ӘТРӘГӘЛӘМ АТКА МЕНСӘ ЯНДЫРГАНЧЫ КАУЛЫЙ...

                      

           М.А.Булгаковның “Мастер һәм Маргарита” романында  гел алдашудан күзләре кыйшайган язучылар берлеге сәркатибе Лапшённикова телгә алына. Ә бит мондый кылыйлыкка   адым саен юлыгабыз. Дөресрәге, ә кем кылый түгел бездә, бу җәһәттән караганда? Югары  кәнәфидәгеләр  гомумән сүздән пәрәвез җәтмәсе үреп сөзәләр халыкны, гүяки балыкны... Бик мөмкин, гавәм колагына  токмач элүләр  фәнни нигезгә корыладыр  һәм бәгъзеләр ,  без белмәгән ниндидер яшерен һәм хикмәтле дәреслекне  укыганга ошап тора. Ихтимал аларның таныш сүзләрдән төзелгән кебек аңлаешлы сыман җөмләләре бөтенләй башка нәрсәне аңлатадыр?Илдә наркомания,эчкечелек, җинаятьчелек, эшсезлек һәм башка шундый тискәре нәрсәләр чәчәк атуы фонында  җитәкчеләребезнең дәртле комсомол әйдәрләренә хас чыгышлары бөтенләй мантыйксыз яңгырый кебек... Иманым камил, аларның яшерен, рус сүзләре ышыгында тудырылган телен без аңламыйбыз гына бугай...

                Түрәләрнең   тел  чарлауларын  телеэкраннан  көн дә күрәбез: Кашпировскийдан  ким кыланмыйлар... Яңарак кына, Мәскәүнең Чиркәс базарында контрабанда товарлары сатылганы ачыкланды дип  үзәк телевидениедән шаккатырдылар. Баксаң ул шундый товарлар сату максатында оештырылмаган булган имеш... Кыскасы мин тагын асылда ни әйтүләренә төшенмәдем...  Аннары килеп, дөреслекнең нәрсәсе бар?...  Ә  ялган  мең төсмергә кереп җемелди  һәм әле  гел яңартылып та тора... Минем бер техник белемле танышым дөреслек эстәргә ярата. Менә бүген дә җилләнеп дулап фатирыма килеп керде һәм зарланырга кереште.

-    Үткәнгә карасаң –  кот чыкмалы , бүгенгесе  тишек бер тиен бәһәсендә, ә киләчәк турында уйласаң , чәчләр үрә торышлы. Мин менә, дәрәҗәле генә оешмада әйдәп баручы белгеч , автобус кондукторы белән бер хакка кәкерәям. Әле үз вазифам өчен генә  көч түксәм бер хәер иде,  югарырак хезмәт баскычында торучы берничә “сарык” бар ,   алар йөген дә өстерисе. Ә тел тегермәне корырга , куык очырырга  шуларга куш,   үзләрен якыннан белмәүче катында  шундый спиктәкел уйныйлар  ,  теге фәкыйрь , биш минут аралашудан соң ук, “йә хода, мин дә кеше булып йөрим  ләбаса “дип авыр суларга керешә... Әле , бармакка бармак  сукмый йөз иллешәр мең каеручы пом-завлар, бүлек мөдирләре  бар ... Алар өчен дә йөгерәсе... Уттай эш өстендә ялга, саноторийга , диңгез тарафларына юл алсалар да , белер-белмәс  килеш эшеңә тыкшынып бутаучылар кимүгә куанып, ак юл теләп каласың үзләренә . Эх , мәйтәм бер-икесен кыскартсаң,  егерме-утыз эш урыны саклап калып булыр иде безнең ишләр яки эшчеләр өчен... Юк шул, алар- Һиндстан сыерлары сыман кагылгысыз. Ә шулар сүзе белән йөрсәң, төпсез чуманга утырасыңны көт тә тор.  Тыңламый да булмый, әләкләшәләр, үзләре тудырган бөтен уңышсызлыкларны  сиңа ябып,  гаепле ясарга мөмкиннәр...  Гыйнвар аенда булган хәл, иртәдән кичкәчә кырыкмаса кырык бүлмә кичеп, килештерүләр аша еллык  эш планын раслатам дип главкада тәгәрмәчтәге тиендәй бөтереләм .  Инде кайтып ял итим дә иртә таңнан яңа көч белән кабат керешәсе   булыр дип кенә торганда ,  җитәкчем сыйфатында  тагылган  эшем иясе, “бер кая китмә, биш минуттан чыгам “,  дип кемнеңдер кабинетына кереп “бата” ...Һәм шул бүрәңкә авызның  хәмер чөмереп,  комнан бау ишкәнен, әйтик кичке алтыдан унгача  мин көтәргә тиеш...Җигелеп тарткан мәлеңдә, аяк чалу ,  касыкка төртүләргә ризасызлык белдерү гомумән гафу ителми,  бәләче дигән тамга алуың тиз. Әле ,әйбәт булып йөреп тә таманга туры килә, астыртын гына эшеңнән кыскартуны турылап, яңа, карусызрак, үзләренең бушкуыклыгыннан хәбәрсезрәк  эш аты алу җаен  кайгырталар. Нәрсә хакында сөйләшсәң дә уяу булу шарт болар белән,  кыш көне, “иртәгә алмагачлар чәчәк атар микән?”, ә җәй көне ,”бөрсекөнгә кар явар төсле тоела” рухында гына  җөмләләр ычкындыру хәвефсез. Гел тартылган җәя хәлендә ,  пенсиягә чыгасы бар, түзим-түзим ди-ди теш кысып йөри торгач, шалт инфаркт , йә инсульт алуың ерак йөрми... Һәм җәһәннәмгә пахут пашул. Вәт әйт кордаш, ничек яшәргә дәлше!

