КҮЛМӘГЕҢНЕ  КЫЧЫТКАННАН  ТУКЫТ ....

                                                                                      .... Ачсам, әдәбият дәреслеген,

                                                                                           Әлләкемнәр  булган классик ;

                                                                                            Алгы рәтне  депутаклар  били,

                                                                                         Бүген безнең кулда блач, дип....

      

  

         Әдәбиятның  тетрәндерү аша күңелләрне чистарту хәсияте турында диңгезче һәм  язучы Миргазиан ага  Юнысның тәсфилле мәкаләсе бар.  Суфи шагыйрьләрнең  тирән фикер салынган робагыйлары   акылны чарлый һәм күз карашларына яктылык өсти, дип язганнары да күзгә чалынды кебек. Тукай, Такташ, Гамил Афзал һәм Зөлфәтләр иҗаты белән танышканда  да дөнья яктыра төшә. Моң белән нурдан тукылган  чәчмә әсәрләр  исемлегенә Роберт Миңнуллинның җыр канатларына күтәрелгән  “Соңдыр , шул соңдыр...”,   “Әбиләр чуагы”,  “Яратыгыз!”,” Әнкәй безне Сөннән алып кайткан...” исемле тезмә әсәрләрен дә кертми булмый... Зиннур Насыйбуллинның “Сафлык бит ул намус өчен кирәк, тормыш өчен кирәк, җыр өчен...”, дигән юллары да, мөгаен, байтак күңелләргә уелгандыр... Бар атылган йолдыздай шигырьләр, бар дәрья суы сыман тирәннәре, алкыннары, бар математик формулага яки һинд мантраларына  тартканнары... Янә килеп, беренче карашка тупасрак һәм мокыт кына тоелган, мәгънәсе ташка үлчим сыман,  чәйнәмәгә тартым, кат кат кабатларга этәрешле, шуңа да карамастан  ялыктырмау сыйфатына ия  дүртъюллыклар да очраштыра.... Исән авторларның   үпкәләве , ә мәрхүмнәренең рухлары рәнҗергә мөмкин, дип, исәпләп, конкрет шагыйрьләрдән  мисаллар китереп тормыйм, чамалап табуны теләге бар укучыларның үз ихтыярларына калдырам. Әмма, әйтергә теләгәнне аңлату өчен бөтенләй мисалларсыз да ярамастыр. Биредә сүз сару кайнаткыч чәчмә эшләнмәләр, тозсыз җыр текстлары  турында бармый, алары хакында фикер белдерүләргә кытлык юк, “Т.Я” газетасы бу теманы  күптән  иңендә тота, җөмһүрият җитәкчелегенә Мәскәүдәге милләттәшләр дә катгый фикерләрен  җиткерде,  Җәлил хәзрәт ел да уздыра торган  мөселман балалар сабантуенда, быел, алып баручы ханым да “Болгар” радиосында  тәртип урнаштырганнары өчен  “Тәртип” радиосына  рәхмәтен җиткерүе тикмәгә генә алкышланмагандыр... Артларына су керә башлавын чамалаган вазифалы вә вәкаләтле эшем ияләре, чирек гасыр буе чүп тибеп йөргәннәрен таныйсы урында, печтеки  генә хезмәт хакына ялланган радиожурналистларны һәм алып баручыларны  гаепле калдыру ниятеннән, теге сүзне болай әйттеләр, без яшь чакта фәлән диктор агай вә апалар болай әйтә иде, дип  эфирга һәм матбугатта чыгып  “сайрый башладылар”... Ирексездән, Сабада яшәгән, колхоз идарәсенә кирәк кешене чакырып китерү  йомышындагы сакаурак Шәмгун агайның, колхоз рәисе,”бик әкрен кыймылдый башладың әле син”, дигән шелтәсенә , “Бидүең ничек йөдүем шулай”, дип җавап бирүе турындагы, язучы Тәлгат Нәҗми теркәп калдырган  гыйбрәтле диалог искә төште... 

         Үзем дә каләм тибрәткәләвем сәбәпле,  каләмдәшләр белән аралашмый торылмый торылмый. Мөслимдә, район редакциясенә бер керүемдә ахирәт дус Мөдәмил Әхмәтовның ,  почта аша килгән шигырьләргә күмелеп, моңаеп  утырган  чагына юлыктым.  Ул, юрамалай җитди кыяфәт чыгарып, кулларын болгаштырып арадан берсен сайлап алып,миңа укыды. Өлкән яшьтәге үзешчән автор, әлеге вәзенле әсәрендә фидакарь тырышлыгы нәтиҗәсендә төрле-төрле һөнәрләр үзләштереп  кайсында нинди уңышларга ирешүен  саный саный да,  кайбер уңышсызлыкларына күчә, һәм  азагын “язмышым, дим , кайгырмыйм”, дип, алары өчен дә  хафаланмавын белдереп, оптимистик рухта төгәлли. Һәм әңгәмәдәшем, шул озын шигырьдә әйтелгәннәрне образлы телгә турылап,  мәгънәсен дүрт юлга  сыйдырып, түбәндәге зәһәр пародиясен  ябыштырды:

                                             Тавык кудым- әтәч булдым,-

                                             Бия кудым-айгыр мин;

                                              Ак аюны тоталмадым,

                                              Язмышым, дим, кайгырмыйм....

