Күктә йөзәләсеңме?

             Кайдадыр нәрсәләрдер төзиләр икән, ди­мәк, анда тормыш кайный, киләчәккә өмет белән яшиләр. Кем әйтмешли, кормыш бар җирдә, тормыш бар. Дө­рес, «кору» сүзенең төзелешкә бәйсез икенче бер, бетүне аңлаткан мәгънәсе дә юк түгел. Тө­зелеш туктаган шәһәр һәм авылларның хәлләре әнә шундыйга тарта. Төзелеш дигәннән, төптән уйлаганда һәр кеше үз язмышының проектчысы, архитекторы һәм төзүчесе. һәм әлбәттә, һәр төр төзелештә иң мөһиме — нигез ныклылыгы. 
          Дөньяда кайсы илнең экономикасы, иҗтимагый, дини, мәдәни тормышы, халкының матди хәле ничеклеген дә төзелешләре дә «сөйли». Аерым граж­дан­нарның хәлен дә алар баш­лаган һәм очына чыккан төзелешләр ассызыклый. Мин яшәгән Шәмәрдән бистәсендә бүген нинди генә шәптин-шәп шәхси йортлар калыкмый, шаклар катып торасың. Йортлар, иң һәм буй белән генә түгел, ә биеклек белән дә алдыралар, узышалар. Биеклек димәктән, дөньяда һава тырнаучы йортлар (русча алар «небоскреб» дигән аталышта әйләнешкә кергән) алга киткән көнбатыш илләрендә, беренче чиратта, АКШта гына түгел, ә Кытайда, Төркиядә, бай гарәп илләрендә дә ишәйгәннән-ишәя бара.
Борынгы греклар, үзләре табынган Аллаларын Олимп тавында яшиләр дип күзаллап, аларны «не­божитель»­ләр (күктә яшәүчеләр) дип атаганнар. Болытларны узып күтәрелгән йортларда һәм биналарда яшәүчеләрне, эш йөртүчеләрне, асылда гомерләрен күктә кичерүчеләрне дә бүген шундыйларга санарга ярыйдыр бәлки.
Элек һава тырный торган биналар, йортлар төгәл геометрик формада, әйтик, пирамида, турыпочмаклык, цилиндр шәкелендә югарыга ашкындырылса, инде соңгы чорда ялкын телләре сыман бөгелмәле-сыгылмалары үсеп чыга. Андыйлар бай гарәп илләрендә байтак санда һәм бигрәк тә Дубай каласында тиз үрчи. Дөньяда бүген иң биек бина Согуд Гәрәбстанында, аның биеклеге 800 метрдан артык. Киләчәктә ул илдә 1300 метр биеклектәгесе төзеләчәк. Биек бина-йортлардагы катларга агачлар, чәчәкләр үстерелә торган скверлар, су транспорты портлары, очкыч төшү мәйданчыклары, юллар, ял парклары, ясалма күлләр, күперләр, стадионнар, кафе-рестораннар, театрлар, эскалаторлар, кирәкле коммуникацияләр челтәре һәм башкаларны урнаштыралар. Ирексездән Нух пәйгамбәр көймәсе кыйссасы искә төшә. Нух пәйгамбәр көймәсе суда йөзүгә көйләнгән булса, мондыйлар күктә урынлашу вариантларын хәл итә сыман. Дөрес, Италия архитекторы проекты нигезендә инде диңгез-океаннарны бат­мый иңләргә сәләтле йөзмә шәһәр проекты да тормышка ашырылып ята. Аның да үз стадионнары, мәдәният сарайлары, кибетләре, кафе-рестораннары булачак, кыскасы, гадәти шәһәрләрдә ни бар, ул шуларны күздә тотып проектланган. Халыкның «суда, суда, суда йө­зә­лә­сеңме» дигән юлларга ия җыры нигезендә «күктә, күктә, күктә йөзәләсеңме» кебегрәгенә туарга да ерак калмагандыр...
Әлеге озын керешне язуымның хикмәте шунда, быел миңа да искиткеч төзелеш могҗизалары күрү насыйп булды. Истанбулга туры маршрутлар кыйбат, ә Мәскәү аркылы барганда аэропорттан аэропортка күчешле мәшәкать куркытканга, быел хәләл җефетем белән анда кунакка баруны Баку аша тәвәккәлләдек. Бакуда Истанбулга барачак самолетны ун сәгать көтәргә туры килүе куркытмады, чөнки безне кызым һәм кия­вемнең сабакташы әлшән атлы азәрбәйҗанлы ир-егет каршы алып, машинасында төнге Бакуны гиздерде, аннары өенә алып кайтып, гаиләсе белән таныштырды, кунак итте. Бакуда өч бүлмәле фатирлар мин белгән, кайчандыр үзем яшәгән өч бүлмәле фатирдан иң киме өч тапкыр зуррак булып чыкты. һәм бәясе дә һушны ала торган түгел. әлшән кардәш әйтүенә караганда, илнең нефть сатып тапкан акчасы һәркайда, ә беренче чиратта, төзелешләрдә һәм фатирлар иркенлегендә чагылыш таба, һәм аның игелеген