-  Таптың кайгырыр нәрсә, -дип тынычландырам мин моны һәм суыткычтан алып өстәлгә бер шешә куям, аннары өлеш тәлинкәсенә башлы суган турыйм . -  Сиңа ни җитми?  Авылда бер караңгыдан бер караңгыга тузан йотып ,  саз ерып иза чигүчеләр чәпчесәләр бер хәл иде.  Вәт кемнәр сыртында асрала район үзәге тутырык һәм каланы баскан “сарыклар” вә “кәҗәләр”... Оешмагыз бай,  һәм сез, көтүгә чыккан терлек-туар сыман,  һич гамьсез иртән   өерелеп барасыз, ә кич кайтасыз...    Хезмәт хакыңны да , күкрәк көче белән казганучыларныкы белән чагыштырсак, ташка үлчим дип булмый . Эшлим, тырышам, йөз суы түгәм дип аһ орасың . Шөкер итәргә кирәк.  Теге “сарыклар” дигәнең дә түгә  аны. Үзең уйлап кара, килгән кунакларны сыйлау һәм озатып йөрү, “ яулыклар” белән кавыштыру өчен “зам по зәм –зәм”нәргә окладны урам сутенерларыныкыннан ким куеп булмыйдыр бит инде.    “Яулыкларны”    штатта асрау  да модада.  Ил байрагыннан чыгып хөкем йөрсәк, бездә “аклар”, “кызыллар” һәм “зәңгәрләр” иттифагы  хөкем сөрә бугай. Димәк, кунак көен көйләүгә җегет-җилән  җәлеп ителсә дә гаҗәп түгел. Шундый кадрларның кәгазьдә каралган вазифаларын, гаеп итмә,  кемдер тартырга тиеш . Бүләк, премияләргә күмеп, исемнәр биреп, әллә кайларга сайлап,  киләчәктә алардан ил аналары , ил агалары ясау да күздә тотыла, ләбаса ... Бәгъзеләре, тегене-моны җиткереп торып, түрә башмагын ялап, җилкәдәге маймыл сыман  кыйланып гомер туздыра  һәм алар, яшь пионер сыман,  кушканны үтәргә һәрвакыт әзер. Минем бер дус, төрмәдә утырып чыккач, “анда көнең дә төнең дә, һәм кыек, һәм туры мәгънәдә артың өчен кайгырып-куркып уза”, -  дигән иде. Һәр мизгелдә арт сан өчен ут йоту ,син купсенгән эш хаклы шул урынбасарларга бигрәк тә хас.  Аена бишәр йөз мең һәм аннан да күбрәк сосучыларның хәле тагын да мөшкел.  Каерганыңа бәрәбәр җан сатасың  һәм  хаинлеккә тубыктан, билдән, хәтта муеннан батасың дигән сүз  бу ..  Вазифаи ханым-әфәнделәргә, картаймыш көннәрендә , шәрә хәлдә экранга  чыгып, әйтик бикини рекламаларга кушсалар, алар карыша аламы?  Ә  фил гәүдәле түрә ир-атларның олы абзыйлары катында төчеләнеп, чалбарлары төбен җиргә тидерә язып тез сыгылдыруларын күзәтү шулай ук авыр тәэсир калдыра...Казанда, кайбер истәлекле биналарны ишкәндә тузан гына күтәрелми, ә   тавыш та чыккалап куя. Берәр вәкәләтле шәхесебез ,  шул эшкә таяк тыкса, яисә карышса димим, ә кашын  җыерса , иртәгә үк безнең  көнгә калачагы аңлашылса кирәк . Танк хәтле , кара тәрәзәле ,   иномаркасыннан колак какса ул тәләкәне кәләкәгә чутламаслармы? Ә берсеннән-берсе сылу , аяклары колактан  үскән секретуткалары назыннан да ничек баш тартасың? Димәк, Сөембикә манарасын ишсәләр дә, кем әйтмешли, хупларга  һәм кул чабарга кала...  Чөнки артта  күперләр яндырылган.

-   Юк- юк та дәгъва белдерүчеләр  очраштыра  анысы.

-  Кәмит кенә  ул, дустым . Этлекне эшләгәч, җеп очын югалту мәрәкәсе . Менә, мин хезмәт иткән    күрше җөмһүрияттә бер дәү түрәне кәнәфиеннән чөйделәр. Аракыга каршы көрәш чорында бу,  шуңа бәйләп  ауладылар дип истә калган. Аның язмышы хәл ителгән иде  , әмма сүз чынлыгы өчен азактан җыелыш ясалды. Шул формаль җыенда , көн тәртибе нигезендә күмәкләп типкәләү  кызган бер мәлдә , ярсып яклап чыгыш ясаучы табылды ләбаса! Һәм кем яхшы атланды дисең инде син?

- Моны тозакка төшерүче  түгелдер лә?

- ...Вакыйга онытыла төшкәч, хак булса,  депутат  ясаганнар, лауреат  иткәннәр, хөкүмәт бүләкләренә  күмгәннәр,  ниндидер төшемле фондларга  җитәкче итеп тә  баеталар  имеш  шул  ташбашны...

- Гәҗит-журналларның укырлыгы , радио-телевидение, театрларның карар-тыңлар җире калмады. Юк җанга юаныч, нилектән бу?

-  Аена миллион тәңкә сугучылар җитәкләми микән  ошбу тармакларны? Ул очракта , хезмәт хакыбыз нисбәтеннән чыгып безне бөҗәккә, җүләргә  чутлаулары аңлашыла.  Әле кайчан гына колхоз  сыерларын  ач тоталар, әчегән силос, коры салам белән алдыйлар иде.  Шул тәҗрибә рухи өлкәләргә дә үтеп керде шикелле.

-  Тора-торам да хатынның колагын борам дигән сыман, туган телебезне корытырга тотындылар! Нишлибез хәзер? Югарыга хатлар юлларгамы? Судка мөрәҗәгать итәргә, Гаагага хәтле дөреслек юллап балакларны сызганып, чыгып йөгерергәме?