          Миңа калса, ул, һәвәскәр автор иҗаты җимешеннән түгел, ә үзенең, Зөлфәт, Мөдәррис, Нияз Акмал, Эдуард Мостафин кебек  асыл иҗатчылар ихтирам иткән шагыйрь  була торып, башкалар  тәпәләгән  чүп-чарда казынып утыруыннан  көлеп һәм үртәлеп тудырды әлеге юлларны.  Чөнки, бер мәҗлесебездә күңеле нечкәреп китеп, һәркемнең үз ахмаклыгы үзенә җитә, ә мин көн саен башкаларныкыннан да өлеш чумырам, -дип сукранганы  булды. Ул башка эшләргә күчтеп азапланды, берсендә дә югалып калмады, ләкин,  кабат элекке оясына әйләнеп кайтты.  Күрәсең, типография буявы исе сагындырган, җанымы, җенеме шунда  алгысыткан... Һәм әлеге эшеннән лаеклы ялга озатылгач, озак яши алмады....Китте...Озатырга халык күп җыелган иде...

          Мин, редакциядә хезмәт куючыларның хезмәтен, халык хуҗалыгына  караган эшчәнлек белән чагыштыргысыз ансатка чыгара идем.  Бер мәлне шул өлкәдә казганган   якын танышларым, дусларым берәм-берәм бакыйлыкка күчә башлады ... Георгий Климов әсәрләре белән танышкач кына хаталануымны аңладым. Ул, христиан дин әһелләренә кешеләрнең,  кылган гөнаһларын сөйләп тәүбә итәргә (исповедь) килүләрен, алар күңеленә гелән негатив мәгълүмат бушатуларын, тегеләренең шул  бушатылганнан йогылганны, телиләрме-юкмы күңелләре белән җыеп баруларын яза һәм шул сәбәпле аларга өйләнергә, нәсел калдырырга ярамау (целлибат)  серен аңлата. Даими тискәре информация, негатив диңгезендә чайпалучыдан туган балаларга психопатлык яный , дип тасдыйкълый ул. Һәм Этель Войнич язган “Кигәвен” романында кардиналдан туган малайның революционер булып китүен шуның белән аңлата.  (Климов фикеренчә барча революционерлар да психопатлар, шуңа да алар, үзләренең гамәлләре  аркасында миллионнарның гомерләре өзелүенә, тәмуг газаплары кичерүенә төкереп тә бирми). Күрәсең редакцияләргә агылган мәгълүмат,  чәчмә вә тезмә әсәрләр дә эч серләре белән бүлешү (исповедь) төрдәше һәм бу редакция хадимнәренең  сәламәтленә кәкре суга һәм гомерләрен дә кыскарта ахрысы . Мисалларын  эзләп ерак йөрисе  түгел... Бигрәк тә нечкә хисле, үз хезмәтләренә чын йөрәктән бирелгәннәргә тиз “кырау  төшә”.... Дөрес редакцияләрдә  дә  үтә озын гомерле, какшамас сәламәтлеккә ия хәдимнәр  очраштыра... Яһүд шагыйре Шалом Алейхумның “Бүкән булгач, нишләтәсең инде...”, дигән юллары , аларның һәммәсенә дә кагылмый, әлбәттә, хикмәт геннарда булуы  да мөмкин...      

           Күңелгә дәрт-дәрман кундыру корылышындагы әсәрләр аз түгел...Тетрәндереп, күңелне сафландыра торганнары да шактый... Әмма , авыр чакларда аларны    укып, мәгънәсенә төшенеп  торырга  ни вакыт, ни кәеф, ни теләк   җитенкерәми, ә менә  алда телгә алынган дүртъюллык ишләре ярап тора һәм шундыйны укыгач  ничектер, күңелне тынычлык сара, ирен читләренә елмаю оялый, җилкәдән тау төшкәндәй итә, җанга рәхәт  булып китә... Мактану , булып аңлашылмасын,  шактый авыр, четрекле хәлләргә таргалаган, эшеннән азат ителгәч, судлашып, кире үз урынына кайта алган чая һәм  тәвәккәл бер ханымның, мине очратып, иң кыен дәверемдә, тагын кемнәр каян китереп орыр инде , дип, ут йоткан  чакларымда, гел синең ,

                                  Күлмәгеңне кычытканнан тукыт,

                                 

                                   Сырышмасын дисәң “тугърылар”,   

                                

                                    Керпе тиресеннән бүрек тектер,

                                  

                                    Салдырмасын дисәң, угърылар; ”....    , -дигән

дүртъюллыгыңны өзми-куймый    кабатлап йөрдем,   шул терәк булды, үләм-бетәм дигән  мәлләремдә, дигән иде. Аның хакында матбугатта кемнәрнедер төп башына утыртуы хакында, да яздылар. Үтенечен хаклап чит илдә укучы улына тапшырган  йөз доллар сәмәнемне  “гафу итүен” чутламаганда, әлеге танышлыктан һич ни оттырмадым...

