ГӘҖИТТӘ  НИ  ЯЗМАСЛАР....

    

                 Дөреслек эзләргә яратабыз. Бигрәк тә үзебезгә зыян-заурәт салмаучы дөреслекне чырайга чәпәп әйтүләре хозур. Бәгъзеләрнең , әйтүчене  әллә ниткән үзгә гаепләрдә ярсый-ярсый фаш итәргә кабаланулары, үзләренә кәкре сугучы дөреслекне берсүзсез танулары һәм авыр кабул итүләре хакында  гына сөйли . Шунысы да бар,хакыйкать, аңа бар кеше каршы булган очракта да,  төп, асыл  сыйфатын җуймый, хакыйкать булудан туктамый. Һәркемгә хакыйкать ике икең дүрт дәрәҗәсендә анык сыман. Кырыкмаса кырык дәлил китереп, чигенергә юл калдырмаслык тимер логикага таянып , менә болай ул ди-ди уздырыштан остарулар чолганышында калдык. Бәян ителгәнннәр белән   килешүчеләр күп...  Хуплаучыларга да кытлык юк... Җөмләдән, Татарстанда  кайбер газеталарда  хәзрәт, мөфтиләр белән булып узган шомлы вакыйгаларга бәйле  төрле мәкаләләр басылып чыкты. Хаклык өчен искәртеп узыйк,  быелның 19 июлендә әлеге хәлләр уңаеннан Русия Ислам комитеты рәисе Гейдар Җамал әйткәннәргә ( әңгәмә интернетка эленгән) берни дә өстәми дип әйтергә үк базмыйм, бераз су кушылган дип таптым мин аларда. Һәм бу шаукымлы темага интернетта да байтак гәпъ корылды. Аерым шәхесләрне һәм көч структураларын тулаем, ачыктан ачык гаепләүләр исә күпләрне сагайткандыр. Хәлбуки,  язмаларда логика  җиткелекле, бар да дөрес сыман. Әмма, олпат шагыйребез Мөдәррис Әгъләм әйтмешли “чынлап шулаймы соң?”Бәян ителгән версияләр “хәерчеләр дөреслеге”нә генә кайтып калмыймы?  Гейдар Җамал исә Казандагы вакыйгаларны да, “Маяк” радиосы аша Мөхәммәт г.с. гә тел тидергән Сергей Асланянга  татар кешесе тарафыннан ясалган дип белдерелгән һөҗүмне дә  классик постановка  дип тәгаенләгән иде... Бүген, теге яки бу фикерне дәлилләүгә интернет киң мөмкинлекләр ача. Күпләрне тегеннән-шуннан чокып чыгарганын толыкманы белән  оппоненты борынына төртү мөмкинлеге очындыра.. Һәм интернетта көне-төне шул мәшәкатьтә гомер уздыручылар ишәя тора, ягъни... Бәхәсләшер өчен тема, эт өеренә сөяк  яки учакка утын сыман , ыргытылып кына тора... Әйтик Матбугат ру сайтына урнаштырылган бер мәкаләдә ниндидер,  егет фатирына кунакка килгән  кызны көчләргә теләгән, аннары үтермәкче булган. Күпләр егетне гаепли, ә бер ханым, менә шундый  себерке аркасында энемне 6 елга утыртып куйдылар , дип аһ ора.. Кыскасы, һәркемнең дөреслеге үзе белән...