һәркем күрә. Ирексездән, Казанда ике миллион ярым сумга бер бүлмәле кысан фатирга тиенеп, гомерләре буе ипотека түләп көн күрүче яшь гаиләләр турында искә төшеп, көрсендерде. Бала чакта, кыш көне кар тавында патшалы уйный идек. Кемдер башкаларны этеп төшерә-төшерә иң югары ноктага менә һәм «мин күктә, сез чүптә» дип кычкырып, җиңүен тантана итә. Аннары аны тагын кемдер урыныннан этеп төшерә һәм инде ул «әтәч» булып кагына. Кыскасы, тулы демократия. Бездә әлегә тотрыклылык хөкем сөрә: үзләрен күктә санаучыларыбызны төртеп төшерүләр күзәтелми, алар югарыдагы урыннарында мәңге калу хакына күпчелекнең мәңге бакый чүптә калуларына мәмнүн бугай. РФ вице-премьеры Игорь Шуваловның Казанга ясаган визитында, 20 квадрат метрлы яшәү урыннары җәһәтеннән, «бу көлке тоела, әмма сатып алалар, андый торак бик популяр һәм торак базарында аның ныклы үз урыны бар» дигән сүзләре әле дә интернетта эленеп тора. Шунда ук әлеге чиновникның декларациясендә, Русиядәгеләреннән тыш, Бөекбританиянең Лондон каласында 483 квадрат метр торак мәйданына ия булуы чагылыш тапкан.
Озын сүзнең кыскасы, күктә яшәргә омтылу төрле илләрдә төрлечә үзенчә­лектә һәм яссылыкта чагылыш таба ахрысы.
Иртән янә Бакудагы могҗизаи биналарны, төзелешләрне хозурланып кү­зәтү бәхетенә ирештек. Биредә Дубайдагы сыман ялкын телләре шәкелендә һава тырнаучы йортлар төзелеп, алар мәшһүр каланың визит карточкасы санала башлаган. һәм анда һава тырнаучы йортлар инде байтак. Төзелеш фирмалары төрле илләрдән, әлбәттә, төрекләр дә читтә калмаган. Бакудагы әкияти оча торган тәлинкәне хәтерләткән аэропорт та бик күркәм, дөньяда андый проектта эшләнгән ише бәлки бүтән юктыр да, ул бердәнбергә охшаган. Аэропорт идәннәренә ковролин җә­елгән, ял итүчеләр өчен йомшак кәнәфи-утыргычлар җитәрлек санда, каплаулы ятаклар да шактый. Кайчан кайсы очкычка ничек утырыйм икән дип аптырыйсы юк, махсус хезмәткәр ир-атлар автобуска утырырга дәшеп, тиешле ноктага озатып куюны намус белән башкаралар. Мин вузда укыганда чит тел буларак француз телен өйрәнеп азапланган идем, ни хикмәт, кайбер сүзлә­рен әле дә хәтерлим. Мисал өчен «мерси, боку» дигән гыйбарә онытылмаган. «Мерси» дигәне — «рәх­мәт», ә «боку» – «бик зур» дигәнне аңлата. «Бик зур рәхмәт» килеп чыга инде кушылышта, ягъни мә­сә­лән. Баку каласы да бик зур. һәм аңа, искиткеч матурлыкка ирешкәне өчен, французчалап, бик зур рәхмәт әйтәсе килеп китте. һәм бик матур һәйкәлле мәйдан аша узышлый, машина тә­рәзәсеннән башымны чыгарып: «Мерси боку, Баку!» — дип кычкырмый түзә алмадым.
Казаннан Бакуга да, Бакудан Истанбулга да бер үк төрле өр-яңа «Боинг» лайнерында өч сәгать ярым чамасы очасы икән. Истанбулда да һава тырнаучы йортлар артканнан-арта бара. Тик анда мине таң калдырганы (әлбәттә, төзелеш тармагын күздә тотуым) Истанбулның Азия материгында урнашкан өлешенә якын өр-яңа аэропорт төзелеше булды. Тоннель дигәч, аны җир асты юлы дип күзаллыйсың. Биредә булачак тоннель җир өсте тигезлегендә, биш катлы йорт биеклегендәге тимер-бетон сегмент буларак калыккан. Икенче бер мәйданда, нәрсәләрдер төзүне күздә тотып, тау кисеп тигезлек булдыру бара. Бездәге шикелле, табигать биргән тигезлекләр анда мул түгел, төзелеш өчен мәйданны күп хезмәт түгеп әзерлисе. Тау кисүдән чыккан таш һәм балчык белән әлеге бетон сегментны күмәчәкләр һәм ул тоннель булып калачак. ә шул күмелгән тоннель өстенә бетон түшәп, яңа аэропорт өчен иркен очып китеш һәм куныш мәйданы булдырылачак.
Җирнең өстенә дә, астына да, андагы байлыкларга да гадел җәм­гыятьтә һәркемнең үз дәхеле бар. ә гаделлекне кайгырту барыбызның да намус эше. Тик аның өчен күңелләрнең хакыйкый очышка корылышы шарт шул.