            Язганнарыңның бер кемгә дә кызык тоелмавы, зарур булмавы да мөмкин ич. Хет бер кеше күңеленә иҗат җимешең хуш килгән икән, миңа калса бу  инде казаныш... “Һәр сырлаганымны миллионнар укырга, тыңларга һәм сокланырга тиеш” , - дип, милләткә, кешелеккә  таләп куеп йөрүче  коры куыклар бу фикер белән,  килешмәс, әлбәттә... Һәм гаҗәп тә түгел, чөнки һәркемгә, ә андыйларга бигрәк тә  биеккә, югарыракка омтылыш хас. Талантлы шагыйрә Саҗидә ханым Сөләйманова да  “кеше барыбер кошлар нәселеннән...”, дигән нәтиҗәгә  буш урында гына килмәгәндер....Әмма, кошлар да төрле бит, бар оча торганнары, бар, чапаланып, җирдән әллә ни ерак аерыла алмый  торганнары һәм  бар йөгерү белән генә алдыручылары.  Алай да очарга көчәнүләрнең гаебе юк...Язмамны шушы урында алда телгә алган ысулда калыпланган ошбу  юллар  белән төгәлләргә рөхсәт итегез :

                              

                                

                                  Ракетадай кузгалуның

                               

                                 Шарты –шартлап бушану;

                                  

                                  Кайчак хурлыкка  калдыра 

                                   

                                  Очарыңа   ышану...               

КТО ПЛЮЕТ ПИСАТЕЛЮ, В ЛИЦО ?

     “Писателям  плюнули в лицо!”...   выпалила  в сердцах писательница   и общественный деятель Фаузия ханум Байрамова , в своем интервью еще   в  мае месяца 2012 года для радио “ Свобода” (Азатлык) . То заявление до сих пор висит на  сайте интернета. В  2017 году от 27 апреля  опять -таки на сайте радио “Азатлык” увидела свет ее статья под названием “Награждение Тукаевской премией стала оскорблением для нации”  https://www.azatliq.org/a/28453722.html... (войти через Gogle ).  По ее мнению, достойные  кандидаты  на награду  остались за бортом,  по вине деятелей Казанского Кремля и министерство внутренних дел РТ, которую она   почему то  окрестила “министерством палицайтов” , видимо не считая нужным скрывать свою неприязнь  ведомству, возможно имея на то какие то личные причины.  После подобных заявлений  невольно приходит на ум  строки из  стихотворения  талантливого, покойного поэта  Мударриса Аглямова, пусть земля ему будет пухом,  где повторяется рефреном вопрос, раз за разом, “ так ли  на самом деле?”, и где он в конце концов замечает, о том что, нынче двуличных  заменили бизликие....

             Как же так случилось, что правящая верхушка  посмела игнорировать  мнение штурмующих вершины Парнаса, которых  , совсем недавно  любили, уважали, считали совестью нации, принимали воинами света,  защитниками обездоленных,  готовых  войти ради правдивого слова в огонь и в воду? Где  и когда  и в чем продешевели “инженеры человеческих душ”?  Может быть  правление  СП  РТ , состоящий из двух десятка  лиц, в основном  из числа депутатов, бессменных редакторов  и редакционных работников, членов редколлегий  литературных изданий, своего рода  бессменное “политбюро” общественной организации,  стала  злоупотреблять правом выдвижения  кандидатов на награждение Тукаевской премией,титулами, званиями, другими бонусами  в пользу  узкого круга,   действуя согласно  резюме басни Крылова  о предпочтениях  кукушки и петуха?.... Может взаимовыгодные отношения  членов правления перешла    границы? И  это стала  поводом пренебрежения   “мнением” оных ? Ведь потерять  лицо легче  легкого, а вновь обрести утраченное  доверие  неимоверно трудно.

                Было время , в  татарскую литературу потоком шли люди многих профессий с богатыми биографиями и писали они на родном  языке. Ведь литература должно походить на море, где кипить многообразная жизнь. А если источник только раз –два и обчелся и с гулькин нос, то получается пруд, или запруда, для пиявок, на радость  Дуремарам, которые и извлекают выгоду из такого застойного состояния . Давным давно была опубликована повесть Хасана Сарьяна "Постскриптум"( буквально: “Точка с запятой”), где он  предупреждал  о возможном засилии в национальной литературной жизни специалистов по правописанию, запрограммированных на правку творчество самого Тукая. Кто мог подумать, что ученики его карикатурного  героя  Чемета в конце концов  возьмут верх и оседлают национальную литературу за счет административного ресурса правящих партий, будь это КПСС или ЕР..              

