны шул юанычларыннан мәхрүм калдыра...Озын сүзнең кыскасы,татар укучысы өчен, иректә яшәгән , радио тыңлау, матбугат белән танышу, күршеләре, якыннары белән аралашу мөмкинлегенә ия Клавдия атлы карчык фаҗигасе тәҗеллеге, мин фәкыйрьгә аңлашылып бетмәде... Интертат атлы электрон газетада Рузилә Мөхәммәтованың "Мәдәни җомга"ны язылып укучы 129 кешегә медаль тагарга кирәк"  атлы  гыйбрәтле язмасында (1 декабрь, 2024 ел)  "Татмедия" акционерлык җәмгыяте  , Милли китапханә, тел институты, филормония җитәкчеләре, танылган исемле титуллы шагыйрьләр, мөхәррирләрнең  әтрафлы әңгәмәсе   барышында  ""Мәдәни җомга" газетасы   проблемасы аңа  гына кагылмавы искәртелгән иде...Хәлбуки, бу проблема күптән яңа түгел.. 2004-2005 елларда, әдәби басмаларда тираж югалта баруны, ягъни укучыларны җуюны чикләргә яки тоткарларга тырышып микән, "Безнең заман герое" исеме астында "Казан утлары" журналы дискуссия оештырып, хакыйкый тәнкыйть мәкаләләренә ирек ачты. Һәм шул чорда минем өч мәкаләм, "Пегас кашына микән? , "Тозсызны күзсез дә күрә" "Төрле төрле уйласак та" дигәннәре дөнья күрә алды. Форсаттан файдаланып, иң дәрәҗәле, исемле титуллы авторларның әсәрләрендә үзем күргән каршылыкларны да ачыктан ачык бәян итәргә тырыштым.. Шул исәптән, Татарстан Язучылар Берлеге рәисе булган, Югары Совет депутаты, бик күп премияләр лауреаты Туфан ага Миңнуллинның иң куп куелган "Кырларым, тугайларым" исемле сәхнә әсәрендәге уңай герой буларак тәкъдим ителгән, икмәк өчен көрәшүче колхоз рәисенең адәм актыгы булуын ( ул ике колхозчы малайга кул күтәрә, хатыны эчә, сулга йөри, ахыр чиктә асылынып үлә, ә ул хатыны белән "шаярган" ир-ат ихтыярына буйсынып, ул теләгән белешмәгә имза сала һ.б.), янә килеп, мактаулы "Әлдермештән Әлмәндәр" комедиясенең Энсон Хайнлайн романына аваздашлыгын , шул әсәр буенча төшерелгән "Знакомтесь, Джо Блэк" атлы фильмның интернетка эленгән булуын искәртүдән тыш, төп герой - туксанны узган картның намазлыкка басасы урында, урыс авылына барып эчеп кайтып, бакчада үлүен искәртүем истә калган... Инде шушы урында туктап, минем адреска яуган гаепләүләрнең асылын тәгаенләү максатында Р.Ф.Харрасова хезмәтенең , мәкаләмә нигезләгән өлешеннән өзек китерү артык булмас : "«Казан утлары»ның 2005 ел, 7 санында Рөстәм Зариповның «Төрле-төрле уйласак та» дигән язмасы чыккан иде. Автор аерым бер урыннарда, бик хаклы һәм нигезле рәвештә, Айдар Хәлимгә каршы төшә, аның Гаяз Исхакый язган «Ул әле өйләнмәгән иде» хикәясен дөрес аңламавын әсәрнең төп мотивын объектив билгеләү юлы белән ача, әмма үзе дә А. Хәлим тәнкыйтенә хас чатаклыклардан арына алмый. .. Гомумән, аның күпчелек тәнкыйть язмалары үтә субъективлык белән аерылып тора. Ул бу очракта, А. Хәлимнең «Сез беләмсез кая барганны?» мәкаләсендә танылган прозаигыбызның Кандалыйны Пушкиннан өстен куйганына эче пошып, «Сәхипҗамал» поэмасыннан натуралистик тасвирларны китерә... Р. Зариповның татар әдәбияты тарихында мәртәбәле урынга ирешкән Габделҗаббар Кандалыйны – мулланы һәм үз чорының танылган шәхесен «агай» дип түбәнсетергә омтылуы аны тәнкыйтьче буларак бизәми...... Р. Зариповның әдәбият тарихыннан, теоретик хезмәтләрдән хәбәрсезлеге күренә. Ул, бердән, купшы әдәбият, бигрәк тә поэзия фонында танылган мулла тарафыннан язылган кыю шигырьләрнең әдәби барышка ничек тәэсир итүен, шагыйрьнең гади халыкны үз әсәрләре