Чыганак: ТЯ 19.07.2018
http://www.tatyash.ru/index.php?issue=12350&file=100.htm

КҮҢЕЛ МОҢГА СУСАГАН ИДЕ...

                     

              Яшь барган саен ,  якын дуслар берәм-берәм бакыйлыкка күчә тора. Шул сәбәпле   телефоным әллә нигә бер генә “уяна”  башлады ... Бәхеткә биш оныгымнең иң кечкенәсе яшь ярымлык Иделбикә , әнисен, телефонына ымлап, “баба!” , дип көн дә  тинтерәтә...Рәхәтләнеп аның белән сайрашабыз...

            19 нчы май,дип истә калды, төштән соң ниһаять  кесә телефоным  исәнлеген белдереп безелдәп, экранында “Хәйдәр” дигән язу эленде.  Кайсы Хәйдәр икәнен аңышырга өлгермим, ягымлы тавыш иясе, “дустым, без Шәмәрдәндә, концерт белән килдек, афиша куярга өлгерелмәде, гаиләңне алып мәдәният сараена рәхим ит, кичке 6 да башлыйбыз 8 дә төгәллибез, уразада булсаң, авыз ачарга өлгерәсең”, ди.  Баксаң озак еллар филормониядә баянчы булып эшләгән күптәнге танышым  Хәйдәр  дус Сафин икән. Аның белән әңгәмә төгәлләнеп озак та үтми телефоным янә  терелә, һәм бу юлы Татарстанның халык артисты баянчы, композитор,   Фәрит Хатыйпов “борчый” :“Рөстәм дус -без Шәмәрдәндә.   Хатыныңны ал да концертка рәхим ит,  билет аласы бар дип  хафалана күрмә, ул бушлай, ямьле Рамазан аенда халыкка игелекле   гамәл сыйфатындагы эш”, - ди. Баксаң филормониянең иң олпат концерт бригадасы президент бүләк иткән  затлы автобуста  ерак араны якын итеп  тиз арада Казаннан Шәмәрдәнгә килеп җиткәннәр...

          Фәрит Хатыйповның иҗади уңышлары арасында минем карашка иң иң дигәннәре,  –Зөлфәт (Дөлфәт  Маликов) сүзләренә иҗат иткән “Һаман яратам”, һәм Гөлшат Зәйнәшева сүзләренәсе  “Сакладым синен күңелемдә” дип атала. Бу шагыйрьләр – Тукай бүләгенә лаек булды, ә аларның шигырьләрен   җыр канатларына күтәреп халык күңеле түренә алып кергән якташым Фәрит Хатыйпов та мондый бүләккә ирешер  дигән өметтә калам..

                Яшерен-батырын түгел, соңгы елларда “татар җыры” дип “Болгар радиосы”, ТНВ тәкъдим иткән  эшләнмәләрне тыңларга тырышып та әллә ни уңышка ирешә алмыйм. Артта калганмындыр, аңлап җиткермимдер дип уйлап,тәвәккәлләп   эстрадабызны балкытучы заманча йолдызларыбызның  концертларын карарга тырышуларым да булмады түгел.  Колак тондыру аша тамашачы күңелен    такмак  ритмына турылаудан гайре  һич ни тапмадым... Кем белә,  бәлкем артык  очсызлы эшләнмәләрне популярлаштыру корылышында  эфирны дөңгечләүче чыганакларга “рәзил-ТВ”, рәзил-FM  кебек атамалар бирү сәгате дә суккандыр... Шундый   көфер уйлар да җанны бимазалап куя вакыт-вакыт...   Татар матбугатында бу темага дистәләрчә мәкаләләр басылды , юмор остасы шагыйрь Ләбиб Леронның соңгы ике китабында да бу проблема үзәк урынны алган, ә  “йөк” һаман үз урынында...

            Машинамны кабызам һәм  үзем яшәгән , халык теленә Шәмәрдән-2 дигән  исем белән кергән микрорайннан Шәмәрдән бистәсе  үзәгенә  юл алам. Концерт башланырга  вакыт ярты сәгать чамасы, афиша булмавына карамастан зал  халык белән шыгърым. Мин сәхнә артындагы бүлмәгә кереп  танышларым белән күрешергә ашыгам. Баксаң биредә  таныган күргән күрешкән кешеләр тагын бар, ләбаса. Бар да халык артистлары. Һәм ниндиләре генә! Җырчылар Эмиль Җәләлетдинов, Георгий Ибушев, Лена Бичарина,  Фердинант Салахов, һәм нәфис сүз остасы Рәшит Сабиров.....