-  “Ыхту минауат һәм  ышту дилайт” дигән сораулар Русиядән аерылгысыз .Әвәле аныклыйк : кем  телебезгә каныга?  Бөтендөнья татар конгрессында В.В.Путин Русиядә туган телләрне тыю чеп-чи җүләрлек дип белдерде.  Ә Дума безгә  уңай алфавитны тыйды, мәктәпләрдән милли компонентны алып ташлады , үз телебездә ЕГЭ  тапшыру хокукын бетерде... Хокук гарантыбыз шул кануннарны башта президент буларак имзалады ,ә аннары  баш вәзир әверелешендә тормышка  ашырырыга кереште.  Дөресрәге моны башкаруны милләттәш кара танкка охшаган җиңел машиналы түрәләребезгә тапшырды. Алар  ышанычны аклаячак әлбәттә , чөнки, җилнең кай тарафка исүен чамалап алдан ук аяк киенә башлаганнар иде... Мәгълүм ки, немец фашистлары “Өченче рейх” дип шашынган. Урыс  шовинистлары   “Мәскәү - Өченче Рим, дүртенчесе булмаячак!” дип кабарына. Ягъни, мәсьәләнең асылына төшенү өчен борыңгы Римны  аңлау фарыз. Тарих китабында Рим –цивилизация учагы, ә аның тирәсендәге ил, халыкларның һәммәсе вәхшиләр дип тамгалана.  Рим, Траян атлы император хакимлеге чорында үзенә ясак түләп торган Дакия дәүләтенә басып керә һәм  бер кешесен дә исән калдырмый кырып бетереп,  йөзләрчә олау алтын көмеш, барча булган мал-туарын талап алып кайта. Һәм кылынган геноцид хөрмәтенә  Римда һәйкәл –колонна торгыза. Һәйкәлдә үтерү һәм талау күренешләре гәүдәләнә. Ә Юлий Цезарь, хәзерге Франция  төбәгенә яу чабып, җиңелгән галларның бер миллионын үтертә, ә бер миллионын кол итеп ала.  Мәскәүдә 2007 нче елны басылып чыккан Терри Джонс һәм Алан Эрейра язган Вәхшиләр (Варвары) дигән китапны укысаң  Римның дөньядагы цивизация учакларын туздырыручы беренче фашист дәүләт булуы аңлашыла. Кылган  тиңдәшсез вәхшилекләре исә тарихи , археологик истәлекләргә таянып  җиткелекле дәлилләнгән.  Әлеге дәүләт, кеше үтерүне шоу –бизнес дәрәҗәсенә күтәрүгә ирешә бит.. Гладиаторлар сугышын күздә тотып әйтәм...  Ошбу явызлык империясеннән эстафетаны Константинополь кабул итә . Өченчелекне кемнәр дәгъвалавын инде искәртем кебек. Ни әйтим ? Суфичыл бер хикәяттәге тәкърарны гына кабатласам инде : бу да үтәр...

- Ә шулай да , ни дип каныгалар милләтебезгә? Ватан сугышында татарлар юлбарыстан көчле , эштә аттай эшлибез. Һәм бу – Тукай сүзе...Нәрсә дип безне “иго” дан иза чиктерүче, Русияне артта калдыручы итеп тасвирлыйлар соң һаман? Инде  чуан өстенә кутыр дигәндәй, 6 нчы класс өчен тарих китабында татарны кеше ашаучы итеп тә тәгаенләделәр...Безне берәр нишләтер алдыннан җәмәгатьчелек фикерен әзерли тору дип аңларгамы моны?

-  Миңа калса, Константинопольдәнме, Римнән үкме, мирас булып калган ниндидер империяне саклау механизмы, җайланмасы бар. Мисалга “тәхет китабы” бар дип саныйк. Анда дөньяга хуҗа булу планы да урын алган имеш...Ихтимал текстны сихер, магия белән эш итүче, провослав дәүләтнең киңәюен кайгыртучы иерархлар агулы кара белән язганнардыр...  Әйтик , тәхет иясе, француз романнарындагыча бармагын төкерекләп  китап битләрен ачканда шовинизм агуы авызына эләгеп , башта канына, аннары миенә барып ирешә...Чын демократ Горбачев чорында  Грузиядә сапер көрәкләре белән гавәмне кыйнадылар, Бакуда танклар демонстрантларны таптады, Литвада канлы бәрелешләр килеп чыкты..  Башта җүләрлек дип инанып әйткән  туган телләрне тыю идеясен җүләрләрчә тискәрелек белән канунга әверелдереп, тормышка ашырылуны башкача ни дип аңлатып була? Вәт шул хакта фантазияләрен эшкә җиксен  иде тарихи-роман-хикәяләр тәпәләүче каләмзатларыбыз...

-  Хикәят дигәннән, әдәбиятыбыз  исәнме әле ул ?

-   Бар иде ул бездә... Мөхәммәт Мәһдиев ...Әмирхан Еники...Нурихан Фәттах...  Менә төрек аристократы Решат Нури Гүнтекиннең “Чалы кошы” романын халкыбыз егылып укыды бер ара. Әсәр- бер мәхәббәт тарихын бәянли .. Әмма ул суфичыл фәлсәфә белән өретелгән. Әсәр кахарманы , үзе дә ятимлектә үскән Фәридә , ятим хәлендәге караңгы төрек авылына барып яктылык тудыра, гел яхшылык кына эшли , ә үзен гайбәтчеләр, наданнар  эзәрлекли. Ул, үз халкына, безнең татарның кайбер гыйбадлары сыман, “төрек шундый инде ул” дип гаеп ташламый, ә һаман  , кыйбласыннан тайпылмый алга баруын дәвам итә. Әллә ниткән бәлаләргә тарса да һичкемгә һәм үзенә дә хыянәт итми , җанын сатмый, җиңел сукмакка борылмый. Еллар имин торсын, безнең  әдәбиятебездә җан сатучылар да уңай кахарман итеп тәкъдим ителә башлады... Гөнаһлымын, мин әле дә булса әдәби журналлардан үзебезнең татар язучыларын укыштыргалыйм. Укыйм, һәм соңгы чорда берсендә дә Фәридәнекедәй Юл күрмим.  Әле бит юлсыз-сукмаксыз нәмәкәйләре белән Тукай бүләгенә үреләләр... Чүп-чар язып, олугъ  бүләккә  ирешүчеләр дә, миңа калса булмады түгел… Бүгенге каләм тибрәтүчеләр әсәрләренең уртак моделен нигездә болайрак күзаллыйм:

          “ Абзарда, болында, яки урамда  сарыклар кычкырыша :

    - Бәә, -диде ак маңгайлысы.

 - Бәә, -дип кушылды кара көдрә йонлысы.”

           Һәм шушы рухта 500 биттән торган роман.  Яки ике йөз битле  пауис. Яисә хикәя...Шигырь…   Җыр тексты...

-          Ә ни өчен шундый көнгә калдык соң әле ? Без бит андый түгел идек?

