УСТАВ УСТАЛ , ИЛИ КОМУ ТО ПОПЕРЕК ГОРЛО ВСТАЛ?

Недавно по электронной почте получил письмо из союза писателей РТ с приглашением на съезд для принятия нового устава нашей общественной писательской организации, с приложением его проекта. Приглашают на 8 апреля , это пятница, священный день для мусульман, и пропускать пятничный намаз - непростительный грех для истинно верующих. Я уже через печать на татарском языке выражал недоумение проведению важных мероприятий для писателей всегда именно в этот день. В газете "Безнен гэжит" 2018 года от 21 февраля в статье "Путешествие в Козью слободу" описал, как на писательском мероприятии, где участвовали и стар и млад, я один опоздал, в связи с праздничным пятничным намазом.... Неужели, организаторы съезда не хотят присутствия в важном мероприятии, тех, кто четко отличает халял от харама?Почему решили провести внеочередной съезд в священном месяце Рамазан,в пятницу, во время поста, не считаясь чувствами верующих? Поскольку , не могу присутствовать на съезде по уважительной причине являясь к тому же имам-хатыйбом третьей мечети "Ихлас" с. Шемордан, считаю уместным донести свои соображения относительно данного проекта. Текст нового устава витиеватый, много общих слов и созвучен действующему , многие пункты в нем идентичны с прежними. Зачем же нужно было огород городить? Может действующий устав устал? Или кому то поперек горло встал? В прошлом, ради соблюдения пятничного намаза я и на выборах председателя СП РТ так же не смог присутствовать . Однако , согласно репликам в социальных сетях она прошла не без сучка и задоринки, и проигравший кандидат кажется не признал своего поражения... Возможно и его сторонники имеют свое мнение на счет законности правления нашей общественной организацией новым председателем, депутатом Госсовета Ркаилом Зайдуллиным... Может быть, для того, чтобы выправить законность правления нового председателя СП РТ понадобился новый Устав? Первое новшество в проекте нового Устава - все члены союза писателей, в массе своем пенсионеры, должны будут платить ежемесячные взносы. Не только те, которые депутаты, бывшие депутаты, с хорошим материальным обеспечением , пенсией, лица с титулами народный, что гарантирует таковым ежемесячную выплату в 10 тысяч рублей, и те, из узкого круга, которые все время побеждают на разных конкурсах и получают солидные премии до 500 тыс. рублей, чьи произведения не порождают резонанс у читателей , книги изданные за счет бюджета не раскупаются по хорошей цене , их устраивают в библиотеки минуя полки магазинов, для которых и литературные газеты и журналы предоставляют огромные площади и выплачивают не хилые гонорары, а все остальные, которые ждут появления на свет своих публикаций скромного размера, за скромное вознаграждение, по 10 лет... В проекте нового устава не обнаружил , а может не понял, истинную цель такого обложения. Если вся затея ради увеличения оклада председателя СП РТ, содержания его личного шофера, еще одной секретарши , тогда на здоровье... Это , возможно и отличный способ для правящих лиц, избавиться от "балласта", писателей старшего поколения со скромными пенсиями, чтобы сэкономить затраты на их похоронные расходы.. Согласно новому Уставу всеобщие выборы председателя СП РТ упраздняются, и съезды кажется становятся чистой формальностью. Председателя будет выдвигать и избирать члены правления из 21 человек, проживающих в Казани. Тут хочешь, не хочешь, а избранному председателю придется проявлять преданность не всему составу писательской организации , а в первую очередь тем, кто его посадил на "трон" и способен вытурить его оттуда...И все же, почему председателя избирает не "народ", а "политбюро"? Только чтобы премии, титулы , звания не уплывали в сторону ? По моему такой проблемы и нынче не существует. Решение насущных вопросов может вынести в теории через внеочередной съезд, по воле всех членов писательской организации, если добьются кворума, что трудно представить, а также с двумя третью голосами всесильного правления из 21 человек, что легко осуществимо на практике...А может. чтобы освободиться от высвечивающих своим талантом убожество творчество титулованных, оседлавших стулья правления? Но таковым можно закрыть путь на публикацию своих творений в литературных газетах и журналах, а так же снять с публикации в последний момент, после одобрения редакцией, чтобы знали свое место... В проекте нового Устава я не обнаружил пункт, который защищал бы "рядовых" писателей от злоупотреблений членов правления и их окружения из числа редакторов, редакционных работников, выходцев из одного гнезда, татфака КГУ, которому приказно было долго жить. Мне кажется уместно было бы проведение ежегодного анализа работы литературных газет и журналов со стороны государственного учреждения выделяющие средства из бюджета, чтобы узнать сколько процентов гонорарного фонда освоили редакционные работники и сколько досталось другим,"чужим".Также нужен анализ кратного выдвижения кандидатов на премии, на получение званий : чтобы узнать мотив не все ли выдвиженцы являются из одного и того же гнезда? Как площадь газет и журналов распределяется между "своими" и "чужими"? В процентном отношении? Чтобы выяснить, не главенствует ли принцип "ты мне, я тебе"? А теперь речь пойдет о самом интересном, возможно коварном пункте нового Устава. "Члены Союза могут быть исключены за деятельность, противоречащую целям и задачам Союза, неуплату членских взносов, а также за действия, дискредитирующие Союз, наносящие ему моральный или материальный ущерб." . Может авторы проекта нового устава хотели предупредить пьянство, дебош, любовных приключений, мелкое хулиганство на рабочем месте писательской организации? Или несправедливые выдвижения на премии и титулы? А может за этим следует ограничение свободы слова, право писателя на творческую свободу? На критику деятельности правления, двадцати "комиссаров" и их предводителя? Вопросы, вопросы...