           Хәмдүнә Тимергалиева  композитор, музыкант  Вадим Усманов җитәкләгән ансамбль озатылышында мин язган “Тамчы гөл” җырын беренчеләрдән булып яңгыратучы җырчы буларак миңа бигрәк тә үз һәм якын. Ул башкарган “Җомга”  , “Мәдинә гөлкәем”, “Ялгыз каен” җырлары  халык күңелендә мәңге сакланырлык булып урын алган... Эмиль ага Җәләлетдиновның  хакыйкый классик шигырьләребез иҗатына гашыйк  шәхес икәнен ишеткән бар иде. Мин аңа Тукайны русчага тәрҗемәдә дә яттан белүемне әйтеп мактандым , чөнки  урыс дусларга аның бөеклеген башкача аңлатып булмый, дип аңлатма бирдем ул мавыгуыма. Һәм  “Мәхәббәт шәрхе” атлысын яттан сөйләп тә ыргыттым.   Һәм шуның белән  шул, Эмиль ага белән контакт  урнаша куйды. һәм  аның буасы ерылды, ул Габдулла Тукай шигырьләрен бар матурлыгында борыңгы сүзләрне үзгәрмичә  сибә башлады.  Георгий Ибушев белән  сөйләшер өчен уртак тема җәһәт табылды. Беренчедән бу моң иясе , консеватория  мәктәбе узган хакыйкый җырчыны минем мәрхүмә әнием бик яратып тыңлый иде. Янә килеп,   мин тәмамлаган КИСИ (төзелеш институты) деканы, югары математика укытучысы, инде мәрхүм Иван дәдәй (Иван Петрович Семенов) уртак танышыбыз булып чыкты. Георгий әфәндегә интернетта, блогымда (Блог Рустема Зарипова) клиплар бүлегендә эленгән җырлар арасында “Иван дәдәй” атлысы да булуын җиткердем, үзе алынмаса Алинә Давыдова кебек гүзәл җырчылар башкарса да бик мәмнүн булачагымны белдердем...

            Лена Бичарина, Фердинант Салахов, Рәбига Сибгатуллина, Рәшит Сабиров сөйләгәннәре тамашачылар ихлас яратып кабул итте. Ә инде  сәхнәгә Хәмдүнә Тимергалиева чыгып җырлый башлаган зал һәм сәхнә бербөтенгә әйләнеп, җырларда эреде...  Хакыйкый халык җырчысы әнә шундый тылсымлы хәсияткә ия була торгандыр, күрәсең... Әлеге өлкән яшьтәге артистларыбыз да номердапн номерга яшәрә, матурая барып , безләргә сокланырга, сокланырга һәм тагын бер кат сокланырга  гына калды.   ...94 яшьлек Эмиль ага сәхнәгә чыгып Габдулла Тукайның  атаклы “Пар ат” поэмасына көйгә салып  йөгерә атлый җырлый башлагач, ул гаярь егеткә, ә  Фәрит Хатыйпов белән Хәйдәр    Сафин япь-яшь малайларга әйләнә куйдылыр... Сәхнә кешене яшәртә дигәннәре хак, күрәсең...    

         Залга мөрәҗәгать итүче җырчыларны күргән бар ла ул. Алар әйтә, әмма  беркөнлек гомерле җырны зал күтәреп алмый,  кушылмый,  битараф кала... Ә менә Эмиль ага Җәләлетдинов Әхмәт Ерикәй сүзләренә татарның атаклы һөнәри композиторы  Солтан Габәши иҗат иткән   “Күккүк” атлы җырны, дөресрәге музыкаль композицияне башкарганда , залны үзенә кушылдыруга бик ансат иреште.  Ул “күккү” дип залга дәшә һәм  зал да аңа шулай, дип җавап бирә...                 

           Искиткеч концерт булды Шәмәрдәндә, филормониянең өлкән гвардиясе  тамашачының колагын түгел, ә  йөрәген яулау корылышында булып, моңа ирештеләр дә, рәхмәт яугырлары... Аларга, бистәдәшләрем исеменнән  саулык-сәламәтлек, һәм яңадан-яңа иҗат уңышлары теләп калам...

ҖЕТЕ ЯШЕЛ ТИЗ УҢМАСМЫ?

                      

                          Яшь чагында кызлар булды телебездә,

                          Аракыдан баш тартмады беребез дә...

                          Кинәт кенә әүлиягә әйләндек без,

                          Анализлар биреп йөргән көнебездә...