-                     Күпме генә сүкмәсеннәр, СССР чорында татарча татарча журналларыбызның , гәҗитләребезнең тиражлары йөз меңнәр белән исәпләнде. Әле мәнле, фикерле, кыйблалы Татар радиосы миллионлы аудиторияне колачлый иде... Бүген, күрәбез –офыклар  тарайган. Радио-телевидениедә фәһемле тапшырулар юк, анда гарип-гораба спектакльләрдән гайре һич ни юк  дип кистереп язды галим Дамир Исхаков! Интернет бар әлбәттә, татарча аралашучылар 20 мең тирәсе бугай... Барыбер күп түгел... Димәк  фикъри галәмебез  ифрат җыйнакланган. Шуңа бәрәбәр нисбәттә үзебез дә кечерәябез...Әдәбиятебез исә, үзебезгә таманлашып яраклаша. Мондый фонда исем, титул йөртүче, өреп кабартылган бәгъзеләребезнең дәү булып күренүләре мөмкин, әлбәттә..  Әмма алар асылда шулай ук  карсак...

-   Ә  хикмәт нәрсәдә синеңчә?

-   Туфракның кара катламы сыман, милләтнең дә гумус өлеше була. Безнең аксөяк катламыбыз юк ителгән. Аксөякләр, байлар муллалар гына түгел, игенченең дә иң затлы өлеше кулак дип тамгаланып буналган. (редакция өчен : туналган түгел. Бунау-каезлап алуга синоним)Ә әрлән балчыкның , өскә күтәрелгәнгә генә сыйфаты  үзгәрми.  Һәм ул, аста капланып калган барлы-юклы уңдырышлы туфракка лаек урынына кабат күтәрелергә  хут бирми томалый. Затсызга хакимият тоттырсаң затлыга каршы сугыш ача.  Әтрәгәләм атка менсә, яндырганчы каулый....

- Син үзеңне хаклы дип саныйсыңмы?

- Әлбәттә. Аннары татарда бер  әйтем бар : тиледән туры хәбәр...

-  Ә нишләп күзләрең бик үк туры карамый?

-  Мин ил белән бергә!

.