         “...Бүлгәлә һәм хакимлек ит” принцибын мәктәп дәреслекләреннән ук  укып беләбез кана.. Шуңа да карамастан,  бәгъзеләребез татар- болгар, сәләфит-хәнәфит ише  бәхәсләргә  риядан гына түгел, ә ихластан тартыла... Андыйлар байтак. Мәгълүм ки, таяк ике башлы. Судларда прокурор  гаепләнүчене дөнья явызы итеп исбатлауга корылышлы дәлилләргә  кат-кат төреп, суларлыгын калдырмаска омтылса, адвокат, киресенчә, аны саф күңелле, очраклы ялгышучы, яки  бөтенләй гаепсез итеп калдыруга хезмәт ителешле логик корылышлар тәкъдим итә. Шул хакка җинаять корбанын җинаять  килеп чыгуына сәбәпче итеп калдырырга  да “күп алмый”... Ягъни , кайсын тыңласаң, шуныкы дөрес.. Әлбәттә мәхкәмә чыгарган карарларга да вәзгыять тәэсир итәргә мөмкин. Җөмләдән Белоруссиядә Минск каласында метрода шартлатудан соң  “ә” дигәнче гаеплеләр фаш ителеп, берсе үлем җәзасына хөкем иттелде һәм хөкем карары  җәһәт кенә  җиренә дә  җиткерелде. Ә гаепләү белән ризалашмаучылар байтак. Тәгәрәтелгән версия-  вариантлар да төрле.  Кемнәргәдер, күрше дәүләт иминлеге сагында торучылар, хакыйкый террорчылык актлары тууын кисәтү максатында профилактик  чара күрүне зарур санап,  шартлатуны үзләре оештырса һәм гаепсез кеше  хөкем ителсә дә гаҗәп түгел. Имеш , шул “террор”лык актына сылтаулап, дәүләткә, хакимияткә карата шикле эшчәнлектәгеләрне якаларыннан буып алып тикшерергә, дөя түгеллекләрен исбатлаттырырга, кайберләрен  әләкчелеккә күндергә дә  җай туа...

        Мәгълүм ки,  татар ханнары  киләчәктә татар дәүләтчелеген бугазыннан алачак  православиене ифрат  уңай шартлар  тудырып, үстерешкәннәр. Димәк ки, рус дәүләтчелеге сагында торучыларның ахмак булмавына, ислам динен һәрдаим контрольдә тотып, максатка ярашлы, зарур санаган чаралар уздыргалавына үпкәләү урынсыз, ә кәҗә тизәгедәй чәчелүләр гомумән көлке . Дини даирәләргә багълы фаҗигале хәлләр уңаеннан “Безнең гәҗит” тә (И.Сираҗи) һәм “Ватаным Татарстан”да ( Зөлфәт Хәким) чыккан чагыштырмача  кызык язмаларда ясалган  акцент белән  бәхәскә керергә була, миңа калса. Чөнки, вакыйгаларны Татарстанга, татарга, исламга карата басым дип кенә санарга, һәм бар гаепне  дәүләтнең көч структуралары мәкеренә генә сылтап калдырырга  Pussy Riyot төркеменең Коткаручы Христос чиркәвендә күрсәткән “концерты” белән Рус проваслав чиркәвенә каршы кузгалган ил һәм дөньякүләм котычкыч  басым ирек бирми...Хакимияткә ыргылучы, яки  илебезне тарату максаты белән эш итүче өченче көч тора кебек   ил корабын төрлечә, шул исәптән конфессиональ тотрыклылыкны какшатучы  матавыклар ышыгында.

           ...Бәгъзе мәкаләләрдә һәм интернетта язышуларда рәсми  вазыйфалы  шәхесләребезне, ул тегеләй итәргә тиеш, болай  әйтергә тиеш иде дип үртәлүләр, “юнәлеш бирергә” көчәнүләр сагышка сала.  Шекспир әйткәнчә -дөнья театр, Күкләр  тарафыннан иңдерелгәнме ул , ниндидер дөньякүләм югары даирәләр  дип раслаучылар да бар , тик хикмәт анда түгел,  ниндидер сценарий буенча яшибез. Рольләр бүленгән... Шәймиевтән Фәүзия Бәйрәмова текстын таләп итү  мантыйк киртәсенә сыймый.  Фәүзия ханымнан да үз текстын боздырырга тырышу, хәтта моңа урындагы җитди даирәләр алынса да  -өметсез эш. Хәлбуки, В.В.Путинның оригиналь үз тексты ,  Владимир Вольфовичныкы –үзенеке, ә Медведевныкы шулай ук дөм башка рухта.  Барак Обама тексты  да  үзенә генә хас төсмерләре белән үзенчәлекле.   Әйтергә теләгәнем ,  мөфти хәзрәтләребезне белер белмәсме, белеп яки белмичәме , фаш итүле чыгышлар, ягъни хәерчеләр дөреслеге хакына чапаланулар    татар файдасына түгел ...Аңлашылса кирәк, аларның да үз тексты...