                Заслуженный деятель искусств РФ И РТ , лауреат Тукаевской  премии Диас Валеев, в своем “романе-документе” “Чужой или очередь на Голгофу” ( имеется в интернете) описывает , называя конкретные  имена и фамилии известных, именитых наших писателей, а также бюрократов курировавших литературу и искусство РТ, как устраивали они препоны талантливым  произведениям , как  мурыжили они талантливых авторов, какие  использовали грязные приемы, с прицелом доведения  их до психического срыва .  Позже, в том самом  ключе читатели нашей республики стали  невольными свидетелями как обошлись главным редактором журнала “Мирас”, академиком Миннахметом Сахаповым, автором монографии, изданный отдельной книгой, научным редактором которой выступал многоуважаемый академик Мансур Хасанов, где  изложено, о том что некоторые произведения титулованных писателей, увешанных все до единого почестями, мандатами, наградами регионального уровня, в том числе  Тукаевской премией, оценены как  посредственные... М.Ж. Сахапова, волей “политбюро” СП РТ исключили из состава писательской организации, обругали в печати, были задействованы правоохранительные органы, с  привлечением  карательной медицины. В коллективном затаптывании  по принципу “все на одного” отличились снова “товарищи по перу”, закаленные в боях против талантливого  драматурга Диаса Валеева, с которым они, увы, не справились... Известный татарский литератор, экспредседатель СП РТ Ринат Мухаммадиев в своем интервью русскоязычной газете  выразил  недоумение   и несогласие  решением правления СП РТ  об изгнании из своих рядов  Сахапова М.Ж.,  а  писатель –сатирик Фанзаман ага Баттал в своей статье “Истина дороже” опубликованной  в журнале “Мирас”, не оставил камня на камне  от надуманных обвинений  узкого круга писателей, которые восполошились против  своего собрата по перу под прикрытием защиты чести и достоинства героя-поэта М.Джалиля,  посмевшего написать правду о степени их творческой состоятельности. И ваш покорный слуга успел опубликовать в том самом журнале “Мирас”  статью на такой же волне под названием  “ Кто  обязан покаяться?”.  После которой этот самый академический журнал на татарском языке, детище перестройки, почил в бозе, то бишь прекратил свое существование. Жертвоприношение случилось не по приказу  абстрактной Москвы, и не по указке КГБ - ФСБ, куда  склонны  кивать, списывать  свои косяки  некоторые  именитые  наши творческие деятели, а по их прихоти, то есть узкого круга писателей облеченных  почестями регионального уровня, которые заимели право издавать книжища , тома за гос.счет и устраивать их на полки библиотек, игнорируя спрос, минуя книжных магазинов  и ученых филологов,  подверждающих взахлеб  их творческую состоятельность время от времени через журнал “Казан утлары”, за что получая гонорары. Грешен, и у меня однажды приняли  из ранее опубликованных  творении в разных газетах и журналах, прошедших через сито разных редакторов , и чем черт не шутит, может и издадут и  книгу за государственный счет  когда нибудь... Если такое  случиться, это будет чудом, ибо  такая благодать  наверное  светит  не для каждого члена СП  РТ.

             А в  упомянутом ранее  “романе-документе”   Диаса Валеева  излагается , как против него ополчились и выступили  группа писателей,  выдающих  себя за сливки татарской нации , используя в качестве тарана секретаря обкома КПСС Раиса Киямовича Беляева...  В романе также открытом текстом сообщается, о том что снятие с должности секретаря обкома КПСС  Р.К. Беляева  берет начало с доноса писателя, с мандатом слуги народа.... После выхода на пенсию  первый секретарь обкома КПСС Гумер Исмагилович Усманов, видимо чувствуя некоторую вину за собой, за то что не остановил ту свару,  вовлекшую  и руководство республики, после выхода на пенсию помог Диасу Насыховичу найти спонсоров,  издать его книги.

              Несмотря на то, что в городах СССР, в том числе в Москве в семидесяти пяти театрах аншлагом шли его драматические произведения Диаса Насыховича, по  утверждению в том “романе-документ”е в Казани ему устаивали подлянки. Особенно крепко  досталось  драматическому произведению “День Икс” о герое поэте Муса Джалиле : были устроены многочисленные проверки произведения, в том числе  с привлечением деятелей искусства и писателей Татарстана. Только Гариф Ахунов и Амирхан Еники посмели высказаться против проводимой руководством СП РТ линии. (В “романе - документе” каждое высказывание участников экзекуции автора произведения зафиксировано, считает сам автор.) Однако, под давлением публикаций в столичной печати  страны  произведение  Диаса Валеева все же выходит на сцену театра им. Качалова  и на премьере в качестве зрителей  зал заполняют  учениками школ для умственно отсталых детей...Такой сюрприз устраивают автору  “поклонники” его таланта “руками”  директора театра.   Создается впечатление, что право писать о герое -поэте М.Джалиле  делегируется  правлением СП РТ вкупе с кураторами от  искусства РТ, а тех кто смеет что - либо написать про него самовольно, ждет незавидная участь....                            

            Я все это пишу не для того,чтобы навести тень на плетень, в отличии от преследователей Диаса Валеева и их преспешников, которые ругают народ татарский за то что “перестал читать книги”, “не пробуждается” так как не клюет на их бред сивой кобылы, а  справедливую критику в собственный адрес обьясняют природным свойством зависти  татар  в целом к успешным, отнеся себя к таковым.  Из далекой истории известно, как на знаменитого архитектора Ахмета Синана его коллеги   настрочили коллективный донос  турецкому султану Сулейману Великолепному. В интернете есть запись как третировали родные казахские мэтры от искусства с мясистыми лицами , как учили они “правильно” петь  Димаша Кудайбергена,  в миру которого нынче признали певцом другой галактики....  В беседе со своим другом режиссером, по национальности евреем, Диас Валеев через конкретные примеры  приходит  к мнению, что такие заскоки свойственны всем народам, даже евреям, которые отличаются доброжелательностью  друг к другу....