Не буду ворошить "подвиги" правления писательской организации 30-х годов прошлого века, а давайте вспомним недавние его подвиги. Были две попытки изгнания из писательской организации. Первая попытка была против Диаса Валеева, лауреата Тукаевской премии, заслуженного работника культуры Татарстана и России, что подробно описаны в его романе-документе "Чужой или очередь на Голгофу", имеется в интернете, не удалась. А второй раз удалось таки выгнать из писательской организации академика, главного редактора журнала "Мирас" Миннахмета Сахапова, что подробно , с осуждением в статье " Истина дороже" уважаемого писателя сатирика Фанзамана Баттала в том самом журнале, который прекратил свое существование после той публикации, и не по воле руководства республики, а благодаря усилиям некоторых писателей, прошедших закалку в борьбе против Диаса ага Валеева . Наблюдалась не хилая попытка представителей этой кагорты очернить творчество Гузель Яхиной, через республиканскую печать... То есть, похоже что члены правления, упоминая о моральном и материальном ущербе в проекте пекутся о дальнейших победах над "врагами", имеющих и смеющих отстаивать свое мнение... P . S . В декабре 2021 года завершился конкурс на литературные произведения разных жанров (романы, повести, рассказы, поэмы, стихотворения) за что предназначены премии с первого по третье место начиная с 500 тысяч рублей. Качество произведений определяет не читательский спрос, тираж, высокая стоимость раскупаемых книг авторов, а субъективное мнение лиц , из числа редакционных работников журнала “Казан утлары”, которых обязали прочитать присылаемых творений, в том числе романов?! самых разных авторов самого разного пошиба. А что если им просто указали , кого записать в победители, освободив от муторного занятия? Ведь , можно свихнуться читая мутный поток романов, повестей, стихов, поэм, из под пера самых разных авторов, в том числе графоманов? Не хочется думать, что этот “конкурс” является схемой, для придания законности выделяемым средствам за счет налогоплательщика, узкому кругу лиц, действующему по принципу “ты мне, я тебе”... Ведь в открытой печати и социальных сетях уже были опубликованы материалы о подобных вещах достаточно открыто. В том числе о награждении пьес через “конкурс”, которые не имеют перспективу подняться на сцену . На сайте “Азатлык Радиосы” от 30.10.2019г. ( нынче признанный иностранным агентом)сообщается, о том что 2014 году, чтобы написать возвышающие татарский народ произведения про Кул Шариф, Дэрдмэнд, Таджутдин Ялчыгул, Шаехзадэ Бабич, Сахипджамал Гиззатуллиной получили по 400тысяч рублей известные татарские писатели Ркаил Зайдулла(нынче депутат Госсовета), Лаис Зулкарнай, Рустам Галиуллин (гл.ред.”Казан утлары”), Галимджан Гильманов, Айгуль Ахметгалиева. Если верить сайту, которого зачислили в иностранные агенты, некоторые написали что то, некоторые не стали писать и денег не вернули. Не было оценено соответствие написанных произведений выданным суммам, которые кажется не вызвали резонанс среди читательского круга, в отличии от произведений Зифы Кадыровой, не говоря уже про романы Гузель Яхиной... На мой взгляд всех объединяет пустословие, где положительные герои татарской национальности не раскрывается в своем величии в конкретных действиях и речах, а основываются лишь характеристиках автора татфакского пошиба. При описании “ничтожество” отрицательных героев русской национальности, особенно это ярко выражена в произведении Рустама Галиуллина, присутствует дешевая русофобия, которая также основывается не на их поступки и речи, а только на характеристики автора, которым Читатель обязан верить... И в связи с юбилеем ТАССР, если верить слухам, некоторые “даровитые” писатели из узкого круга заполучили без конкурса, просто так финансирование от 100 тыс. и больше..Еще один даровитый писатель Рузаль Мухаметшин, получающий солидные гранты из бюджета, опубликовал книгу, где Россию обзывает Пидорросией, которую сокращенно опубликовал так же журнал “Казан утлары”(гл.ред. упомянутый Р.Галиуллин) под названием “Халь бу ки”, о чем возмутилась в социальных сетях доктор филологии Миляуша Хабутдинова. Узкий круг из числа “именитых”, писателей придумали механизм получения премий по отчетам библиотек, как якобы наиболее читаемые по 500 тысяч рублей. То что книги узкого круга писателей из числа депутатов, редакторов,приближенных редакциям, которых никто не покупает даже по низкой цене, минуя книжные магазины навязывают библиотекам, это еще пол беды. Через отчеты библиотек, которые подлежат проверке , за эти творения некоторые писатели из числа узкого круга получают по 500 тысяч рублей, когда гонорары обычных писателей сто раз ниже за свои произведения такого же объема, и тут попахивает злоупотреблениями по сговору узкого круга лиц, из числа руководства СП, литературных редакций. Когда библиотеками заведовала его дочь, депутат, поэт Разил Валеев кажется так же заполучил такую сумму. Возможно и его друзья, помощники не остались в стороне? Надо бы проверить правильность отчетов библиотек, если такой способ вознаграждения допустимо. Не обязуют ли работников библиотек, их родственников быть читателями таких творений, ради начисления премий, о которых даже неизвестно широкому читательскому кругу. 2010 году, в честь юбилея Г. Тукая состоялся конкурс на сатирические произведения, допускающий оценки в социальных сетях. Поэмой Лейсан Мугтасимовой (псевдоним “Сейлян”) поинтеросовались 29632 раз, что отразиласаь на сайте “Матбугат ру” и оставили 526 восторженныхъ записей и ее присудили 2 –ое место. На 1 ом месте оказался драматург Зульфат Хаким с пьесой, который уже участвовал в другом конкурсе, получил 2-ое место и получил солидное вознаграждение. Его пьесу открыли 1645 раз и оставили 18 комментариев и не обязательно хвалебных. Второй приз, рядом с Лейсан Мугътасимовой присудили и Рабиту Батулле, чье произведение не было даже выставлено на интернете и не имел читательских оценок. Комиссия данного конкурса не было объявлена журналом. То есть тут кажется пахнет банальным дележом, выданных из бюджета денег на мероприятие. По условиям конкурса, на произведения одводилась 15 листов журнала, Зульфату Хакиму досталась 25 листов, другим