               Әлбәттә,  монда бәян иткәннәрем үземә дә кагыла. Мин дә хатадан хали түгел, дөреслекне чырайга чәпи торган байтак мәкаләләр язган кеше. Интернетта “Блог Рустема Зарипова” га шуларның байтагы куелып,  аларны бер ел дәвамында 14 меңнән артык тапкыр ачканнар, һәм бәлкем бер ишесен укыганнардыр  дип тә өметләнәм. Моңа нигез дә юк түгел, чөнки кайбер  язмаларым астында  фикерләрен  калдырганнар. Шундагы ,  миннән  җаваплылыкны онытмау хакында  искәрткән берсе белән танышу  укучыларыма да кызык булыр дип  таптым :

   “...Кемгә дә булса  бәя чыгарганга кадәр,  иң башта кемне дә булса бәяләргә өйрәнегез :

Әйтик сез инде сигез баласы бар, шуларның өчесе чукрак, икесе сукыр, берсе акылга тулы түгел һәм сифилис  белән авыручы көмәнле хатын очратсагыз, Сез аңа аборт ясарга киңәш бирер идегезме?

Бу сорауга җавап биргәнче   монысын укыгыз ...

Менә  3 кандидат хакында мәгълүмат :

Беренчесе : куллары үзләренә кәкре сәясмәннәр белән эш йөртә, йолдызчылар (астрологлар) белән киңәшләшә, ике хатыны бар. Бер туктаусыз тарта һәм көненә 8-10 бокал мартини (шәраб) чөмерә.

Икенчесе: Ике тапкыр  вазифасыннан азат ителгән,  әбәдкә кадәр йоклый, колледжда укыган чагында әфьюн  куллангалаган, һәр кичне 1 литрга якын виски чөмерә.

Өченчесе : хәрби бүләкләре бар, вегитариан ( итле ризыкълар кабул итми), сирәк-мирәк сыра  эчкәли һәм бервакытта да хатынына хыянәт итмәгән.

Кайсын сайлар идегез?

Беренче кандидат : Франклин д. Рузвельт.

Икенчесе    :  Уинстон Черчиль.

Өченче кандидат : Адольф  Гитлер.

   Инде килеп,  аборт мәсьәләсендә  “әйе” дисәгез, шул мизгелдә музыка даһие Бетховенны үтергән булыр идегез...”

           Озын сүзнең кыскасы  тормыш кызык вә катлаулы, Күкләр хөкемен җирдәгеләр акылы иңли алмый һәм шуңа да  без ки каләм тибрәтүчеләрне барысын да беләбез дип тәккәберләнеп язулар  көлкегә  күтәрүе дә бик тиз...

        Шушы урында  биографиясе шулай ук гыйбрәтле атаклы немец фәйләсуфы Иммануил Кант  ирештергән  фикерне искә төшереп узыйк. Хак Тәгалә иксез чиксез галәмнәрне күкләрне яраткан  икән, җир шары чиксез галәм өчен –тузан бөртеге, һәм Күкләрне яраткан Хак Тәгалә каршында ул тагын шулай.  Ә шул тузан бөртегендә яшәүче  Кеше,  ошбу Зурлык алдында гомумән юк дәрәсендәге барлык.  Масштаблар аермасының чиксезлеге кешегә Хак Тәгаләнең барлыгын да юклыгын да расларга мөмкинлек бирми, дигән ул... Димәк без  бәянлаган дөреслек, ахыргы хакыйкать булудан ерак, үз каланчабыздан чамалау гына булып чыга...        

         Әле бит һәркемнең күңелендә хәтта чамалавына карата да  үз, эчке  цензоры, мөхәррире утыра.. Кеше эш урынына , гаиләсенә, дусларына, дошманнарына , законнарга, этик  нормаларга, әдәп-әхлак кагыйдәләренә, аның язмасын бастырырга мөмкин матбугат  чарасы тоткан кыйблага , күрше-күлән, авылдашлар, хезмәттәшләр, турыдан туры җитәкче, гомумән киң җәмәгатьчелек фикеренә һәм тагын тагын әллә нәрсәкәйләргә, кемнәргә   бәйле. Дин тәгълиматлары да  хупламый бит әле моны...  Шундый риваять бар, монафикълар бары тик яхшылык белән җиңәргә өйрәтүче Гайса г.с.  хозурына  зина кылуда фаш ителгән хатыннны тотып  китерәләр һәм хөкем итүен сорыйлар.  Пәйгамбәр г.с ике ут арасында кала: чөнки , хатынны җәзаламаска кушса үзе өндәгән дин хөкемен бозган була, ә аның сүзе белән хатын җәзаланса, ул тоткан  яхшылык белән җиңү юлыннан тайпылачак . Гайса г.с. догада утырган җиреннән тегеләргә борылып карамый гына,

-       Арагызда кайсыгыз гөнаһсыз, беренче ташны шул атсын, -ди.