         

                                                                    Ләбиб  Лерон

             

           Кем әйтмешли,   ай күрде, кояш алды, ямьле рамазан ае да  узып   китте.  Татарстанда ураза тоту вакыты сәгать ярымга  үзгәртеп корылган 2014 нче елдан бирле, Хак тәгалә ярдәме белән  һава  салкынча торганга күрә,  яңача ураза тоту  быел да  авыр булмады.Матбугатта , VI республикакүләм ифтар уңаеннан  ТР Диния нәзарәте рәисе, мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллинның чыгышындагы ”әлхәмдүлиллаһ, яшәгән җирлегебезнең климатик һәм географик үзенчәлекләренә бәйле рәвештә ураза бездә  19 сәгать дәвам итә”, дигән җөмләсе,  мөфтиятне ул җитәкләгән чорда җөмһүриятебездә  ураза вакыты үзгәртелүен, озынайтылуын ассызыклауны  күздә тотты  булып аңлашылды...Хәлбуки, мин фәкыйрьгә   ниткән климатик үзенчәлек турында сүз  баруы һәм климатик үзенчәлекнең  ураза вакытын озынайтуга нинди дәхеле -катнашы барлыгы гына аңлашылмады...  Һәм  географик үзенчәлек  дигәндә нәрсә күздә тотыла икәнлеге дә сер булып калды... Туган үскән җиребезнең  кай төше кайчан географик һәм климатик яклап ничек  төрләнүе хакында  фәнни ачышлар  ясалуы хакында хәбәрләр ишетелмәде шикелле...

            Ураза тоту вакыты-тәртибе  үзгәрешен хупламаучы, танымаучы  яки танырга теләмәүче мөселманнар да бар, бигрәк тә элек-электән, атеизм котырган дәверләрдә дә дингә тугъры калучы өлкәннәребез арасында...Шул исәптән мин үскән Юлбат авылында да һәм гомер сөргән Шәмәрдән бистәсендә дә андыйлар юк түгел... Бу хакта мин 2014 нче елны “Татарстан яшьләре” газетасының  4 сентябрь санында басылган “Кояштан ник куркабыз?” исемле мәкаләмдә   искәрткән идем инде...Әлеге  мәкалә “Матбугат ру” сайтына да  эленеп, эчтәлеге уңаеннан кызык кына фикер алышулар барды. Әңгәмәдә катнашучы  берәүнең,  “Татарстан глобусы” буенча ул шулай тиеш, дип теш агартканы да онытылмый... Озын сүзнең кыскасы, мәкаләдә язылганнар белән килешүчеләр байтак булды,  сыңар ризасызлык белдерүче  дә очрамады, Хак Тәгалә бар иткән кояштан өркүне куәтләүчеләр дә табылмады...

            Шәҗәрәмдә берничә буын дин әһелләре торган ( ә Фәхретдин атлы ерак бабам Шиһабетдин Мәрҗанинең әтисе белән хат алышкан, бу хакта Шиһабетдин Мәрҗанинең1989 елны кабат нәшер ителгән “Мөставадел - әхбәр фи әхвали Казан вә Болгар”  китабында  329  биттә  язылып, оригиналда 176 биткә сылтама куелган) нәсел вәкиле буларак мин фәкыйрь күңеленә дә,   “динне авырайтмагыз” дигән хәдискә чапырыш   яңалык,  яшермим,  хуш килмәде. Дөрес аңлаган булсам ошбу карарны уздырганда мөхтәрәм Җәлил хәзрәт тә энтузиазм күрсәтмәгән  һәм Саба районы мөгътәсибе  дә бөгелеп төшмәгән...

          Совет чорында халыкка хилаф  карарлар  “хезмәт ияләренең күп санлы  хатлары, мөрәҗәгатьләре, теләкләре  нигезендә”, дигән кереш җөмлә ышыгында кабул ителгән. Бу яңалыкны гамәлгә ашыру зарурлыгын дәлилләү уңаеннан  да ниндидер хатлар телгә алына...Әмма дини басмаларда да , ирекле матбугатта да, интернет сайтларында андый хатлар күзгә чалынмый... Янә килеп ниндидер  астрономия галимнәренең дә бу яңалыкка нигезләмә тудыра торган язмалары  очрамады...Хәер, фараздан, андый галим табылган очракта да,  капма-каршы фикер белән чыгыш ясаучы башкалары авызларына су кабып торырлар , дип кем кистереп әйтә ала... Тик  бу хакта да  ниндидер фикер алышулар баруы   матбугаттта да,  интернет форумнарында  да чагылыш тапмады. Халыкара танылган  дин галиме, үз чорында  мөфти булып торган атаклы Риза агабыз Фәхретдинов та мондый үзгәреш зарурлыгы турында ләм-мим бер ни язмаган.  Һәм аннан алдагы һәм  соңгы мөфтиләрне дә бу мәсъәлә борчымады, тәҗеллеге көн тәртибенә  менмәде... Әлеге ноу –хауны  тәҗеллеген дәлилләү өчен  Татарстанның кайда урнашачагыннан  хәбәре юк һәм була да алмаган  “ибн Фәлән” тегеләй  әйткән, “ибн  Төгән” болай әйткән дигән ык-мык сылтамалар белән генә ерак китеп булмый, ләбаса...  Аяныч ки, кесәләрендә рәсми журналист таныклыгы йөртүчеләребезнең берсе дә күптән түгел мөфтилек иткән Габдулла, Госман, Ильдус  хәзрәтләрнең әлеге  үзгәрешкә карата мөнәсәбәтләрен, фикерләрен  өйрәнеп,  журналист тикшерүе уздырмады...   