меньше, мне 2 листа. В интернет газете ИТ (Интертат) от 4 марта 2020, а также от 24 октября 2020 года были опубликована статьи Рузили Мухамматовой о злоупотреблениях с литературными премиями на татарском языке. Первая статья называется “Тайны дележа литературных премий Данилом Салиховым (Рузилә Мөхәммәтова:“Данил Салиховның әдәби премия бүлү серләре”), а вторая” Литературный конкурс : сам провожу, сам участвую и и деньги достаются самому ( “Әдәби бәйге: үзем уздырам, үзем катнашам һәм акчасы да үземә була” ). На такую же тему были опубликованы статьи в газете. Этот автор также опубликовала статью в ИТ. 30 марта 2021 года «Тантана» могҗизалары — 2 яки премия бүлү серләре»https://intertat.tatar › culture В печати на данную тему были критические статьи и в газетах «Безнен гәҗит», Татарстан яшьләре”, на сайте журнала “Идель”. До сих пор нет юридической оценки на покушение интеллектальной собственности Рамазана Байтимерова, песни «Туган ягым» при принятии гимна с подачи депутатов-писателей-поэтов. В Википедии сказано, что музыка была утверждена Рустема Яхина, а на слова объявлен конкурс, в котором участвовали 182 стихотворений разных авторов, с призом 200 тыс. рублей. То есть было совершено покушение на интеллектуальную собственность поэта, покойного фронтовика Рамазана Байтимерова, автора песни “Туган ягым”. Чтобы понять, что творят подобные деятели , кто в фаворе в данной области давайте, бегло пробежимся по публикациям на татарском языке в основном толстом журнале “Казан утлары”, форпосте татарской литературы. Возвышают ли они татарскую нацию до небес? Или же опускают ниже плинтуса? Начнем с рассказа Искандера Сирази “Брак на небесах”, где речь идет о прелюбодеянии молодого муллы с девушкой, пришедшей в мечеть для изучения Корана, во время пятничного намаза... Как говорится, у журнала своя планка на вкус, интеллект и аршин на этику... “Казан утлары” в 2012 году выдал роман на три номера Марата Кабирова, под названием “Единственный и неповторимый”. Ярко запомнился эпизод, как сельчанин с сельчанкой занимаются любовью на навозной куче. Другой сельчанин, который вышел ночью с заботой о своей корове, которая должна была вот-вот отелиться, обнаруживает их, но не мешает действу. И тогда тот мужик позорно уходит , игнорируя протесты партнерши, не достигнув должного результата, “эстафету” подхватывает хозяин коровы и добивается благодарности не совсем знакомой дамы. Оказывается у нее день рождения, и она по этому поводу “расщедрилась” и не отказывает весь вечер никому из желающих... Роман изобилует пикантными, захватывающими на любителя, картинками... Марат Амирхан также не ударил в грязь лицом в публикуемых один за другим, своих, исторических как он их представляет, романах. Извольте на пробу один маленький отрывок: “Гаухэршад, что есть в своем арсенале ласки, все выложила. Не комплексовала, не постеснялась: целовала, обнимала, лизала, поглаживала. Булат бек и сам не перекладывал пустое в порожное”. Нет, это не из рапорта сержанта милиции, с описанием житие вокзальных бомжей. Тут речь идет не про уличных собак, и эти строки не из дневника про случку ценных животных работника зоопарка. Писатель Марат Амирхан так описывает семейные отношения царских особ Казанского ханства состоящих в законном браке, освященных никахом, о которых русские летописцы упоминали бережно, с трепетом , как и полагается их сану... В другом романе Марата Амирхана “Альвидаг” (Прощание), также опубликованном в журнале “Казан утлары” есть забавный эпизод, о том, как Сафа-Гирей хан устраивает учение для охраны своей жены Сююмбике... Оправданность такого включения сомнительна, раз царицу так и не разу не похищали при жизни... Роман Марата Амирхана прихватывает кроме ханских и сегодняшние дни. Автор, царицу Сююмбике декларативно объявляет ровней то Жанна д Арк, то Клеопатре, не вкладывая в ее уста достойные речи, обеспечивающее равенство ее ума и сердца с упомянутыми историческими личностями. А вот отведайте ка да десерт отрывок из его нового исторического романа “Ир - Мамай” (“К.У. 2013 ел” №6, 44 б.) “Снимите штаны! – приказал Тохтамыш. Сперва он справил малую нужду в голову хана.- Вонючему вонючая смерть!”Как видите автор знаменитого татарского хана Тохмамыша ставит на одну с доску с тюремным паханом. Раз татарский хан так поступает с предшественником, наплевав на его высокий сан, на свои родственые узы с ним , каковы могут быть те кто в его свите? И его подданные? В том числе государствообразующий тогда татарский народ? И их союзники русские. И не ставит ли фантазия автора- завсегдатая “Казан утлары” под сомнение заменитой Яса Великого Чингизхана, прадеда Тохтамыша? Но всех затмил народный писатель Рабит Батулла , в миру Роберт Батуллин. В его романе «Сююмбике», который был удостоен Тукаевской премии!!! знаменитый хан Сафагирей просовывает голову меж колен рабыни и очущает запах выхухоли…. Тот же запах он очущает в брачной ночи с царицей Сююмбике… В учебники татарской литературы, от которых не в восторге не только русские, но и татарские родители полезли такие вот «живые классики», чьи книги, тома, минуя спрос, прямиком идут в библиотеки, где они « соревнуются », согласно отчетам работников этих учреждений, которые заинтересованы оправдать свою необходимость посещением читателей, и обретают бонусы,. титулы, звания, бесконтрольно получают премии по 400- 500 т.р., когда «чужие», не входящие в узкий круг писатели получают гонорары за свои талантливые произведения 100 раз меньше, после выстаивания очереди на публикации 10 лет и дольше , если их чудом опубликуют. Возможно таких оптимистов уже и не осталось за время деятельности таких радетелей за последние 25 лет… Конечно, участвовать в таких мероприятиях честным, талантливым, по настоящему образованным авторам не следуют. Их в лучшем случаи привлекают на конкурсы как статистов. А в худшем, подкидывая самую маленькую, незначительную награду, чтобы записать в свои ряды в качестве рядовых, для возвышения себе подобных в генералы… Орлам не пристало соревноваться с вороньей стаей, падкой к тухлятине…

УРМАН ЭЧЛӘРЕНДӘ УРМАН ....