Беренче таш атучы табылмый... Һәм , монафикълар, Гайса пәйгамбәрне  рухи җимерә алмыйча гөнаһлы ханымны тынычлыкта калдырып, таралыша...

        Төптән уйлап караганда җәмгыятьтәге кеше, пәрәвез җәтмәсендәге чебен хәлендә. Гомәр Хәйям, бер робагыенда, әгәр син кол  һәм хуҗа булмасаң һәм шул ук вакытта ошбу катлаулы заманда ашар ризыгың да булса, димәк син –бәхетле , -дигән. Хактан да кол булуга караганда хуҗа булу тагын да зур һәм ишле бәйлелекләр китереп чыгара... Шуңа да атаклы әл Газали хәзрәтләре хакыйкатькә ирешү өчен әвәле барча бәйлелектән азат  булу шарт дип патша вәзире вазифасын ташлап, бар байлыгыннан баш тартып, бер кат киндер күлмәктән дәрвишлеккә чыгып китеп ун ел йөргән һәм һәм ислам һәм христиан, барча конфессиядәгеләр, ягъни дөнья  кабул иткән ( Европа аны “Альгазаль –оживитель веры” дип таный) искитмәле хикмәтле китапларын язган... Һәм ул  , Иммануил Канттан бер ничә гасыр алдан,  Кеше акылы Аллаһның барлыгын да юклыгын да исбатлый алмый, дип белдереп,  акыллы кеше дин тотарга тиеш, чөнки Аллаһ юк икән ул бер ни дә җуймаячак, ә бар булса бөтенесен дә югалтачак , дип кисәткән.

             Озын сүзнең кыскасы,  хөкүмәт химаясындагы матбугаттан соңгы дөреслекне көтү беркатлылык.  Бәйсез дигәне дә бәйдә әле аның... Җөмләдән, татар газеталары урнашкан  Казансу ярындагы мәшһүр биек бинадан инде күпләре китеп барды. Үз көнен үзе күрергә сәләтле “ Татарстан яшьләре”  әлегә шунда. Ул бу бинада фатирчы хәлендә дип чамалыйм.  Аренда хакын купайта  төшсәләр , почта чыгымнарын  мулкытыбрак китереп сапласалар,  Казанда татар теле чагыштырмача  тулы хокуклы  тоемланган   ул бердәнбер бинага да бездәй фәкыйрьләрнең  үтү сүтүләренә чик куелмагае...  “Тиледән туры хабәр” язмаларга киңрәк юл бирелә башласа хак арттырулар ашыктырыла төшәргә дә мөмкин ...  Шуңа күрә,  гәҗиттә язганнарны  ахыргы дөреслек  үк дип кабул итмәү, басылган кадәрен акылың, тәҗрибәңне эшкә җигеп уку  муафыйк.  Шунысы да бар, егерме җиде ел  мөхәррир булып эшләгән Тәлгать Нәҗми әйтмешли, гәҗиттә ни язмаслар...                                      

                                                  

                                           АГУР     СУЫ   АГА   ТОРЫР....

             СССР чорында ил байлыгының мул өлеше бар  дөнья халыкларын  коммунизмда  яшәтеп бәхетле  итү максатына сарыф ителә, бик күп илләрдә  гөрләп яшәп,  калын- калын үз гәҗитләрен чыгарып ятучы  коммунистик  фиркаләр дә,Африка , Көньяк Америка  кыйтгаларында “социализм юлы”ннан тәпиләүче   дәүләтләр дә, “Варшау  Килешүе” ышыгындагы “социалистик лагерь илләре” яшәеше , матди, шул исәптән хәрби ныгытылышы да  нигездә  илебез  казнасына авызландырылган   иде... СССР җимерелеп, ясалма тукландыру  көпшәләре  киселү белән,  дөньякүләм коммунистик “хәрәкәт” системасы шәлперәеп калуы бер хәл,   көне-төне   күпме сөт җитештерелүе  хакында  катгый хисап  тотучы колхоз совхозларыбыз  таралды. Кызык,  кайларга  акты  икән   ул тонна-тонна сөт чишмәләре һәм нинди диңгезләргә койды икән, шуңа  һич акыл ирешми... Мин яшәгән Шәмәрдән бистәсендә генә дә өч көтү булып, бүген берсе дә юк.   Башка авылларда  да , сөт тапшыру бәясен судан арзанга калдыру нәтиҗәсендә  байтак  шәхси хуҗалыкларның сыер асрап    интегәселәре килмәвенә ирешеленде...  Аның каравы, кала проспектларывнда   җиңел машина бөкеләре , бистә, авыл урамнарыда да капка төбе саен икешәр-өчәр машина.... Ирексездән, авылдашым Муллахмәт мәрхүмнең ошбу вәзгыятьне  “ хәерче саен гармун” дип шәрехләп көрсенүе   искә төшеп куя...