 

           Алай да танылган журналист Искәндәр Сираҗи язмаларында   дин әһелләре дөм  үги ителми...   Әйтик, быелның16 апрелендә “Азатлык  радиосы” сайтында  Искәндәр Сираҗи белән корылган әңгәмәдә,  ул чыгарган “Сираҗи сүзе” газетасында,  аның хәзерге мөфти хәзрәткә мөрәҗәгате турында сүз бара. Минем игътибарны    журналистның , “Сез үзегез "татарлар өчен традицион булган ислам" хакында сөйләргә яратасыз, үзегез безнең өчен генә түгел, хәтта Төркиянең үзендә дә артык ортодоксаль саналган, Урта гасырларда торып калган Исмәгыйль ага тәгълиматын таратасыз,” дигән җөмләсе уйга салды.. Ураза тоту вакытын үзгәртү  матавыгы әлеге расламага барып чыкмыймы  икән алай-болай?... Искәндәр Сираҗи мөрәҗәгатеннән   җан тынычлыгын алган янә бер өзек китерү дә урынлы  булыр төсле: "27 мартта Русиянең динара шурасында исламга, мөселманнарга, республикабызга бик зур зыян салырдай чыгыш ясадыгыз – ниндидер "ваһһабчылык"ны канун нигезендә тыярга өндәдегез.... Моңа үз башыгыз җиттеме, әллә чиркәү тирәсендә йөрүче берәр "дустыгыз" киңәш бирдеме?”Ягъни , әлеге  ачынып әйткән реплика, вакыт  үзгәртү турында  карар  ниндидер “киңәш”кә , басым ясауга буйсынып тумады микән, дигән  гөманга да урын калдыра  ... Янә килеп, төнге клубларга бару ниятендәге гөнаһлы мөселманнар өчен  генә кулайдыр ул иртәңге намазның төн уртасында тәмамлануы...

        Рамазан ае башланыр алдыннан  “Хозур” телеканалындагы мөфти хәзрәт үзенең чыгышында   җәмәгать намазларын кыскарак  тотуны хуплавын белдереп, моны физиология белән бәйләп  сөйләгән иде... Хәлбуки, кайбер имамнарыбыз ул башлаган озынайту тенденциясенә үз өлешләрен кертергә атлыгыпмы,  киресенчә, озынрак укуны хуп күрә... Алар, гавәм алдында үзләре кабатларга яраткан“әмирләрегезгә буйсыныгыз” дигән хәдисне “миңа буйсыныгыз”, мин әйткәнгә күнегез”  дигән мәгънәдә  генә аңлап,  үзләренә дә кагылуын танырга  атлыкмыйлар... Әйдәгез, бераз гына арифметиканы искә төшереп алыйк ... Тәравих намазына килүче ураза тоткан мөселманнар иң әвәле ике рикагать мәчет намазы,  аннары җәмгысе алты рикагатьтән гыйбарәт( дүрт фараз, ике сөннәт  ) ястү намазы укыйлар. Аннары   егерме рикагать  тәравих намазыннан соң,    өч рикагать витр намазына чират җитә. Аннары  озаклап, тәсфилле дога кылына. Әнә шуларга  ураза тоткан 19 сәгатьне кушкач,  һәм  мәчеткә бару кайтуга юлга киткән вакытны да өстәсәң, егерме дүрт сәгать җитмәсә дә ни гаҗәп?  Физик эш белән шөгылләнүче мөселманнар өчен боларны  утыз көн буе җиңеп чыгу өстәмәләрсез дә  ансат түгел... Шуның өстенә мәчет имамы, әлбәттә изге нияттән чыгып,  бу чорда “Тәбәрак” сүрәсен  чыгу  аерата саваплы, дип  белдереп,  тәравих намазларын  шуның хисабына бүселдерүне җайга салса, ә иң азактан   дистәләрчә пункттан гыйбарәт, эш кушу сыман  бәйнә-бәйнә тасдыйкълаулы, ләүхелмәхмүздә язылганнарны  яңартуны  кайгырту мәллә, дип торышлы су буе озынлыгында дога белән сипләүне гадәт итсә, хәлдән тайганчы  “амин”, “амин”,  дип түзүдән гайре чара калмый.......Хуш, әлеге номер үтә икән, димәк киләсә елга  тәравих намазлары кысасында , утыз көн дәвамында тулаем Коръән чыгу планлаштырылу көтсә дә ни гаҗәп, тагын да мулрак савап җыю форсаты ачыла, ләбаса... Ураза вакытын, аннары тәравих намазын, аннары соң дога кылуны  озынайтуны   үзенчәлекле садизм, мөселманнарны интектерү, алардан көлү ниятеннән, дип бәяләргә исәбем юк, киресенчә, андый тырышлык , хактан да  савапны гына арттыра  торгандыр.... Аннары шулкадәр күп аятьләрне күңеленә бикләгән имамның ирешкәннәрен диндәшләренә җиткерәсне килүен  тәккәбберлек чагылышына сылтап гаепкә алу да гадел булмас..