Саба районының элеккеге баш ветеренария табибы, авыл хуҗалыгы министрлыгы оештырган бер әдәби бәйгедә хикәясе беренче урынны яулаган Габит Фәрхетдиновтан электрон почта аша хат килеп төште .Габит әфәнде Саба үзәк китапханә каршында өлкәннәр клубы оештырган шәхес. Анда, атна саен китап сөючеләр җыелышып , әдәби яңалыклар, ил язмышы турында фикер алыша. Ә хат эчтәлеге мондый : ” Рөстәм! Әхмәтов комиссиясе әдәби бәйге игълан иткән иде .Мин җибәргән идем, ни булыр? Элек бөтен юллар да коммунизмга илтә дип йөргән идек.Хәзер Исламга диләр.Син нинди юл белән килдең? Яз әле шул хакта!... “ Хәзер кеше өстәмә әгъзага тиенде. Ул, эченә компьютер оялаган телефон. Ансыз- дөнья сансыз. Телефон аша танышлар белән гапьләшү бер нәрсә, әле бит шуның ярдәмендә хат алышу, эш куу, акча күчерү , сату- алу, уен уйнау, белем эстәү, телләр өйрәнү, фильмнар карау, һ.б. һ.б.ш.и...тезелеп тора. Ул гына җитмәсә социаль челтәрләргә кереп , үзеңә юк акылны башкаларга өйрәтү, президентлардан башлап, әлләкемнәрне орышу, үзгәрергә өндәп мәтәләнү мөмкинлеге бар... Югыйсә, үз- үзеңне чәк кенә булса да үзгәртергә тырышып карап, барып чыкмагач, башкаларны төзәтергә азаплануның буш матавык икәненә төшенү, кем әйтмешли, ике тиен - бер акча... Социаль челтәрләрдә “Зәңгәр шәл” драмасында әйтелгән “ синдәй –миндәй бозаулар” гыйбарәсе кысасында гына түгел, ә төрле галим-голәмә дә халыкны зомбилаштыралар, илне, халыкны бетерүгә программалыйлар, мәгариф бетте, медицина үлде, фән тар-мар килде , әдәбият –сәнгатькә нокта куелды, дип кемнәрнедер гаепли, фаш итә... Ник кенә берсе гаепнең печтеки генә өлешен булса да үз өстенә алсын... СССР атлы илебезне таратканда беребез дә аркылы төшмәдек, югыйсә... Эш атлары көнендәге гади халык вәкилләре генә түгел, СССР җинаятьләр кодексының 64 нче маддәсендә илнең иҗтимагый корылышын, биләмәсен үзгәрткән өчен үлем җәзасы каралган булуына карамастан кануннардан хәбардар хөкемдарлар, ил куркынычлылыгы, хокук сагында торучылар да СССР таралуга исләре китмәде, СССР халык депутатлары да аяк терәп карышмады. Барыбыз да СССР атлы илебез таралуга программаланган булганбыз, күрәсең....Ә гаепне бары тик Горбачевка сылтап калдыру көлке дә, сагыш та уята...Туган телебез, мәдәниятебез, әдәбиятыбыз, җырыбызның мөшкел хәле өчен дә гелән руска, Мәскәүгә ымлау, бушкуыклыгыбызны ышыклаудан бүтәнгә ярамый... Бу бит шәхси җаваплылыктан качу, үзеңне нүлгә санау... Хәлбуки, программалау кырыкмаса кырык төрле: бар вагы, эресе, сәере, үзенчәлеклесе.. Хатыннарның ир - атны үкчә астына каулау программалары булуы әдәби әсәрләрдә, сәхнә тамашаларында уены-чыны белән чагылыш таба. Юмор осталары саналучыларыбызның “түчче , түчче” ди-ди өзгәләнүле монологлары , андый программа белән хәләл җефетләр генә түгел, аларның әниләре дә шөгыльләнүен шәрехли... Теләсә кайсы оешма җитәкчесе, фирма хуҗасы да кул астындагыларны чыбыркы вә прәннек ярдәмендә үз программасына каулау ихтыяҗында. Әйдәгез, иң әвәле үзебезне кайчан, кемнәр программалавын уйлап багыйк.Сабый чакта әти-әни программасы буенча яшисең. Аннары программалауга балалар бакчасы килеп кушыла. Татарлар яшәгән бистәбездә татар балалары белән “стульчикларыгызны уберите”, дип сөйләшә торган тәрбиячеләр балаларны туган телдән читләшүгә таба программалый... Аннары программалауны мәктәп үз җилкәсенә ала һәм сүз тыңлаучылыкны алга сөрә... Хакимият кушкан сайлау компанияләрендә , башка шундый чараларда актив катнашуга мәхкүм укытучылар өчен укучыларның да, югарыдагылар катында үзләре сыман сүз тыңлаучан булулары идеаль чишелеш.. Иҗатта, фәндә зур уңыш яулаучылар , бизнесменнар, эре җитәкчеләр, һәм криминаль авторитетларның сүз тыңлаучан катламнан калыкмавы сер түгел...Ул катлам уңган булган гадирәк вазифалылар чыганагы....Шуңа микән, социаль челтәрләр программалавына тарган, дога кылганда остазларны әти-әнидән алда телгә алуны куәтләүче дини тәрбиядән ерак замана балалары өчен , аяныч ки, инде укытучы абруйлы шәхес түгел... Программалауда телевидениенең алгы сызыкта торуын танымый булмый. Анда кырыкмаса кырык программа, кайсын ачсаң да атыш, ятыш, гайбәт сатыш... Һәм реклама ташкыны да яше- карты акылын үзенчә кору һәм каядыр агызу хәстәрендә....