                   Дөньяда коммунистик хәрәкәт туктау белән,  хикмәти хода , илдә  ипи  белән  сөткә кытлык бетте, чиратлар   төкәнде... Әмма тормыштан зарлануыбыз тукталырга ошамаган,  дәвам итә... Югыйсә, эшләгәнебезгә күрә бер дә начар яшәмибез кебек...шлим дигәнгә эшнең ниндие генә юк. Әнә , Шәмәрдән төзүчеләре дә Сочи якларына  ук барып чыккан....Әгәреңки, көннәрдән бер көнне , хәл кырт  үзгәреп, ил башына үзгә җитәкчелек килсә, ”эх , Путинкаем, синнән дә шәп президент булмаган икән , ләбаса” дип  уфтаныр көннәргә калмагаек...  Быел Сочи каласында , биләмәсендә 1961 нче елның 15 июнендә Ю.А.Гагарин һималай кедры утырткан ( бүген  ул агачның диаметры магистраль газ торбасыннан ким түгел,  ә биеклеге  шундагы   өченче корпус  бинасының бишенче катын узып бара)“Спутник” атлы санаторийда ял итү насыйп булды. Кышкы Олимпиада узачак “Красная Поляна”ны күрергә  барышлый, автобусыбыз юл читенә чыгып  ГАИ машиналары җитәкләгән һәм озата барган  ил президенты В.В. Путин эскордын уздырып җибәргәндә башка төрле, шул исәптән монда бәян ителгән  уйлар килде...