НЕВЕЖЕСТВО И ЗАСКОРУЗЛОСТЬ Жила-была реальность, при которой в литературе царствовал романтизм. Затем вступила в свои права реальность критическая. Потом наступила эпоха сюрреализма в жизни страны, что вызвала к жизни реальности социалистической , со своей особой художественной правдой , с обеспечением отступных в виде всевозможных премий, мандатов, квартир, званий, орденов, медалей, благодарственных писем, похвальных грамот, в обмен на полный или частичный отказ от чести, совести и человеческого достоинства для своих классиков и кандидатов в классики. Когда подули ветры перестройки, была принята Декларация о суверенитете Республики Татарстан , открылась возможность самостоятельно заиметь и собственные понятия о разном, в том числе и о реальностях. Академик Миннахмет Сахапов, к примеру сказать, ввел понятие национальная реальность, предложив то ли модель, то ли схему “единый поток в фарватере Гаяза Исхаки”, выдвинув главным критерием оценки того или иного произведения, его потенциал служения делу спасения родного народа от инкыйраз (исчезновения). В его книгах ”Лицо истины”, “Единый поток”, открывающиеся восторженными статьями генерального директора международной организации “Тюрксой” Полада Бюл Бюл оглы и академика Мансура Хасанова, творения татарских писателей проходят как бы тест на соответствие общей священной цели и по такой шкале ценностей некоторые наши именитые писатели и поэты, обличенные титулами, мандатами, премиями оказались как бы не совсем у дел...Для тех писателей, поэтов, о которых кандидаты и доктора наук публикуют в главном литературном журнале республики с похвалой отзывающиеся статьи, по которым студенты филологи пишут , ежели не ошибаюсь, курсовые работы, такое было воспринято, думаю, неоднозначно.... Кто, знает, может именно покушение на авторитет светочей социалистического реализма отдельно взятой республики сыграл роковую роль в судьбе академика М.Ж.Сахапова... Официальная версия иная, его обвинили в клевете на героя-поэта в опубликованной №№6,7 номерах журнала "Мирас" который был обнаружен в пьесе Эсфира Яхудина и М. Сахапова "Барборосс инкыйразы" некоторыми писателями СП РТ. Я, после поднятого шума, с трудом достав эти номера журнала ознакомился с пьесой. В пьесе нет героя -поэта. Там есть Гитлер, который тепло отзывается о поэте, который с марта 1943 года занимал должность помощника начальника Дабендорфской школы РОА. В этом увидели криминал тогдашнее руководство писательской организации. Я же разделяю точку зрения бывшего председателя СП РТ Мухамадиева Рината Сафовича, да, следовало критиковать автора, писать разгромные рецензии, если произведение того заслуживало. Но титулованного, отмеченного государственными наградами собрата по перу, даже не выслушав его доводов, на скорую руку, изгонять из писательской организации не соответствовала духу времени .... Ведь принимать кулуарные решения, без подготовки общественного мнения порождает сомнения в их обоснованности. Статья известного татарского писателя Фанзамана Баттала "Истина дороже", опубликованная в том же журнале "Мирас" , кажется за №10 2012 года ( после выпуска №12 журнал прекратил свое существование) на мой взгляд поставила все точки над и, но не возымело действие на тех, кто принял скоропалительное историческое решение... Но по такой логике можно найти пятна и в главном литературном журнале "Казан утлары", который полностью устраивает тех, кто был недоволен журналом "Мирас" и его главным редактором . Обратимся в журнале "Казан утлары" №12 от 2011 года "батуллизмам", то есть афоризмам от постоянного автора журнала Рабита Батуллы. Вот один из них : "В России доброта всегда в дерьме, а дерьмо на троне". Это кого он так отмечает? Всех, начиная от царей, и заканчивая всенародно избранными президентами? Не делая скидку даже для родного Татарстана? Не хочу акцентировать внимание на лета редактора и сотрудников журнала, Россия демократическая страна и её конституция не допускает ограничения право на труд по признаку пола, расы или возраста. Но какие то аттестации для должностных лиц газет и журналов существующих за счет бюджета, полагаю уместны ... В этом журнале опубликовали рассказ под названием "Брак на небесах", о том как мулла во время пятничного намаза, вместо того чтобы встать во главе правоверных, совершает прелюбодеяние в учебной комнате с девушкой, которая пришла в мечеть учить Коран?!! И много другого чудного можно узнать прочитав эту ссылку http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/10/blog-post_9069.html. Но все это пишется не ради привлечения внимания судей, докторов некоторых клиник, а исключительно ради выражения беспокойство за судьбу родной литературы. К слову сказать, Айдар Халим, своей книгой " Татарская детская поэзия и Биктырыш - мальчик с веретено" открыто вдарил по устоям описываемого института , и есть опасность , что сие строение , несмотря на административные подпорки уже сам по себе рухнет, признаки подобного плачевного конца, с целью предупреждения о которых, изложены и в некоторых других моих публикациях увидевшие свет в республиканской печати... ... Запомнилась статья Нияза Игламова в газете “Звезда Поволжья” от 6 -12 декабря 2007 года “Две реальности”, призванная на голову разбить посмевших высказать критические мысли о деятельности Камаловского театра , с упоминанием утюга и бульдозера, в качестве подручных средств возмездия в борьбе с таковыми. Сей мэтр подверг уничтожающей критике, за критику, преподавателя татарского филологического факультета Рифы Рахман. Меня повергло в уныние, то что ни один из ее коллег из этого факультета, из числа профессоров, доцентов с кандидатами не заступился в ее защиту... Не вступились будущие и настоящие литературные критики, которых, как принято считать непрерывно готовит настоящий факультет. Этот контингент в свое время не выдал и убойных критических статей, рецензей по поводу пьесы "Барборосс инкыйразы" Сахапова М.Ж. и Эсфира Ягудина, после публикации которой первый из названных авторов оказался в принудительном порядке в пенатах психитрической больницы , в чем сыграл, думаю некоторую роль экспертиза, которую кажется провели и оформили столпы татарской филологии....Надеюсь , что среди них не был, кто-либо , принимавших предыдущее решение , об исключении из писательской организации... Я не смею подвергать сомнению вердикт суда, но раз человека нашли больным, подлежащим принудительному лечению, тогда решение об исключении его из писательской организации с обнародованной формулировкой кажется не выдерживает критики. Разве заболевание наказуема? Кстати, авторы откровенных клеветнических измышлений по адресу великого сына татарского народа Гаяза Исхаки, нет , не в тоталитарном прошлом, в демократическом настоящем не имели проблемы с законом...И, слава Аллаху, ведь хулители публично раскаялись в содеянном... ...Больше всех удивил , по крайней мере вашего покорного слугу, доктор филологических наук , профессор Фарит Яхин своей статьей “ Иронический реализм”.... от 5 апреля 2012 г все в той газете “Звезда Поволжья”... Если так пойдет и дальше, цепную реакцию дробления реальности , что напоминает распад, возможно и не остановить...Хотя, постойте-ка ..Ведь у истины одно лицо, а ложь многолика, и очень возможно разные гуру упомянутого института желают нам всучить все тот же способ соц. реализма, в новой, в более- менее привлекательной упаковке, в ином облике , в другой ипостаси , так сказать.. ...Как известно, в страшные годы, когда рушили мечети, церква , синогоги , расстреливали духовенство, Система обеспечивала своему преступлению против человечности идеологическое прикрытие , доказывая что жертвы являются врагами всего светлого, не имеющие право на существование, привлекая для решения этой непростой задачи представителей творческой интелегенции. Нашлись писатели, кто ради карьеры, а кто подчиняясь инстинкту самосохранения готовые выдать на гора чернуху самого разного пошиба... Но нашлись и воины света , и когда дошел до сограждан “Архипелаг ГУЛАГ,” а за ним много других правдивых книг, вскрывшие преступления Системы , мне казалось , что уже не найдется “смельчак”, способный кидать камень в огород униженных, оскорбленных и уничтоженных как класс, мучеников . Ошибся. В романе Камиля Каримова “Песочные часы” мулла Габдулла, обеспечив себе удобный микроклимат на дому , зорко следит за беременными женщинами , чтобы те не смели взять в рот глоток воды во время жатвы в знойную пору, с помощью своей вездесущей агентуры которой нет другого дела, кроме как бегать пыхтя туда-сюда , для доклада о допущенных прегрешениях будущих мам ... Кстати сей роман был предложен серьезными дядьками от литературы, ежели не ошибаюсь, на награждение Тукаевской премией и не единыжды ... Ну, а если, вспомнить, что Тукая звали Габдулла, и что он сын муллы, можно подумать, что эти самые товарищи по перу нехорошо и причем кратно пошутили... Вообще -то по шариату беременные женщины освобождаются от уразы (воздержания от еды и питья в солнечное время) В романе про этот пункт не знает ни мулла, не его подвижники, не односельчане... И как такое можно объяснить? Невежеством? Кого же? В книге Ш.Марджани “МУСТАФАД АЛЬ АХБАР ФИ АХВАЛИ КАЗАНЬ ВА БУЛГАР” даны сведения о родословии действующих мулл , с указанием их место пребывания, где, у каких преподавателей они получали образование и т.