аша әдәбиятка якынайтуын аңламый. Икенчедән, рус әдәбияты тарихында Пушкинның Кандалыйдан да «уздырган», хәтта порнография дип аталырга тиешле шигырьләре барлыгын белми..." Татар филологы мине аңламаучыга , белмәүчегә, хәбәрсезгә, Айдар Хәлимне чатакчыга , ә Пушкинны порнографлыкка турылаган.. Татар филологиясе дигән фән үзләштергән ханым, техник вуз һәм хезмәтенә кагылышлы югары курслар тәмамлаган, заманында халык хуҗалыгында җаваплы вазифалар башкарган мин фәкыйрьгә үз каланчасыннан торып түбәнсетүле бәяләмәләр ташлый... Татар филологиясе дигән гыйлем шундый мөмкинлекләр ача, күрәсең... Миңа калса фән булуның иң беренче шарты аның логикага, мантыйкка буйсынуы. Ә татар филологиясе логикага буйсынмый, чөнки үз - үзен татарча аңлата алмый.. Анда тоташтан чит телләрдән алынган аталышлар чытырманлыгы...Әлеге предметны уку университеттан Мәдәният институтына күчүе дә аның фәннилек дәрәҗәсен тәгаенли кебек? Ни дияргә дә белмәссең. Минем, татарча язмаларыма киртә куелгалый башлагач, рус телендә язган Мәскәүдә чыга торган 34 илгә таралышлы "Великая Эпоха" газетасында 8 мәкаләм, юллаганнарымның барсы да бер өтере дә төзәтелми басылган иде. "Звезда Поволжья» газетасы баш мөхәррире Рәшит Әхмәтов та байтак язмаларымны, бер тапкыр да кул тыкмый, төзәтүләрсез бастырды, авыр туфрагы җиңел булсын... Аларда басылган кырыс эчтәлекле язмаларыма карата бер тарафтан да ниндидер мыскылларга азапланулар да күзәтелмәде. Татар телендә басылган язмалар белән хәл башкача...Мине ирештерергә корылышлы язмалар күренгәләде. "Бер шәм кабыз" исемлесенә "Бер шәм куллан", дип матбугат аша җавап биргәнем хәтердә ..."Нәзәкатьле юмор", "Синтезатор", Пьер Буль моделе» һәм башка исемлеләре шәхси блогыма да эленгән. Аларны интернет аша "блог рустема зарипова" дип кереп укып була. Ә блогыма мөрәҗәгать итүчеләр саны арта тора, инде 160 меңне узды . Ә Р.Ф. Харрасова гаепләүләре белән килешәсе килми. Беренчедән мин Айдар Хәлимне тәнкыйтьләмәдем, ә "Сез беләмсез кая барганны?" исемле мәкаләсен нигездә хуплавым барышында, кайбер бәхәсле, ялгыш тоелган моментларга тукталып, аларга карата шәхси фикеремне белдердем...Икенчедән, галимә ханымның порнографиядән хәбәрсезлегемне гаепләве, үзенең хәбардарлыгын белдерүе, шуның белән горурлануы чарасыз калдырды. ( Танымый булмый, ислам тәгълиматы тыйган нәрсәләрдән ерак торуны кулай саныйм...) Өченчедән, "агай" дип атауны мыскыллау, дип бәяләү дә гаҗәпләндерә. Мин бу аталышны мәкаләмдә үзем хөрмәт иткән әдип Айдар Хәлимгә карата да кулландым һәм аның моңа ризасызлык белдергәне булмады. Киресенчә , телгә алынган саллы мәкаләсенә карата кайбер тәнкыйть фикерләремә җавап итеп, ул иҗатыма бик югары бәя куйган "Кече юлның тузаны" исемле мәкаләсен Шәһри Казан газетасында бастырып чыгарды.. (мәкалә интернетка эленгән). Инде Айдар Хәлимгә, миңа һәм Пушкинга карата галимә ханым торгызган гаепләүләрнең хакмы, нахакмы булуын аныклау максатында язмамның, галимә ханымны хөкемдарлыкка этәргән өлешенә урын бирик : " Дискуссиябезнең жанланып китүенә Айдар Хәлимнең "Сез беләмсез кая барганны?” дигән язмасы сәбәп була алса, әңгәмәбез әле озак дәвам итәр, сүндерергә теләмәсәк, сан саен берәр тәнкыйть мәкаләсе чыгып баруы таман гына булыр. Минемчә дә Айдар Хәлим "ФИЛ”ләр(филологлар -Р.