          Миңа имамнарның  изге гамәлне тегеләй үтәсәң 27 тапкыр арта , болай да итсәң янә 700 гә тапкырлана ди-ди , гел гел күңелләрне шәхси файда артыннан чаптырырга  маташу  да гаҗәпсендерә. Яхшылыкны  исәп-хисап  корып, шуның хәтле савап эшлим  дә оҗмахка  якынаям, дип түгел, ә күңел чакыруы, йөрәк таләбе белән, азагын уйлап  тормый  кылу   игелеклеләрәк булмый микән? Йомран, әрләннәргә хас инстинктка буйсынып акча, байлык туплауга корылышның, шәхси файда өмет итеп савап эшләү комарына ялгануы   матур түгел...Габдулла Тукайның, “оҗмахка да керәсе килми, чөнки анда ибне адәм бар” , дигән шигъри юлы, әнә шундый, комарланып, шәхси мәнфәгатьне алга сөреп оҗмахка ирешүчеләр компаниясенә эләгүгә җаны тармаудан чыгып язылганга охшап тора...

           Мөхтәрәм Җәлил хәзрәтең , бездә кайберәүләр  баш юк килеш, каш керфек төзәтә башлый, дигән гыйбарәсе бер дә истән чыкмый...Мисал өчен  бер җомга вәгазендә мунчада бисмилла әйтергә ярамый, дигән фикер тәгәрәтелде. Тәһарәт, госел тәһәрәтен мунчада алганда бисмилла әйтмичә генә алырга тиеш, булып чыга...Янәмәсе анда җен пәриләр... Үзең салган йорт түбәсе астына ванна бүлмәсе яки мунчасы   булган, яки ихтасында  мунча җиткезгән кеше җен-пәриләрне пропискага кертүче булып чыга...Ә ни өчен ул үз биләмәсендәге “өйдәш”ләрдән шыкаеп бисмилла әйтмәскә тиеш ди? Әле җитмәсә җеннәрнең  кайберләре ислам динен тота, һәм алар намаз  кыла, дип тә сөйлиләр түгелме соң,  мәчетләребездә?...Ислам тәгълиматы кешенең иреген чикләп аны тар кысаларга кауламый. Анда, гамәлләрнең, фәлән төрлеләрен  кылсаң,  гөнаһлы да саваплы да  саналмый, төгән төслеләрен  кылу  хупланмый( гөнаһ та санаолмый),  ә фәлән-фәләннәрне кылу гөнаһка керү дип, котегорияләргә бүленгән. Ә безнең җете яшел дәгъвәтчеләр  бөтенесен бер чыбыктан сөреп, ак һәм кара төсләрне генә калдыра, ярый һәм ярамыйга бүлә, һәм ансат кына үз хозурына килгән бәндәләрнең  кеше булып кына яшәү мөмкинлеген чикләп  әүлиялыкка  ирештермәкче...

            Ә бер    җомгада  ишеткән  Дәҗҗал турындагы вәгазь  гомумән һушны алды... Имеш, ахырзаман алдыннан Хак Тәгалә  кешеләргә, ачлык, ялангачлык, чирләр, башка бәла-казалар  төяп шул затны җибәрә. Дәҗҗал , күркәм кеше кыяфәтендә килә һәм туктаусыз ишелгән бәлаләрдән  араларга вәгъдә биреп  кешеләрне үз артыннан иярергә димли. Әмма,  аңа иярмәскә кирәк, ди мулла...Күпләр, бигрәк тә хатын-кызлар , балалары хакына  ияреп ялгышачаклар, имеш.... Менә сиңа кирәк булса, балалары хакына аналарның утка суга керүләре  хилаф гамәл, имеш... Хет көл, хет ела.. Иң аяусыз атеистлар  да нәкъ менә шул дулкында тарих дәвамында  динне кире кага. Алар фикеренчә , җир йөзендә гаделсезлекләр адым саен, сугышлар,  төрле әшәкелелекләрнең исәбе хисабы юк, һәм рас Хак Тәгалә  Җиргә барысын да, шул исәптән  явызлыкны да яраткан һәм юллый икән, димәк ул  үзе  явызлык чыганагы булып тора... Хикмәти Хода, рәсми  дәгъвәтчеләребез шундыйлар тегермәненә су коя  башлаганмы?  Әллә алар, кем әйтмешли, “бергә  гомергә”ме соң?... Язучы  Георгий Климов, журналист Александр  Невзоровларның , дин җитәкчеләре  киемнәре  погоннарын каплый,  дип белдерүләрендә хаклык бар микән әллә соң? Яки динебез сагына алынганнарның  халык теленә менгән үтә дә гыйбрәтле  тарихи  әңгәмәдән хәбәрләре бөтенләй юкмы? Анысының кыскача, якынча эчтәлеге болай:           