Җыр исеме астында өч ноталы шалтырамалар белән сугарылган шоулар, төрледән-төрле спорт бәйгеләре дә кешелекне, математиклар телендә әйтсәк, уртак ваклаучыга турылый... Төптән уйлаганда кешене программалау, аңа барыр юлны сызу, билгеләү, кичә яки бүген генә башланмаган. Кешелекне җепкә тезү борыңгыдан сут ала. Ә Мисырдагы пирамидалар –кешелекнең иерархиясе программасы чагылышы булып аңлашыла... Сер түгел, Чыңгыз хан , Ленин , Сталин, Мао лар гына түгел, аларга кадәрге һәм алардан соң килгән башка илбашлары да , тар даирәдә хакимлеккә ирешкәч, нәфесләренә буйсыныпмы, яңа киңлек һәм биеклеккә омтыла, тора бара бар кешелеккә баш булырга, пирамида очына кунарга уктала. Кешелек, әле мәгарәдә яшәгән чорда ук мәгълүм бер тәртипкә буйсынган, рольләр бүленгән булган: кем ауга йөри, кем җиләк җыя, су ташый, кием әтмәлли, учак тергезә... Кагыйдәдән тайпылучылар белән сүз кыска булган, ач чорда - радикальрәк, кайнар казанга турылау ерак йөрмәгән, тугърак очракта - әнә бара юлың... Локман Закиров бер нәсерендә, мамонтлар аулау хәтәр булган, кешелек миллион еллар дәвамында мамонт ите ашап түгел, нигездә канибаллыкта гомер сөргән, һәм андый традиция кайбер кыргый кабиләләрдә әле дә булса сакланган, дип яза. Һәм ачлык килгәндә әлеге күренешнең цивилизацияле саналучы халыклар тормышында кабатлануын ассызыклый. Атеист Локман ага фикеренчә кеше ашаучылыкны, мәңгелек тәмугъ белән янап, чорлар дәвамында диннәр әкренләп төкәндерә алган.. Ләкин , мәгълүм шартларда, вакыт - вакыт үткән чор кайтавазы булып ул шаукым үзенә ышык дәгъвә итә, рецедивлар очраштыра.. Халкыбыз язмышында котычкыч роль уйнаган 1921 нче елгы ачлык турында 300 дән артык каләмзатны берләштергән Язучылар берлегебез шуның 100 еллыгын ләм-мим дәшми уздырса, бу аңа абруй өстәмәс иде.... Оешмабызда әгъза булып күптән түгел кабул ителгән Гүзәл Яхина, йөзебез аклыгын кайгыртып, дисәм дә артык булмастыр, шул чорга багълы “Сәмәркандка эшелон” исемле роман бастырып, ул зур тиражда ил киңлегендә таралды... Аңа кадәр йөз ел элек милләтебез башына төшкән әлеге каза хакында Галимҗан Ибраһимовның җан тетрәткеч “Адәмнәр” әсәре булып, анысында, ачлык сәбәпле кеше ашаучылык күренеше таралуы да калку сүрәтләнә. Мәскәүдә нәшер ителә торган “Великая Эпоха” газетасы проекты кысасында “Коммунистлар партиясе хакында тугыз шәрехләмә” атлы мәкаләләр җыелмасы дип исемләнгән китапта Кытай җирлегендә оештырылган ачлык афәтенең күп тапкырлар куркыныч һәм аяусызлыгы бәян ителә. Безнең илдә кешеләр, ачлык вакытында икмәкле урын эзләп күченә алган. Гүзәл Яхинаның “Сәмәркандка эшелон” исемле романында да ятим балаларны ач үлемнән йолу максатында Татарстаннан Үзбәкстанга озату тасвирлана... Ә Кытайда юлларга, өлкә чикләренә кораллы гаскәр кардоннары куелып, андый мөмкинлек калдырылмаган һәм ачтан үлүчеләр саны да, ачлык белән бәйле башка хәлләр дә күп тапкырлар артык булган, дип язылган әлеге китапта. Һәм , бүген вөҗдан иреге тулаем тәэмин ителгән илебездән аермалы буларак Кытайда дингә, бигрәк тә мөселманлыкка каршы эшчәнлек, җәбер-золым шартларында дәүләт дәрәҗәсендә әле дә алып барыла,дип языла социаль челтәрләрдә... ...Мәгълүм ки ерак әби-бабаларыбыз байтак дәверләр ислам дине программасы буенча яшәп, шактый озын динле гомер юлы узган. Казан ханлыгы алынгач, көчләп чукындыру аша халкыбызны ул программадан читләштерү проекты гамәлгә куелган...Әмма халкыбыз, шактый югалтулар кичереп булса да, динен һәм телен, рухын-моңын саклап кала алган. Икенче алымда Ленин-Сталин партиясе ул программаны дөм җимереп, коммунизм атлы оҗмах вәгъдә итеп һәм анысын киләчәккә калдырып, ачлык һәм әләкчелек чәчәк аткан ГУЛАГ лы тәмугъны озын-озакка сузмый, җәһәт, тиз арада оештырып-корып, үз программасын тагуны хәл иткән. Кешенең рухи корылышыннан динне каулау, тамырын корыту , ачлык афәте аша, денсез, ерак каннибаллык чорына кайтару аша хәл ителгән түгелме?... Кытайда, Компучиядә әлеге сыналган әмәл тагын да аяусызрак дәрәҗәдә кабатланган... Бүген илебездә тулы вөҗдан иреге тантана итә. Русия президенты В.В. Путин Русия мөфтиләр шурасы башлыгы милләттәшебез шәех Равил Гайнетдиннең илебез мөселманнары исеменнән Идел Болгарстанында ислам динен кабул итүгә 1100 тулуны 2022 елда дәүләт дәрәҗәсендә бәйрәм итү турындагы тәкъдимен кабул итеп , аны лаеклы уздыруга әмер бирүе хакында бер язган идем инде. Бу куанычлы факт хакында ничә кабатласаң да артык булмастыр. Хәлбуки, шулкадәр дәүләт дәрәҗәсендә кайгырту, күп гыйбадәтханәләр салынуга карамастан диннең ныгып китмәвенә аптыраучылар бар. Сәбәп шунда, ирешелгән рухи югарылыктан, ачлык афәте аша рухи артка томырылыш шактый булуын таныганда, әле безгә динебезгә тиешенчә кайту, камиллеккә, үткәндәге югарылыкка ирешү өчен барасы да барасы, атлый да атлыйсы, кайтасы да кайтасы... Биатлон ярышында, ядрәсе кыек китсә, чаңгычыга штраф әйләнеш өстәлә...