д. Муллы до революции получали указ в г. Уфе у муфтия , скажем у Ризы Фахретдинова , известного богослова во всем исламском мире или его предшественника, чтобы стать имамами своего махалли, держали серьезный экзамен... То есть, всех мулл скопом обвинять в том что они были недоумками, в особенности в наши дни уже не катит. Неужели, следует записать, в число, мягко говоря неосведомленных, скопом, всех жителей родного гнезда литературного героя Фазыла, Шали, откуда родом и сам автор Камиль Каримов (1950), прозаик, член Союза писателей СССР(РТ) с 1983 года, заслуженный деятель исскуств Республики Татарстан, редактор отдела прозы журнала “Казан утлары”, руководитель секции прозы при СП РТ, член редколлегии журнала “Чаян”, автор десятка книг повестей и рассказов, а также романов “Песочные часы”, “Картавая кукушка”, “Игра” и “Созвездие близнецов? Но Шали, это огромное село, и к нам он не с Луны свалился, а имеет свою историю, и его жители, надо полагать всегда общались другими населенными пунктами, в том числе и с Казанью , что у него под боком. Разрешить дилемму пытался доктор филологических наук Фарит Яхин в упомянутой статье “ Иронический реализм” и вот что он пишет : Фазыл родился во время войны в селе Шали. Мама его Дина родила его во время жатвы. В тот год месяц Рамазан пришелся как раз на уборку. Женщины день и ночь жали серпом хлеб. Хочется пить, но нельзя. Все дело в несносном Габдулле-мулле. Хотя поговаривали, что сам он держит уразу очень своеобразно: весь день дрыхнет, а ночью нажирается. А с народа требует соблюдать шариат по всей строгости: уразу, значит, нельзя прерывать ни в какую жару и нарушать из-за тяжелой работы. Однако возникает вопрос: как этот «благочестивый» мулла мог требовать соблюдения уразы у беременной Дины? Как можно быть до такой степени твердолобым и жестоким? Или же дело в невежестве не только муллы, но и самих людей. Беременным женщинам держать уразу нельзя, если же они соблюдают ее, наоборот, это грешно. Мог ли Габдулла-мулла этого не знать? Беременные женщины освобождаются от уразы. А тут наоборот, на первый план выходит невежество муллы, он обвиняет Дину в нарушении шариата. Разумеется, автору понадобилось заострить внимание на этом вопросе с определенной целью. Благодаря ему он иронизирует над сохранившимися до сегодняшних дней невежеством и заскорузлостью религиозных служителей. Этот эпизод читатель не воспринимает как надуманный, потому что верит: К. Каримов берет события из самой жизни и описывает достоверно. Это его творческое кредо. Это его реализм. Однако это не натурализм. Чтобы не впасть в натурализм, автору помогает умение передавать правду жизни через иронию. Ничего себе правда жизни, если во время войны в Татарской АССР , в советском селе ,мулла, со своими приспешниками терроризовал сознательное крестьянское население, который отдавал свой труд без остатка на благо Отечества и ради Великой Победы, под бдительным оком НКВД? К примеру отца знаменитого писателя Мухаммата Магдеева, родного брата моей бабушки Гайнижамал, Сунгатуллу растреляли в подвале НКВД, несмотря на то что он уже отказался от деятельности имама , был задавлен неподъемными налогами и худо бедно с которыми справлялся. А в с.Шали оказывается было все по другому... Доктор неумолим в отстаивании своего реализма и выводит следующее резюме: Правда, в татарской литературе и раньше были произведения, воспитывающие такие чувства. Повести М. Магдиева тоже написаны вот так, с ироническим восприятием тяжелых жизненных испытаний. «Мы дети сорок первого», «Огненный цветок», «Журавли» и другие произведения Мухаммата Магдиева принесли в татарскую прозу иронический прием. Он тоже писал на основе личного жизненного опыта, воспитывал ироничное отношение к тяжелым испытаниям судьбы. А вот К. Каримов поднял это направление в литературе, это течение еще на более высокую ступень. …И что это за наука такая, у господина доктора, которая, ради возвышения одного, призвана принижать признанного и всеми любимого подлинного таланта? И ради чего так постарался сей ученый муж ? И на каком основании утверждает он, что автор романа знал, о том, что беременным женщинам держать уразу по шариату нельзя? Ведь в произведении про то нет не звука … Может автор лично доложил доктору , о том что знал про этот пункт, когда сочинял роман ? Ну, а если знал, то возникают вопросы уже нравственного порядка, причем к обоим.… Я вот лично не понял, зачем вообще понадобился этот эпизодический образ для романа…Спасибо доктору, разъяснил, оказывается ради иронии над сохранившимися до сегодняшних дней невежеством и заскорузлостью религиозных служителей. Но , на мой взгляд, мне так кажется, результат получился совершенно обратный…. Для того, чтобы прослыть ученым мужем филологии, или обрести таковое реноме возможно нужно быть опубликованным в литературных журналах. А для достижения этой цели неужели приходится сочинять хвалебные статьи про произведения редакционных работников, выдавая шершавое за пушистое? А потом, предлагать своим студентам писать научные рефераты , курсовые работы о творчестве редакторов , членов редколлегий на основании своих опусов? Неужели псевдонаука стоит на страже псевдолитературы и наоборот на базе толстого журнала, образуя замкнутый круг? Обеспечивая круговую поруку такой разновидности? И на что такая цитадель серости замшелого соцреализма, который держит круговую оборону против всего более- менее светлого, актуального и талантливого? Чем вызвано боязнь поставленных конкретных вопросов о качестве произведений публикуемых в толстом журнале, высказанных где -либо, восприятие любой критики в штыки с проклятиями как враждебный выпад, вызванный завистью к тем, кому открыта "зеленая улица" для своих творений, независимо от их состоятельности как литературное произведение? Чем вызвано претензии наделения статутом "священных коров" , тех, кто пристроился к редакциям? Ответ кажется очевиден... http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/10/blog-post_9069.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/12/1.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/10/blog-post.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/blog-post_13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/17-13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/06/blog-post_6268.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/05/blog-post_16.html P. S. В знаменитом рассказе Н. В. Гоголя , нос коллежского асессора Ковалева облаченный в шитый золотой мундир и шляпу с плюмажем самостоятельно садится в карету и отправляется в Казанский собор, где молится с видом величайшей набожности...В конце рассказа классик утверждает, что такие вещи в жизни иногда случаются... Очень может быть… А что, если в некоторых кабинетах самых разных должностных лиц кресла занимают также отдельные части тела или даже органы, допустим просто задницы, или там торчит что либо из того ареала? Кабинеты бывают разные, но мы начнем с кресел не очень высоких и причудливых. Допустим, два литератора пришли в кабинет редактора. Один написал произведение , где герои , бьются словно рыба об лед, ища смысл в жизни , как и сам автор детально разбираются в технике, в точных науках, экономике, религии, юриспруденции, в сыскном деле , в тактике допроса, и.т.д ; но а у другога писателя герои не являются доками ни в каком деле видимо как и сам автор, но не чураются половой близости скажем, в общественном туалете , на мусорке , надо же чем то зацепить читателя, а еще постоянно жалуются в унисон с автором на жизненные невзгоды и неурядицы в русле как в прошлых, так и текущих газетных публикаций... Представим, что в биографии хозяина кабинета основную роль занимал и занимает многолетнее сидение в кресле, естественные надобности и еще он знает , помнит про секс , отлично ориентируется в туалете, наслышан, напичкан газетными правдами для бедных…. Почему то кажется, предпочтение при публикации будет отдана автору тягомотины c пикантной начинкой, поскольку он и редактор скорее всего одного поля ягодки... … Недавно с интересом прочел последние стихи лауреата Тукаевской премии, народного поэта Татарстана, главного редактора литературного журнала «Казан утлары» Равиля Файзуллина. Стихи его опубликованы в журнале, а затем попали в интернет (Матбугат ру) . Предлагаю один замечательный отрывок : «Азгын ләззәттән ваз кичеп, яза-яза яна алсам — вазифа уразам шул.” По русски это означает примерно так : Отрекшись от распутных утех ( наслаждений) Если смогу писать пребывая в огне, пылая - Вот мой ураза * ( пост), что надлежит по обязанности ( положению, должности?) Вообще - то, по канонам ислама ураза* означает отказ от пищи, питья, сплетен, пустословия,половой близости ( между законными супругами, ибо речь о прелюбодеянии априори идти не может, поскольку это- смертный грех) от восхода Солнца и до заката, в течении солнечного дня в продолжении месяца Рамазан раз в году, что для мусульманина обязателен, если он в здравом уме, и здоровье позволяет. Какой срок отмеряет поэт своему “посту”, и может ли он себе такое воздержание позволить, из текста не совсем ясно. Автор, кажется пребывает в огне бушующих низменных страстей, от которых он не намерен прерваться и тогда, когда пишет нечто, надо полагать , зарабатывая себе на хлеб?... Если такие излияния издаются за счет автора, кому какое дело? А ежели такое публикует журнал, выходящий за счет бюджета, за счет средств, отпущенных для поддержания национальной литературы, чтобы свеча не погасла, возникают некоторые вопросы. Что означают эти строки? Исповедь? Заявление о кредо ? И в качестве кого делает автор такое, на мой взгляд ошеломляющее признание? Поэта или главного редактора? Будь я работодателем, поблагодарил бы поэта за искренность и сто раз подумал бы прежде чем продлить контракт с главным редактором , даже несмотря на его почтенный возраст , на предстоящий юбилей из этических , а возможно и иных соображений, если же он не предъявит какое -либо другое объяснение опубликованному, каковое оказалось мне неподъемным , в силу своей интеллектуальной немощи...