           Как видно, заявление, о том что плюнули в лицо писателям , ждет уточнения : нужно определить субьект  такого противоправного деяния, и вывести за ушко да на солнышко... Ведь от награждения Тукаевской премией самых достойных наших писателей Адлера Тимергалина, который единолично тянул жанр фантастики и научной фантастики в татарской литературе, бывшего военного летчика Лукмана Закирова, чья повесть “Мустафа” в 1997 году была признана по России книгой года, Фанзамана Баттала  подлинного писателя-сатирика “спасали” год за годом не руководство республики , и не  МВД  РТ, а пресловутое “политбюро” СП  РТ....

             История повторяется. Недавно любители литературы в республике снова стали свидетелями беснования “именитых”  , и их подручных филологов против  талантливой писательницы Гузель Яхиной, написавшую роман “Зулейха открывает глаза”, удостоенный главными премиями России...  Несмотря на то, что ее   с почестями приняли мэр города Казани и президент республики, а может именно по этой причине они позабыв все нормы приличия, продемострировали свои истинные лица.   И пока эти “именитые” из  числа “творческой интеллегенции” , как они себя позиционируют, тщетно пытались подвергать абструкции то великолепное произведение,  в Башкирии  уже подготовлен сценарий, декорации , и театр им.М.Гафури новый сезон откроет спектаклем “Зулейха открывает глаза”...  Респект творческой интеллегенции Башкирии, живущей на одной волне с  современностью, ибо этот  роман  завоевывает  сердца  читателей  многих стран и народов, его уже успели перевести на язык фарси, французский, итальянский... Роман переведут  на  24 языка мира, в силу спроса на талантливое произведение.

        Тем временем  у нас  в литературном журнале , который  существует  за счет бюджета республики  “свои” авторы публикуют  роман за романом, иногда эпопею из трех частей  по пятисот страниц, а чужим , могут позволить рассказ из пяти страниц раз в пять или десять лет... По мне  подобная  “ справедивость”  и  является  плевком в душу писателей... А ведь, если верить слухам, разным авторам  и гонорары выплачиваются по разным прейскурантам...

           И почему то одни и те же лица  дают оценку на произведения , в том числе  на проводимых литературных конкурсах литературным журналом “Казан утлары” и побеждают одни и те же лица раз за разом. На последних   двух 1-2 места по очереди поделили Зульфат Хаким и Батулла.  В прошлом  конкурсе  сатирическая повесть Зульфата Хакима заняла 1 место, где парня, который  проявлял патриотическое рвение служить в армии принимают за сумашедшего, и устраивают бесконечные препоны. После того, как  российский солдат Пермяков, который  так же пошел в армию с большим желанием, показывал отличные результаты во время службы,  самовольно оставив  военную часть, расположенный  за границей,  в Гюмри, расстрелял армянскую семью из 7 человек, о чем писали  российские газеты, сатира  победителя конкурса,  по крайней мере  для тех,  кто ходил и ходит под погонами, не  очень то кажется наверное и сатирой... А в чем  секрет побед Батуллы, который отличился критикой романа Гузель Яхиной на двух языках в изданиях “Татмедиа”,  на конкурсах мне вообще непонятен, видимо что то не догоняю, так как не имею специального  образования в области литературы.        

              В статье Зиннура Закирова «Чак Гузель Яхина», опубликованной в газете «ЗП» от 24.12.2016 г.  выражается недоумение возвышению автора до Тукаевской премии, написавшую ересь (тузга язмаган): как примадонна французского балета занимается любовью с председателем колхоза на УАЗ ике в Аксубаевском лесу и там же, оказывается, бомжует бывший возлюбленный великой французской княгини, и они любят друг друга…Этот лауреат   одерживает  победу за победой и  на литературных конкурсах…Не хочется думать, что такое происходит  из-за того что она написала книгу про отца первого президента татарстана Шаймиева М.Ш….

        В романе Батуллы «Сююмбике», который  удостоен Тукаевской премией будущая царица  в молодости изображается мужланкой, чуть ли не гермофродиткой. Она скачет на коне, ругается напропалую, а однажды одна дама, приняв ее за парня, лезет к ней в объятия. А каков знаменитый хан Сафагерей муж Сююмбике, грозный воин, победитель многих сражений в представлении Батуллы. Вот отрывок из романа : “ Сафа уже вздурел. Он обнял обе ноги. И почувствовал запах выхухоли. Сафа свою горячую голову просунул между коленок (рабыни)...” Речь идет о хане крымчанине, с юных лет имевший гарем... А потом, в брачную ночь с Сююмбике он снова чувствует запах выхухоли..