З.) турында шәп әйткән, галим-галимәләрнең, кайбер язучыларның “тәнкыйть” дип бастырган, тешкә тия торган сафсаталарына да урынлы эләккән. Университет эскәмиясе һәм редакция коридорыннан гайре бер ни күрмәгән, биографиясез, редакция кәнәфие югарылыгында калган язучылар да лаек бәя алган.... (Хактан да , Айдар Хәлимнең кырыс бәяләмәләре әлеге хезмәт авторына да , аның коллегаларына, оядаш каләмдәшләренә дә кәкере сугуын танымый булмый...-Р.З. )Айдар агай Мансур Баржылыны Вахит Имамовны мактауда чама югалтуын искәртә. "Тот та Нобель премиясе бир'".—дип тә шаярта Әмма үзе Габделжаббар Кандалыйны Пушкиннан югары куя, бөтен дөнья поэзиясендә сирәк шагыйрь, дип бәяли. Әйдәгез, әлеге шагыйрьнен Айдар агай мактап телгән алган шәп әсәре-Сәхибжамал абыстайга язганнарын—күздән кичерик (Габделжаббар Кандалый. Шигырьләр һәм поэмалар. 1988ел.Татарстан китап нәшрияты) : Килә белмәсәң и җаным Бәнемдик мелла гашыйкка. Барырсың к...е юмаган Надан бер кара мажикка. Суган, икмәк тоеп эчкә. Алыр сулышыны көчкә. Гүя тын йибәрер мичкә, У.. ыр. и абыстай ла. Егерме бишкә йәш йиткәч. Чырай һәм үзгәреп киткәч. Имиләр салынып беткәч. Кадерсез була кочагың Гашыйк Кандалый сөйгәнен “мина килмәсен каргыйм һәм тәмугка эләгәсем" дип, анда булачаклар белән өркетә: Зобанилар орыр чукмар. Күзеңдин күстәрер утлар. К... дин чыгарыр б.. лар. Әгер барсаң надан йарга ! Хуш. Кулны йөрәккә куеп уйлыйк, мөхтәрәм Укучы Галиҗанәпләре, мулла Габделҗаббар Кандалыйның иң танылган ошбу поэмасы, ( этика, эстетика , ислам әхлагы киртәләре турында онытып торыйк) аны Пушкиннан өстен санауга бер кишәрлек булса да җирлек калдырамы?...Әле бит бу поэмадан печтеки генә өзек... Р.Ф.Харрасованың, Габделҗаббар Кандалыйны, Пушкин порнографик шигырьләр язган, дип аклавы да , әлеге хезмәтенең кыйммәтенә карата Айдар ага Хәлим искәрткән кискен бәяләмәгә турылый. А.С. Пушкинның китапханәләрдәге томнарында порнаграфия юк . Күп еллар баш мөхәррир булып эшләгән Тәлгат Нәҗми әйтмешли "ә гәҗиттә нәрсә язмаслар"... Социаль челтәрләрдә дә кемнәр турында ни генә юк... Габделҗаббар Кандалыйның әлеге мактаулы поэмасын да явыз ниятле затлар каяндыр казып чыгарып социаль челтәргә элмәгәннәр, поэма урын алган китап дәүләт карамагындагы "Татарстан китап нәшрияте"ндә басылган... Сөекле Тукаебыз да Пушкин белән Лермонтовтан үрнәк алам" дип язганда аның ниндидер порнографияләрен күздә тотмагандыр? Әллә соң, галимә ханым мантыйгына таянып, Тукайны да Пушкинның андый "иҗат" үрнәкләрен белмәве аны бизәми, дип гаеплисеме? ...Миңа калса, Польшаның азатлыгы өчен көрәшкән поляк шагыйре Мицкевичның, Пушкинны Россия империясе тарафдары буларак гаепләп, "патша көчеге", дип атавы да, аның иҗатының кыйммәтенә зыян-зәүрәт сала алмый.. Алар икесе ике ил патриотлары һәм һәркайсы үз атын үзенчә куган.. Милли әдәбиятыбызның аяныч хәлгә төшүе беренче чиратта тәнкыйтьнең, бәгъзе премияпәрвәр шома затлар тарафыннан, шәхси мәнфәгатьләре хакына һәртөрле сафсаталар ышыгында юлдан алып ташлануы аркасында, дип саныйм... Айдар Хәлим әйткән "Фил"ләр тырышлыгы, шул исәптән мәктәпләр өчен яраксыз, татар баласы күңеленә хуш килми торган татар теле һәм әдәбияты дәреслекләре "ярдәмен" онытып калдырмыйча. Әдәбиятны бетемсезлеккә чыгаруда алып узганнарның, шуларга терәк булучыларның , бар гаепне үз өсләреннән төшереп Гүзәл Яхинага күчереп арканларга маташулары күренешен картинада чагылдырырлык рәссамыбыз табылмасмы икән?