Милләтебезгә нинди әйләнешләр урау язгандыр?... Озын сүзнең кыскасы, атны кеше, ә кешелекне программалар иярли. Программалар бәйгесе дәвам итә... Халкыбыз җырындагы “урман эчләрендә урман, керсәм чыга алмам инде” , дигән юллар гүя шул вәзгыятьне күздә тота... P.S. Бу хакта уйлануларга мине Истанбулда яшәп җиденче сыйныфта укуы өстенә бер ел вузга йөреп программистлыкка өйрәнгән (ул бу форсатка йөз мөмкинлектән йөз бал җыеп иреште) Әмирхан оныгымның “Ялкын” журналында басылган кыска хикәясе этәрде. Бу хакта “Безнең мирас “ журналының 2019 елның 8 санында басылган язмамда да телгә алып узган идем. Ул татар телен Канадада яшәүче Алимә Сәләхетдинова оештырган искиткеч кызыклы онлайн-мәктәп аша өйрәнә. Әлеге мәктәп эшчәнлегенә Хадиев Камил Равил улы кебек халкыбызның талантлы галимнәре дә остаз сыйфатында җәлеп ителә икән. Әмирхан язган “Тутый кош хәбәре” исемле хикәядә, укучы малай мәктәпкә барышлый тоткарлыкка очрый. Халык кайнап торган мәйданга кеше хәтле тутый кош килеп чыгып , мөнбәргә кунып чыгыш ясарга керешә. Башта аны янәшәдәге цирк клоуны дип кабул итәләр. Баксаң ул чит планетадан килгән акыллы зат. Ә анда уртакуллар партиесе җиңеп чыгып, бары тик уртаккуллык хупланган шартларда гасырлар дәвамында яшәгәннәр, белем алганнар, тәрбияләнгәннәр һәм ахыр чиктә андагы халык попугай кыяфәтенә турыланган.... Малай , өенә кайтса, әтисе телевизордан бик бирелеп футбол карый. Һәм әлеге малай, футболга мөкиббәнлек кешелекне ничек үзгәртергә мөмкин икән, дип уйга кала...Хикәясен инглизчәдән татарчага авыштырып “Ялкын”га юлларга мин күндердем. Ул, үзе укыган татарча әсәрләрдән, мәкаләләрдән чыгып,авторларының уртак вузда укуларын, соңыннан да бер казанда кайнауларын тоемлап микән, алар бар да бер алгоритмда язылган, минем хикәяне аңламаслар, дип карышып маташкан иде... Хикмәти Хода, әсәре басылды, журналның дарысы коры икән , менәтерәк...

ОНЫКЛАР ҺӘМ ХОЛЫКЛАР....

Быел җәйне оныкларым белән уздыру насыйп булды. Ә алар – алтау, һәм алтысында алты холык. Төркиядән кайтканнары бар да ак чырайлы, чәчләре дә аксыл бөдрә, ә Казанныкылыр киресенчә . Кечкенә Мостафа әле сөйләшми диярлек, бары тик тупка типкәч “гооллл!” , дип кенә елмаеп-балкып куанычын белдерә. Ә калганнарының “сайраулары” тыңлап туйгысыз... Иртә, көндез , кич табынга кай көн унике кеше җыелабыз. Төркиядән, Истанбулдан кунакка кайткан оныкларым Әмирхан, Нурбикә, Иделбикә саф татар телендә, ят телләрдән һичбер катнаштырларусыз сөйләшә. Ә бит аларның төрекчәләре дә бар. Әмирхан исә инглизчә дә иркен сөйләшә, русчасы да төзек. Ул, зонтикны кулчатыр дигәч, төрекчәсе шулай мәллә, дип кызыксынсам, юк икән. Канадада яшәүче ханым чит илдә яшәүче татар балалары өчен оештырган онлайн-мәктәп шулай өйрәтә булып чыкты. Узган ел Татарстандагы “Сәләт” лагерендә илдәш балалар русча, ә чит илләрдән килгәннәр, үзара укмашып татарча аралашкан. Бу вәзгыять чит илдән килгәннәргә ошамаган , кыргыйлык булып аңлашылган. Һәм үз даирәләрендә зарланышканда, оештыручыларны судка бирү кирәклеге турында фикер дә әйтелгән. Әмирхан, алай эшләсәк безгә мондый җыелу бүтән мөмкин булмас , бу юл белән мәсьәләне хәл итеп булмый, дип әлеге омтылышны сүрелдергән. Хактан да, юл чыгымнарын түләп чит илләрдән татар балаларын китертеп Татарстанда яшәүче милләттәш яшьтәшләре белән очраштыру , бер түбә астында яшәтүләре өчен Татарстан җитәкчелегенә дә, оештыручыларга рәхмәттән гайре ни дисең..Хәзер Татарстан авылларында да балалар русчага күчте, кулларындагы телефон шуңа каулый... Казанда яшәүләренә карамастан, оныгым Наиләнең дә, энесе Сөләйманның да Камәрия Зиннур кызы күп еллар җитәкләгән , оештырган атаклы, бердәнбер саф татар гимназиядә укулары сәбәпле татарчалары ярыйсы гына. Әбисе Наиләне, төртелеп тормый кызып-кызып әллә ниткән темаларга кереп сөйләгәне һәм скрипкада да уйнаганы өчен “Наилә -FM “, дип тә атап шаярткалый. Ә Сөләйман салмак, балалар бакчасы тәрбиясе үтемле булган күрәсең , татарча әңгәмәне гел рус теленә күчерү корылышында. Әмма аны өлкән оныгым, тэквандо көрәше буенча көньяк Кореядән кара билбау алуга ирешкән , ә алты яшендә Бөтендөнья татар конгрессы оештырган бәйгедә Тукай шигыре укып гран-при яулаган Әмирхан оныгым “”Татарча сөйлә!” дип һаман-һаман туры юлга каулый. Дүрт яшьлек Иделбикә дә, Сөләйман абыйсы аңа берәр гаебен табып әйтә башласа, “татарча сөйлә!”, дип аны сүрелдерүне җайлады... Ишегалдында ике командагы бүленеп туплы уйнаганда татарча камил сөйләүчеләр командасын “татарраклар”, ә катнаш телгә каеручыларны “русрак”лар дип тамгалауны гадәт итү дә гаилә атлы дәүләттә туган тел өстенлеген тәэмин итүгә чүт кенә булышты.. Алай да теләгәненә ирешү өчен төрле вариантлар, чишелешләр эзләүгә маһир Сөләйман, ныкълык күрсәтеп вакыт-вакыт барыбызны да урыс теленә күчергәләп куя...