           О вкусах не спорят. По мне царица Сююмбике Батуллы, в подметки не годиться Зулейхе Гузель Яхиной.  Получив Тукаевскую, наши великовозрастные лауреаты из «обоймы» не брезгуют и премиями помельче. Лишь бы не доставались новым, чужим, молодым. Вот они и доводят нашу литературы до инкыйраза( ухода в небытье) и плюют в лицо настоящим писателям. А вину решили списать на Гузель Яхиной. Это же классика детектива: сначала идет внедрение “крота”, потом его реализация (путем нанесения урона), а потом его выводят, свалив вину на другого. 

         Не надо искать плюющих в лицо   со стороны. Кому кому, но именитым, известным  проливать крокодиловые слезы не пристало.  В газете “Татарстан яшьляре” от  3 августа 2013 года в статье “Бомба которую взорвал Файзуллин” известный журналист Рафик Юныс с гордостью и похвалой описывает, как наши  именитые поэты, до того как попасть в “обойму” , в  юности сожгли около 30 книг  писателей старшего поколения  на мусорке . И до сих пор они не покаялись за содеянное. Выходит, что плевать в лицо – это удел писателей в “обойме” и  их  смены, жаждущих  попасть в  государственное кормление, во чтобы то ни стало.

              И если  государственные мужья РТ решили  остановить  издевательство над памятью великого поэта и  отстранить  то «политбюро», дискредитировавшую  себя в последние годы  от выдвижения  номинантов  на награждение хотя бы  государственной  премией, носящей имя великого Тукая , учрежденная  во время руководства республикой русским человеком Игнатьевым С.Д.  для поднятия национальной литературы, то честь им и хвала!…А то ведь могут подумать, что она   переформатировано в  сексуальную литературную премию….

Хатлар яздым утырып...

    

                      Быелның 16 сентябрендә Уфада «Йәшәһен башкорт теле!» дигән транспарантлар күтәреп, ике мең чамасы кеше митинг уздырган. Башкорт телен – мәктәптән, ә аннары иҗтимагый тормыштан кысрыклау сәясәтенә җирле зыялылар әнә шулай каршылык белдергән. Интернеттагы язмаларга караганда, митинг узмасын өчен төрле киртәләр корылган, аерым шәхесләргә басым ясаганнар. Әмма башкорт кардәшләр егетлек күрсәткәннәр, ниятләреннән кире кайтмаганнар, милли телләргә каршы уздырылучы сәясәткә үзләренең тискәре фикерләрен катгый рәвештә белдерергә җөрьәт иткәннәр. Афәрин!