       Университет аудиториясендә  Хак Тагаләне явызлыкны яратучы буларак явызлыкка чыгаручы профессорга ,бер студенты,

-Суыклык бармы? – дигән сорау бирә.

-  Бар! –ди  атеист  профессор.

-                     Ялгышасыз, сэр, суыклык юк,  җылылык юклыкны без шулай тамгалыйбыз, ди студент. Аннары,

-          Ә караңгылык бармы? –дип сорый.

-          Бар! – ди профессор, бу юлы тотлыгыбрак.

-          Караңгылык ул   яктылыкның абсолют булмавы, -  ди студент һәм,

-          Ә  явызлык бармы?  - дигән өченче соравын тәгәрәтә.

-          Ничек инде явызлык булмасын, ул һәр кайда, -ди  профессор.

-                     Явызлык ул күңелләрдә Аллаһ Тәгаләнең  юклыгы, -дип җавап күндерә студент.  Ул студент    Альберт Эйнштейн була ...Гомере азагында да ул, галәмдә бик зур Куәт бар һәм ул Куәт мәхәббәт, яктылык та җылылык та, кешеләрнең үзара тартылулары да аннан, Хак Тәгалә Мәхәббәттән гыйбарәт, дип язып калдыра...

        Миңа калса, Туфан Миңнуллинның Әлдермештән Әлмәндәр” исемле моңсу комедиясендәге сыман ниндидер  Дәҗҗалны кешеләргә  эшәкелекләр кылырга дигән  фәрман белән Җир йөзенә командировкага озату ышандырмый...Кешеләрнең күңелләре белән ихтыяри Хак Тәгаләдән китүләре явызлыкны “сәхнәгә” чыгара... Илебездә Үктәбр  түнтәрелешенән соң мәчет, чиркәү  манараларын кисү , күңелләрдән динне каулау ачлык, сугыш афәтләренә, ГУЛАГ золымына, эчкечелеккә, җенси бозыклыкларга, сабый балаларны киң алымда ятим калдыруларга, моңарчы  күз күрмәгән, колак ишетмәгән әшәкелекләргә юл ачканы якын тарихыбызда гына ләбаса...

          Әмма ләкин дини тормышыбызда уңай үзгәрешләр дә шактый...Тиздән мин яшәгән Шәмәрдән бистәсендә  өченче мәчет ачылырга тора... Гөрләп эшләп торган ике мәчетнең берсендә көн саен, ә икенчесендә берничә тапкыр ифтар мәҗлесләре узды. Мәчеттә укылган байтак намазларда Төркиядән килгән затлы, тирән белемле  кунак,  Коръәнхафиз имам торды. Быелгы кунагыбызның исеме Адәм, Коръәнне яттан беләм дип намазларны озын озакка сузмады, кыска - кыска аятьләргә генә мөрәҗәгать  итте, тәравих намазлары  һич тә ялкытмады, киресенчә күңелләрне сафландырды, нурландырды...

         Быел да гает көнендә, Америкадан кунакка кайткан бистәдәшебез Мәдинә ханым Әпсәләмова  сабыйлар өчен  сый-хөрмәтле, бүләкләр өләшүле кызыклы уенлы- бәйгеле бәйрәм - мөселман сабан туе уздырды... Һәм бу  язмада Шәмәрдән тарихында якты  сәхифә саналырлык  янә бер күңелле вакыйганы искә алып үтү урынлы булыр төсле. Мәдинә сеңелкәшнең әнисе Алсу ханым Фазлый кызы – Җәлил хәзрәтнең  мәктәп укытучысы. Җәлил хәзрәт , узган ел бистәбез мөселманнары белән очрашуга килгәч,  Алсу ханым аңа зал түреннән гавәм арасыннан торып инглиз телендә сәлам биреп , нәрсәдер тезде...Җәлил хәзрәт аптырап калмады,  саф инглизчә  җавабын күндерде....
 "Татарстан яшьләре", 2018, июнь.