ҺӘМ СОҢГЫЛАР БЕРЕНЧЕ БУЛЫРЛАР...

                                                                                             

               Гыйбадлыгыңны берничек  яшерә алмыйсың,чөнки  авызыңны  ачуга чабатаң күренә...                                                   

                                                                                                         Марс Ахунов

             Рус патриотлары Рәчәйнең үз юлы бар дип өзми-куймый тәкърарлый, димәк ул юлның асылы нидән гыйбәрәт  булуын белү , Ленин бабакайча әйтсәк, архимөһим. .

                         Казанда яшәүче А.Закиров атлы авторның “Суверенитет” атлы газетада (1992 нче ел,  13 октябрь  саны) басылган “Россия тарихының “караңгы почмаклары” дигән мәкаләсендә Зур һәм Кече Совет Энциклопедияләренә таянып , ул юл өлешчә тәгаенләнә, кайсы халыкның кайчан яулап алынуы хакында эзлекле мәгълүмат бирелә. Шушы ук  мәкалә 1993 нче елны В.Ш.Имамов мөхәррирлегендә,  “КАМАЗ” гәҗит-журнал нәшриятында 250 мең тиражда басылып чыккан “Татары” дигән брошюрада да урын алган һәм биредә, яулап алынган ил-халыкларны санау  өлеше генә дә 7 биткә сузылган?!. Автор санау белән генә чикләнмичә, әлеге халыклар татыган җәбер-золымнар турында  ,  мәйдан рөхсәт иткән сыешлыкта кыска-кыска, бер йә ике җөмлә белән шәрехләү һәм искәрмәләр дә биреп уза ...           

      Теләсе нинди теле-сорашулар илдәге бар халыкларны уртак ваклаучыга китерүе буенча ил тарихында беренчелекне һичшиксез И.В.Сталин тотканын   раслаячак. Бер шундый сораштыруда әлеге тиранның “иң-иң” буларак танылуы да  моңа куәт.. Аның ысулы кадими, тамырлары тарих төпкеленә китә . Алдан ук искәртеп куям,  бәян ителәчәк нечкәлекләр рус патриотларын ирештерүне күздә тотмый, бер халык та  ап-ак һәм йомшак кына түгел, ә чал тарих –кан белән язылган. 

          Димәк баштан башлыйбыз. Православие чиркәвенең беренче номерлы изгесе  Русьне  чукындырган Владимир кнәзгә алданрак ислам динен дә тәкъдим итеп караган булалар, әмма ул  хәмер чөмерүне  өстен күреп, “на Руси пити есть веселие” дип, аракы хакына  хак динебез исламнан баш тарткан.  Урыс чиркәве тарафыннан канунлаштырылган беренче изге , шул Владимир кнәз, Полоцк каласын яулап алгач,  җирле княжнаны , атасы, абыйлары күз алдында көчли . Ә соңыннан,  мәсхәрәләнгәненә җавап  йөзеннән    үзеннән үч алырга  талпынганы өчен аны җәзалатып үтертә . (Илнең хөкем эшләрендә шундый прецедент  булу тәэсир иттеме ,  Будановны  да присяжныйлар суды аклаган иде...) Иван  I V , үзенең шул элгәренең бөек башлангычын  дәвам итә : көчли, үтерә һәм хөкем итә.  Ул хәтта  Рәчәйне үз юлыннан алып бару хакына  ахры,  улын  да  үз кулы белән корбан итә... Нәкъ менә аның дәверендә  кыерланган аксөяк боярлар урынын канлы опричиначы әтрәгәләмнәр ала. … Ягъни бу патша Инҗилдәге, “һәм соңгылар беренче булырлар” дигән мәддәне  тормышка ашыруда  конкрет гамәлләр кылучы, иҗтиһад итүче илбашы...