Бу проблема башкорт теле өчен генә түгел, әлбәттә. Безнең республикада татар телен яклау ниятендәге чара узу хакында тавыш-тын ишетелмәде. Бездә туган телне якларга чакыру ташлардай, халкыбыз күңеленә сүзе үтәрдәй абруйлы, кыю зыялылар бетте микәнни? Хәер, “Идел” журналында шушы уңайдан татар язучыларының В.Путинга язган ачык хаты дөнья күрде. Анда 58 язучы кул куйган. Бик ансат юл сайланган түгелме телебезне яклау юнәлешендә? Сорау туа: нишләп илле сигез генә. Ә бит Язучылар берлегендә әгъза булып торучылар өч йөздән артык. Калганнары хат эчтәлегенә битараф, яисә каршы ук микәнни? Миндә 2005 елдан бирле Язучылар берлеге әгъзасы, әгәр әлеге хатны имзалауга дәшсәләр, әлбәттә, кул куйган булыр идем, әгәр имза салучылар исемлеге аларның мәгълүм партия әгъзалары буларак тиенгән мандатлары, хөкүмәттән алган бүләкләре нигезендә ранжир буенча түгел, ә этика кагыйдәләренә буйсынып, алфавит тәртибендә бирелсә. Югыйсә Казанга килгәләп йөрим, телефонымны, электрон адресымны табуда катлаулы түгел, интернетта шәхси блогым да бар, анда да хәбәр калдырып була.
Әле кайчан гына, Казанга килгән саен Язучылар берлегенә дә кергәли идем. Җитәкчелек алмашынгач бер баруымда, рәис кабинетына хәл белергә керер алдыннан ноу-хауга тарыдым. Сәркатип кыз туктатып, кабинетта үземне ничек тотарга кирәклеге турында инструктаж уздырды: баш киемең түбәтәй булса салмаска ярый, ә бейсболка, берет яки кепка икән, рәхим итеп, чиркәүдәге сыман яланбаш калу мәҗбүри, имеш. Минем төрле җаваплы вазыйфаларда эшләгәндә районнарда, Казанда, Түбән Новгородта һәм Мәскәүдә төрле дәрәҗәдәге түрәләр кабинетына кергәләгәнем булып, берсендә дә мондый сабак бирүгә юлыкканым юк иде, аптырабрак калдым. Шундый сабак алганнан бирле Мөштәри урамындагы иҗат йортыбызга керергә кыймый йөрим. Әгәр Путинга хат имзаларга чакырсалар, аяк тартмаса да тәвәккәлләр идем, әлбәттә. Берлек турында яздым да язуын, ә бәлки хат язу инициативасы аннан чыкмагандыр? Кул куючылар арасында рәисебезнең исем-фамилиясе күренми кебек.
Архимед “бирегез таяну ноктасы һәм мин дөньясын әйләндереп каплыйм” дигән. Ә андый таяну ноктабыз бар, ул – Конституциябезнең икенче маддәсе: анда илебезнең һәр гражданы иң югары кыйммәткә ия зат диелгән. Иң югары кыйммәткә ия затлар мөрәҗәгатен бер чиновник та җавапсыз калдыра алмый. Безнең бер төркем язучыларыбызның Путинга туган телебезне кайгыртып хат юллаулары өстән кушканны үтәү, яки арзанлы дәрәҗә казану өчен генә түгел икән, аларның “акыллы әйтте, тиле йөгерде” режимында, ил президентын йөгертмәкче булулары сәер. Хатларны әлбәттә язарга кирәк, ләкин Путинга иң соңында – башкалардан рәт чыкмавын нигез итеп алып дип уйлыйм. Әмма тәртипкә салуны иң әвәле үз җирлегебездә, Татарстанда, камил татар теле һәм әдәбият дәреслекләре булдырудан, җырыбызны-моңыбызны, әдәбиятыбызны яклаудан башлыйсы иде.
Татарда язучы бетте, ябырылып, йотлыгып укырдай әсәрләр инде тумый, калмады дип борчыла китап сөюче кайбер танышларым. Аларның Фатих Хөсни, Адлер Тимергалин, Әмирхан Еники, Мөхәммәт Мәһдиев һәм Гамил Афзалларны сагынулары хакында искәртеп тору кирәк микән. Әдәби журналларда соңгы елларда нигездә КДУның татар филологиясе факультетын тәмамлап, редакция урындыкларына берегү, яисә кайсы да булса әдәби басмада идарә әгъзасы сыйфатында тамыр җибәрү җае тапкан тар даирә генә “мәйдан тота”. Телгә алынган факультетның татар язучылары калыплавы кирәк шәй әлбәттә, ләкин әдәбиятыбызның бер генә чыганакка карап калуы аның офыкларын чикли, иксез-чиксез киңлектә кайнарга тиеш иҗади эшчәнлек комлык мәйданчыгы кадәр кишәрлектә кат-кат казынудан ерак китми башлый. Ара-тирә әлеге чыганакка укытучы, мәдәният хезмәткәре булу юнәлешендә белем алып, ул профессияләрдә үзләрен тапмаган яки раслый алмаганнарның, чуан өстенә кутыр дигәндәй, берән-сәрән килеп кушылуы “һава торышын” үзгәртми. Жанрлар сирәгәя, беренче чиратта, киләчәк белән элемтә урнаштыручы фантастика, фәнни фантастика дигәннәренә нокта куела, яңалары үзләштерелми, булганнары коргаксый. Кат-кат аркылыга-буйга актарылган-сөрелгән кечтеки мәйданчыкта кыйммәтле асылташлар табу яки мул уңыш үстерү мөмкин түгел шул. Мәсәлән, Атилла Расихның татар дөньясын кузгаткан “Ике буйдак” сыман тирән эчтәлекле романны “комлык мәйданчыгы хадиме” тудыра алмыйдыр. Мәгъсүм Насыйбуллин детективларын язар өчен дә, язучы талантыннан тыш, теманы энәсеннән җебенәчә белү һәм тою, әсәре геройлары белән бер сулышта яши алу лязем. Тегеннән-моннан селтәп, укыган-ишеткәнне кушып, инша шәкелендә мәтәштерүләрне шомбайлык дип кенә санарга кирәктер. Әлеге факультетка музыкада, җырда, спортта, КВН ярышларында, бүтән бәйгеләрдә җиңү яулаган, лидерлык сыйфатларына ия иң-иң талантлылар, вундеркиндлар кырыс конкурслар кичеп кабул ителгән очракта да, әдәбиятыбызның хәле ал да гөл була алмас иде. Ник дигәндә, сыңар чыганактан меңнәрчә төсләр уйнаучы тулы канлы тормыш кайнап торган шаулы диңгез хасил була алмый. Ә агымы юк буа өстендә гадәттә чирәм чәчәк ата һәм аның мохите каз-үрдәк, чебен-черки, бакалар, сөлекләр өчен була.