Хәлбуки, үзенә кирәк булганда татарчасын тиз искә төшерә һәм, - Әбием, матурым, миңа конфет бирче, -дип , хәләл җефетемне чарасыз калдыра. Сөләйманның холык-фигылен ача торган бер - ике мисал китерсәк, даирәбездә татар телен уздыруда нинди көчле каршылык торуы аңлашылыр. Элегрәк булды монысы, йортыбызда ремонт ясалган җәйдә су торбаларын алыштыручы бригадир, Сөләйманнан, ә аңа ул чакта өч яшь кенә , “үскәч кем буласың”, дип сорагач, “мужчина!” , дигән җавап ишетте. Пилот, шофер, врач сыманрак җавап көткән ир-ат аптырап, сүзсез калды, аннары, - Нинди ахмак мин. Әлбәттә шулай. Син хәзер үк ир-җегет, Сөләйман. Бир әле бишне, -дип кулын кысып, аркасыннан какты. Нәрсәнедер ватканы өчен ,әнисе орыша башлагач ул , - Во первых , мин тугел, а во-вторых, мин случайно, -дип акланып маташкан.. Икенче тапкыр нәрсәнедер ваткач, “ник ?” , дигән сорауга, -Потому что всегда вот так вот бывает, - дигән җавап күндергән. Әнисе, бер айлык Мостафаны көйли-көйли, хәзер ыштанны алмаштырабыз чиста күлмәк киябез, аннары мәммәм ашыйбыз, ди-ди, тагын нәрсәләрдер сөйли –сөйли аны елаудан туктатырга азаплана, күңелен таба икән. Сөләйман әнисе тезмәсен бераз тыңлап торган-торгач, - Дай ему сказать! –дип куйган... Сөләйманның биш яшьлек чагы, минем бүлмәгә кереп, -Бабай, бир компьютер, -дигәне истә. - Юк, бирмим, -дип карышам. Сөләйман , бер сүз әйтми чигенә һәм чирек сәгать чамасы каядыр югалып тора да, янә ишектә пәйдә була. -Бабай, бир компьютер, -ди ул янә һәм тырналып беткән кулын суза. Баксаң максатына ирешү өчен бакчага чыгып бер уч крыжовник җые кергән икән онык... Миңа, бүлмәмне аңа калдырып китүдән гайре башка юл калмый... Шул елны әтисен кызык итүе дә онытылышлы түгел. Әтисе аны бакчадан җитәкләп алып кайтканда, бу бер кибет янында туктап, - Әти , әйдә монда керик, әле. Мадарин алыйк. Син бит мандариннарны бик яратасың, - ди. Болар кибеткә керәләр. Бер кило мандарин сатып алгач, әтисе чыгу якка ашыга. Шунда Сөләйман, кибеттәге барча гавәм ишетелерлек итеп. - Аааа! Үзенә мандарин алды. Ә миңа! Миңа нәрсә! Миңа бернәрә дә юкмыни? –дип тавыш кубара. Сатучылар һәм сатып алучыларның капылт игътибарыннан тәмам югалып калган әти кеше Сөләйман әйткән тәмнүшкәләрне тизрәк сатып алу җаен карый... Дүртенче сыйныфта укучы Наилә , җәйне ничек уздырдым дигән темага инша язарга тиеш икән, ә укытучысы Фагыйлә Гафаровна (исем үзгәртелде) артык кырыс, имеш. Ул, беренче сыйныфта укучы энесеннән , нәрсә языйм , язмасам “она меня убьет”, дип хәленең катлаулылыгын аңлатып, киңәш сорый. Сөләйман бераз уйланып тора да, җитди тонда - Делала уроки, дип яз. Ей понравиться , -ди... Моны ишетеп алган Истанбул кунагы Ильшат, - Бу бит укытучының хатын-кыз булуын истә тотып, ир-атларча киңәш бирә. Миндә мондый акыл утыз яшьтә дә булмагандыр, - дип, күзләрен очкынландырып, баҗасының улына соклану белдерә. Сөләйман, беренче сыйныфта укый башлаган көннәрнең берсендә, иртән, чак кына соңарып килгәч, ул керәсе сыйныф бүлмәсе кайдалыгын онытып җибәргән. Вахтада торучы ханым, яннарыннан узып баручы Фәгыйлә Гаффаровнаны туктатып, малайның проблемасын җиткергән. Фәгыйлә ханым Сөләйманга, эзләгәнен табарга табыша. Аерылышканда, Сөләйман югалып калмаган, - Говорили вы такая строгая , оказывается вы такая добрая, - дип, булачак укытучысы белән җылы мөнәсәбәт урнаштырып та куйган. Тегесе иелеп , бәләкәч егетне аркасыннан сөйгән, әле битеннән “пәп” тә итмәде микән... Һәрхәлдә, вахтада торучы өлкән яшьтәге ханым, Сөләйманны алмага килгән әнисенә шундый фараз тәгәрәткән. Үзе дә Сөләйманны үз итә имеш, чөнки малай аңа тоткарлыкка тарган телефонын көйләп биргән... Тукайның, “Сүз башым бит Шүрәле”, дигәне сыман, сүзем оныклар белән җәйне уздыруыбыз турында иде, ләбаса. Әйткәнемчә