          Петр 1 дә Рәчәйнең аерым юлын интуиция белән сиземләп алып, илдә һәркемне диярлек коллыкка төшерүче крепостное право кертә һәм инде аякка

баскан боярлардан торган элитаны кабат кыерлый, двор, ягъни сарай хезмәтчеләреннән, лакейлардан , ягъни әтрәгәләмнәрдән яңа элита укмаштыра...”Двор” татарның туар, мал-туар дигәненнән алынган һәм бу сүз урысның тварь дигәненә дә барып чыга.  Ә “ян” дигән иҗек,  җан дигәнне белдерә әлбәттә. Һәм төркиләрдә генә түгел, ә әрмәннәрдә дә. Грек мифологиясендә Минотавр ярым-үгез, ярым кеше булса, Кентавр ярым кеше, ярым ат, һәм бу сүзләрдәге тавр –туар булуы аңлашылса кирәк . Руслар, Кырымны яулап алгач, андагы исем-атамаларны асылына кайтарабыз дигән легенда ярдәмендә греклаштыра башлап,   яуланган биләмәне Таврида дип тәгаенлиләр . .. Әмма алай да исем төрки асылын югалтмый  булып чыга..  Озын сүзнең кыскасы, Русиядә дворҗан –тварьҗаннар элита булып куя. Үз халкын кол итеп талаучы, талаганын чит илләрдә, балларда туздыручы, туган телен санга сукмаучы катламга мондый атама һәр заман өчен дә бик тә таман кебек.  Табигый ки, грәздән кнәз булучы зэк менталитетлы әртәгәгәләмнәргә  казна талау , ришвәтчелек саф һавадай газиз, ә намуслы тырыш хезмәт- артык дәртсендерми, алар чын хезмәтне априори сөйми. Нәтиҗәдә, фетнәләр, революцияләр, үзгәртеп кору, һәм  кризис ....

           Бер юмористик тапшыруда эстрада йолдызы Михаил Задорнов “ славян”  дигән сүз латин һәм инглиз телләрендә кол дигәнне аңлата дип ычкындырды. Аннары, русларны буйсындырырга теләгәнгә шулай дигәннәр алар, дип әйткәнен бераз йомшарта төште. Аңа китсә, төрки телдә дә славян  сүзе охшаш мәгънәгә ия кебек. “Ян” төрки телләрдә һәм әрмәнчә дә җан дигәнне белдерә дигән идек, ә  селәү – яңгыр суалчаны дигәнне аңлата ич.  Мондый этимологиягә үпкәләү урынсыз, чөнки һәр җанлы туфрактан чыккан.  Әле селәүнең чели дигән мәгънәсе дә бар һәм бәлкем человек сүзе  чикләвеккә охшаш сүз – “челәвек”тән чыккандыр. Татарча тимер, төрекчә демир булуын истә тотсак “Тын Дон”  дигән роман исеменең мәгънәсе тавтология  , Тын Тын булып чыга.  Ә “земля” дигән сүзнең төп чыгышы җимле булып, “земля-кормилица” дигәннәре дә “җимле җимле” дигән мәгънәгә тоташа. Берег –берек , лес- ылыс  , волк – уылык , бирюк ( одинокий волк) – бир, бер дигән сүздән яралган, брак – союз, шулай ук бер сүзеннән. Мондый мисаллар китерү, руска туган булып тагылырга омтылыш булып аңлашылмасын. Библия бәянында Җирдәге  кешелек тарихы  Адәм белән Һаваның тыелган алма ашавыннан башлана. “Алма” сүзендә тыю бар. Әмма русча “яблоко” дигәннәрен дә төркичә аңласак, “ябулык”, “ябу”-“табу” дигәнгә барып чыга шикелле. Ягъни,  күп миллион тиражлы китаплар авторы Александр Бушковның русның төрки тамырдан килеп чыгышы турындагы фикерләре  буш урында гына тумаган ахры....

         Иван Болотников, Степан Разин, Емельян Пугачев җитәкчелегендәге баш күтәрүләр рухи печтерелмәгән  кавемнәрнең, террор кулланмыйча, бүтәнчә идарә итәргә сәләтсез әтрәгәләм хакимиятнең  әшәке изүенә табигый реакциясе булып аңлашыла. Дәүләтчелек тарихында дәүләти террорның даимилеген танымас өчен, рәсми тарихчыларның  , төрле чорларда төрле атамалар биреп, шул чорга хас  узгынчы нәрсәләр итеп исбатларга  тырышуларына юлыгабыз. Әмма террор һәвакыт булды һәм  аның исемнәре күп :  опричина  узынуы дип тә,   кырылыш дип тә, ачлык муры дип тә,   уңышлардан баш әйләнүләр дип тә атадылар аны. Штрафбатлар, заград. отрядлар, мобилизацияле экономика – болар һәммәсе террорчыл идарә билгеләре. Армиядәге террор һәм бандитизм –бабайлык һәм уставтан тыш мөнәсәбәтләр дип аталса, Ленин чоры терроры  гражданнар сугышына кайтарып калдырылса, Сталин дәверенеке –шәхес культы дигән атамага ышыклана...  Никита Сергеевич та эш ташлаган эшчеләргә карата  каты кыланды. Хәтта Горбачев чорында , алда да әйтеп уздык, Литвада, Бакуда, Тбилисида тыныч демонстрантларга карата террор кулланылды.  Кичәге-бугенге хакимиятне дә ап-аклар һәм йомшаклар дип атарга нигез азрак.... Сер түгел, террор ярдәмендә гомум-әләкчелеккә  күндерелгән  Кызыл Империя  подданныйларында,    үзләрен намуслы кеше итеп тою хакына нинди дә булса көрәшкә үзбаш күтәрелерлек рух  калмый... Алай да күңелләрдә  “шәм” дөм сүнмәгән икән әле, югарыдагылар башлаган үзгәртеп кору чорында,   халык берара аякка баса башлап,  исән һәм мәрхүм лидерларының бөеклеген күрүдән туктый.  Хәлбуки,  рухи бозымга тарган  , күпчелекне тәшкил итүче,  “дәүләт барлыкка китерүче” халык, авызлыктан, йөгәннән арынырга, тәртә арасыннан чыгарга ашыкмый. Нәтиҗәдә  люмпень-элитариат елгырлык күрсәтеп, ил дилбегәсен кабат эләктерә.. Кем белә КПСС җитәкчеләре демократия белән шаярган гынадыр, үзләштергән ил байлыгын законлаштыру өчен  генә, “кәҗәләребез”( ә бәлки “маймылларыбыз” дияргәдер),  вакытлыча демократиягә мөрәҗәгать иткәннәрдер?..Ә  гомум халык байлыгын  ачыктан-ачык үзләштерүдән шашып калган дәүләт тотучы халыкның стандарт   “Кем гаепле?” һәм  “Нәрсә эшләргә?”  дигән сорауларга җавабы тиз табылды тагы: 1) демократия һәм яһүдләр, татарлар, кавказ чырайлылар һ.б.ш.и.  2)Бөҗәкләштерергә.