Туган телебезнең бүгенге иҗтимагый тормыштагы роле һәм хәле турында уйлана торгач, әдәбиятыбыз күген тора-бара, шартлы рәвештә әйткәндә, Түбәнүбә, Әтрәгәләмов, Гайбәтетдинова сыманрак “йолдызлар” гына балкытыр ахрысы дип уйлыйсың. Кайбер елгырларның, дөм сәләтсез килеш рольгә кереп, кирәкле кешеләрне мактап, кирәге беткәннәрен орышып, әллә кайсы ишекләрдән үтеп, тырышып-тырмашып дигәндәй әдәби мәйдан түренә тиенүләрен юмор белән кабул итәргә дә ярыйдыр бәлки. Ә менә галим-голәмәләрнең “фәнни” дигән тамга астында редакция хадимнәре тудырган әсәрләргә карата мәхәббәттә аңлашуга тиң мәкаләләрен укыгач, фәнне кызганып, елап җибәрәсе килә. Путинга язган, санаулы гына имзалар белән ныгытылган хатны укыгач, болар татар теле өчен кайгырып язганмы соң, әллә үз мәнфәгатьләрен алга сөргәнме дигән шөһбә дә җанны сыдырып узды.
Соңгы вакытта татар әдәбияты һәм журналистикасы ниндидер гайбәти кыйссаларны бәян итүгә генә кайтып кала башлады шикелле. Ә бәлкем талантлы, реаль белеме бар, чын, файдалы эшчәнлектә үзләрен азмы-күпме раслаган авторларга әдәби мәйдан бирү кайбер әдәбиятчыларның хакимият тарафыннан исем-бүләкләр белән терәтелгән абруйларын, димәк ки, өстенлекләрен шик астында калдырадыр? Хакыйкый талант иясе әсәрләре, уңайсыз фон тудырып, боларныкын кыен хәлгә куядыр? Тукай, Такташ, башка классикларыбыз томнары байтактан нәшер ителмәгән, Хәсән Сарьян, Газиз Мөхәммәтшин, Саҗидә Сөләйманова, Фәннүр Сафин, Зиннур Насыйбуллин, Эдуард Мостафин, Госман Садә кебек әдипләребез, гомумән, онытылуга мәхкүм ителгән шартларда (минемчә, аларның нәни генә булса да китапчыклары татар укучысына ирешкәләп торса, хакыйкый иҗатның ниндилеген онытмаска әйбәт булыр иде), дәреслекләргә узуда, томнар, кырыкмаса кырык төрле китаплар чыгаруда узышучы, әдәби басмалар түрен “ятларга” бирмәүне кайгыртучы тар даирәнең татар әдәбиятын кушымта, калдык, арбаларына тагылган дегет чиләге көненә калдыруларына ризалашасы килми. Шушы иптәшләрнең һәм аларны тутый кош сыман кабатлаучы сабакташ кордашларының София Гобәйдуллина, Рудольф Нуриев, Роальд Сәгъдиев кебек гигантларны, татарлыклары чамалы, алар үзләрен космополит (үзен бер милләткә дә кертмичә, дөнья кешесе дип атаучылар) саныйлар дип гаепләүләре күңелләрдә сагыш уята. Такмакчыл эшләнмәләр җыр саналган төбәктә даһи композиторның зарурлыгы, аңа үз-үзен раслау җирлеге кала микән? Башы тәбәнәк түшәмгә тиюдән куркып, авышып тыпырдау бию сәнгате үре буларак кабул ителгән тирәлектә “оча торган татар” дип дөньякүләм дан казанган Рудольф Нуриевка нишләргә? Система читлегеннән үзен азат итә алган Рудольф Нуриев турында, интернетка кереп, аның турында һичьюгы фильм караган, яки аның очышка тиң биюләре белән танышкан акылы камил кеше аңа карата нинди дә булса гаеп ташлый алмаска тиеш иде! Чын галим, физик Роальд Сәгъдиев белән янәшәлек соңгы елларда ишәеп киткән милли әкәдимикләребез даирәсенә кирәк түгел бугай. Күреп торабыз, Татарстан мәдәниятен үстерешергә Мәсгудә апабыз Шәмсетдинова да, Муса Маликов та чакырылмый. Чын җырчылар Динә Гарипова, Эльмира Кәлимуллиналарны исә Мәскәү танырга булышты. Миңа калса, космополит дип затлы шәхесләребезне түгел, ә беренче чиратта Татарстан төбәгендә миллион баш чучка асрау проектын гамәлгә куючыларны һәм тормышка ашыручыларны атарга кирәк. Янә килеп, татар тормышыннан түгел, ә рухыбызга ят, католик Латин Америкасы халыклары яшәешеннән телесериаллар белән татарча тәрҗемәдә өзми-куймый сыйлаучылар кавемдәшләрне. Янә килеп, татар җирлегеннән ерак, рус частушкалары, төрек, һинд, чегән аһәңнәре, америка көтүчеләренең “кантри” ысулындагы көйләре дулкынындагы эшләнмәләрне ярымшәрә сикергәләүчеләр уралышында җырлап йөрүче милләттәшләребезне.
Мәскәүгә хат юллап, үз өстеңнән җаваплылыкны төшерү – иң ансат юл. Мәгълүм анекдотта, килешү нигезендә, эшкә алынучы үз ягыннан (со своей стороны) корабны буйый, ә заказчы үз ягыннан, акча түли дип язылганны нигез итеп алып, чукча корабның бер ягын гына буйый һәм түләү таләп итә. Миңа калса, безгә хат аша ниндидер таләпләр тәгәрәткәнче, “кораб”ның бер ягын булса да башта үзебезгә буярга иде. Эшне мөкәммәл татар теле һәм әдәбияты дәреслекләре булдырудан башлап. Ә аны булдыру эшенә, мәңге кичәгеләрне якын җибәрмичә, туган телебезгә гашыйк төгәл фән галимнәрен һәм гамәлдәге дәреслекләрдән иза чиккән укытучыларны җәлеп итәсе иде.
   (Т.Я. 12.10.2017 )