кай көн табынга уникешәр кеше җыелабыз. Аш-су әзерләү хатын , ә табындагыларның күңелен күрү минем җилкәдә. Кайсы көнне телләрне татарча чарлау юнәлешендә “буриме” ягъни шигырь оештыру уенына керешәбез. Менә Наиләнеке : Ашыйк әле ботка, таммас микән ботка, Әгәр тамса ботка, әрәм булыр ботка.... Әмирхан Төркиядә яшәсә дә татар теле дәресләрен Канадада яшәүче ханым оештырган онлайн мәктәптә татарча да белем алу сәбәпле, урынлы төзәтмә ясый: Ашыйк әле ботка, таммас микән ботка... Әгәр тамса ботка ботка, әрәм булыр ботка.... Уенны башкалар күтәреп ала . Нурбикә менә мондыйларны тәгәрәтә “ “Ашыйк әле чөгендер, Аңа кунган чебен бер....” Аңа җавап рәвешендә мондый вәзенле юллар яңгырый” Ашыйк әле кыяр, ул авызга сыяр... Ашыйк әле помидор, ул авызга сыймый. Зур... Янә: Ашыйк әле кишер, Ул авызны тишер... Сөләйманның да әйтер сүзе бар икән, ул Ашыйк әле конфит, Ул бит була манфит, -дип куя.. -Сөйләйман, андый сүз юк, -дип кырт кисә апасы Наилә. - Конфет дигән сүз бар, - дип җавап күндерә Сөләйман , тыныч кына. Кечкенә Иделбикәнең дә әйтәсе килеп тора икән. Ул, башкалар әйткәндә калган тар аралыкка “Ашыйк әле сабын!” - дип үз вәзенен турыларга ашыга. Һәм , күрәсең , җөмләне әйткәч мәгънәсен аңлап алып, сүрән генә, “Ул тәмле булмас”, дип тәмамлый... Иделбикә әбисен бик ярата, аңа кош-корт карарга да булыша. Бәрәңгене бакчадан кирәк саен гына казып алып керә торган эссе көннәр бу... - Әнә , бабаң бәрәңге казый, -дип әбисе әйткәнгә, Иделбикә, - Казый инде, син кушкач, -дигән җавап күндереп, минем хәлне шәрехләгән.... Әбисе, үз йомышы белән Казан каласын урап кайткач, икенче көнне аңа, - Кичә, бик күп йөрдең. Бүген өйдә генә тор! - -дип кисәткән... Иделбикә спортзалга йөреп гимнастика белән шөгылләнә, һәм безгә кайткач та җае чыккан саен күнегүләрен кабатлый. Тренировкадан әнисе белән машинада кайтканда, юл буе, -Әни ресторанга керик, минем шунда ашыйсым килә, -дип аптырата икән. Нурбикә дә , абыйсы сыман тэквандо белән шөгыльләнде. Ни кызганыч, пандемия зәхмәте сәбәпле ул спортзалны япканнар. Истанбулда кунакта чагымда аны каршыларга Босфор ярына урнашкан мәктәпләренә барып йөрдем. Аның артыннан гел бер төрек малае калмый иярә, аксыл бөдрә чәчләрен ошата күрәсең. Берсендә, арттан килеп кочмакчы булган иде, Нурбикә борылып та тормый, тэквонда ысулында аягы белән малайның ияк астына кундырды. Җегеткәй , кискән агачтай ауды. Аннары кагына-кагына урыныннан торып, моңаеп басып калды... - Кызым ник алай итәсең? -дигәнемә, - Борчый ул мине , -дигән кырыс җавап ишеттем. Нурбикә аш-су әзерләргә , сеңлесе Иделбикәнең көен көйләргә дә әнисенә булыша. Бик таләпчән.Табынны җыештырганда валчыклар , чәй , яки аш тамчылары күрсә, -Нишләгәннәр монда?! -дип ризасызлык белдерә, өстәл чүпрәге белән юешлекне тиз сөртеп ала. Абыйсы белән бәхәс чыкса , әйтәсен әйтеп бетерә. Хәлбуки, һәр сүзен уйлап сөйләшүче мәктәптә укуы өстенә институтка йөреп ( ул бу хокукка имтихан тотып, йөз мөмкинлектән йөз балл җыеп иреште)программистлыкка да өйрәнүче абыйсын бәхәстә җиңә алмагач, турсаеп, әнисе килеп дәшкәнче сөйләшүдән шып туктый. --Кызым, ни булды?-дигән сорауга, “Булды монда хәлләр!” яисә “Ачуымны чыгардылар!” кебегрәк җаваплар күндерә. Әмирхан, бер мәлне татарча әдәби әсәрләр укып мавыкты. Хәтта Казанда нәшер ителүче балалар журналында “Тутый кош хәбәре» исемле фантастик хикәясен дә бастырды. Ә бер сөйләшүебездә, -Алар (ягъни ул укыган татарча әсәрләр) барысы да бер алгоритмда, -дигән фикер тәгәрәтте. Ахири дустым, Мөслимдә яшәгән Мөдәмилнең дә ,инде мәрхүм, авыр туфрагы җиңел булсын, мин мактаган замандаш татар шагыйрьләренең ниндидер уртак калыпта иҗат итүләрен искәртеп, аларга оядашлык хас”, дигәне бар иде. Аның белән дә бәхәскә керелгән идем, онык фикере белән дә килешәсем килмәде. Әмма Әмирханның минем дәлилләргә исе китмәде һәм ул, - Бабай синдә мантыйк ( ягъни логика) юк икән, -дигән кырыс хөкемен тәгәрәтте... Мин гаҗиз калып, янәшәбездә торган Нурбикәдән, - Кызым, миндә мантыйк юкмыни? -дип сорадым. -- Бар,бар, бабай. Әзрәк мантыйк бар синдә, -дип тынычландырды анысы... Озын сүзнең кыскасы , барлы -юклы мантыйк илә оныкларым турындагы бу язмамны Укучы Галиҗанәпләре гаеп итмәсен иде, дигән теләктә калам...”Эт картайса коерыгын сөйрәр, кеше картайса үткәнен сөйләр”, дигән әйтем бар. Тик җөмлә тәмамланмаган ахры, минемчә аңа “һәм киләчәк турында уйланыр”, дигән азак җитми...