            Ял итүчеләрнең күпчелеген сыйдырган, күкләргә укталып  һава тырмаучы кукуруз чәкәнен  хәтерләткән өченче корпус   түбәсенә  “Спутник” исеме   беркетелгән һәм  ул  әллә кайлардан күренеп тора. Мәгълүм ки, Ю.А.Гагарин  галәмгә 12 сендә менеп төшә,ә өч көн    шул санаторийда хәл алгач ахры,   ихатасында агач утырта. Минем белән Шәмәрдән бистәсеннән ял итәргә килүчеләр – чын эшне кулга тотып майтаручылар.   Үзем   дә эллә кем түгел,    инженер –ягъни  төркемебездә үз кеше.. ... Үз чоры өчен шәп атама  С П У Т Н И К бүген   әллә ни  тәҗел тоелмый.  Әллә соң  хәрефләрнең урыннарын алыштырып, “Путинск”ка үзгәртеп куясы  микән дигән  уй да  борынлап куйды эссе бер көнне,  абзагызның башында ... Бүген  биредә “Красная Поляна”  телләрдән төшми... “Красная”ны һәрвакыттагычы  кызыл дип тәрҗемәләү  туры  түгел.  Хәлбуки, красная дева дигәндә дә ,  хәмер эчеп күбенүдән  чырае кызылланган   туташ күз алдында гәүдәләнми. “Кызыл мәйдан” дигән тәрҗемә дә мәгълүм бер чор өчен яраклы табылса да , дөрес түгел...  Казандагы “Зур Кызыл урамы “ дигәннәре дә шул җөмләдән ...  Хакимият өчен туган телебезне санга сукмау,тиле ясау – аның яшәү  рәвеше, ә бәлкем  шартыдыр да дигән фараз җанны эзәрлекли....Әлбәттә “Красная Поляна” дигәнннәре -   “Матур Алан”. Бардык, күрдек без аны , таулар арасында канатта  йөреп  тә аны һәръяклап иңләдек...  Мәгълүм ки, уйгыр кардәшләребез  биектә тарттырылган аркан буйлап ике кулны як-якка җәеп , тигезлек, ягъни баланс саклап йөрүне  –канатта йөрү дип атый.  Алар бу төр тамаша белән берничә мең ел шөгылләнәләр , имеш....Мәктәпләрендә  бүген дә  мондый  спорт төренә балалар кече яшьтән өйрәтелүе хакында ТНВ да “Алтын мөнбәр” конкурсында катнашкан фильм күрсәткәннәре дә булды.. Уйгырлар  яшәгән өлкә Русия составында чагында ( хәзер Кытайга карый) кардәшләребезне  руслар, без  “красный(ая)ны тиеш түгел очракта да кызыл дип санаган сыман дөрес аңламаган һәм “канатта йөрүне  арканда йөрү дип чамалап, арканны канат дип кабул иткәннәр .. Без дә тарттырылган аркандагы вагончык-капсулада, аннары таган сыман ачык скәмиягә утырып  күтәрелә-төшә  тау араларын гиздек...Болытлар аста һәм  өстә иде , ә таулар –ямь яшел, ә һава җиләс  һәм  моңарчы мин белмәгән күңел хушландыргыч саф … Мин –тау һавасы дигәннәрен  телгә кергән  кунаклар әйтә торган дежур сүз дип кенә аңлый идем... Татар җырларында  шабашчылар  тәпәләгән фәлән якның таңнары, төгән якның кичләре дигәннәренә ошатып, шуңа төрдәш санап. Юк алай түгел икән шул, хәтта Сочиның кипарислар наратлар, олендрлар , тагын әллә ниткән агачлар, үсемлекләр каплаган  диңгезле ярындагы һава белән таудагыныкы арасында  да аерма   саз суы белән чишмәнеке сыман булып . Хәер, мин бу аерманы  якташларым белән бергә җәяүләп Ахун тавына менгәч тә ачамалаган идем.  Санаторий бинасы тәрәсеннән күренеп торган  шул тауга карап, монда кемнәр, Ахунҗановлармы, Ахунашвилиләрме, Ахунианилар яши икән дип тә  баш ватканым истә.  Өченче талпышта җәяү 10 чакрым юл узып тау башына  менеп җитеп, янә андагы дүрт катлы манарагага күтәрелеп тирә-юньне югарыдан күзәтеп хозурлангач, фотога төшеп-төшереп кинәнгәч, аннары туңдырма кабып чәй  эчкәч,ниһаять  кайтырга ниятләдек. Урындагы бер ир-ат  машинасы белән  дүрт кешелек төркемебезне  саноторийга илтергә  ризалашты.  Менә тауны урый –урый  аска укталабыз ёщм самолет җиргә якынайгандагы сыман колаклар тона.  Таксистка сөйләшенгән хакны түләгәндә гадәтемчә “большой татарский рахмат” дими кала алмыйм.  Такси йөртүче исә кәнәгать елмаеп,

-          На  ваш  татарский рахмат, армянское пожалуйста, -дип җавап күндерщ. Кыскасы,  Ахун  тавында   “ахуняннар” яши булып чыкты.  Ә мин аларны Сочи, Адлерларда  гына җирләшкәннәрдер дип фаразлаган идем....

                Бистәдәшләр белән кичен “Сталин дачасын” карап төшешли  тар тыкырыкка туры килдек. Яныбыздан машиналар ышкылып диярлек акрын-акрын уза... Безнең , рәхәтләнеп татарча сөйләшеп барубыз машинадагыларга да ишетелгән  күрәсең, 05 номерлы , ягъни Чеченстаннан килгән  бер “Жигули” нең  арткы ишеге ачылды  һәм ниндидер  егет  безгә “ Саломалейкум” дип сәлам биреп узды...Менә бит ничек, горур тау бөркетләре ихтирам итсен өчен иң киме туган телеңдә сөйләшү шарт...  Баксаң  бирегә тау халыклары да юл тапкан булып чыкты.

          Санаторий ихатасын урталай бүлеп  Агура елгасы уза...Ул таулардан башлана һәм  ун чакрым юл үтеп,  диңгезгә коя.  Суы – аксыл төстә. Бераз  югары менгәч аңа сөт сыман ап-ак  сулы кушылдык  иярүенә шаһит буласың . Елга башланган кыяда богауланган  Прометей сыны.Имеш гүзәл Агура атлы кыз  Прометейга  ризыкъны биредә ташыган һәм елга исеме шул  хөрмәткә куелган. ...Санаторий ихатасында , елга  аша салынган күпер башына беркетелгән күрсәткеч тактага  агымның  Ах тауыннан башлануы әйтелә һәм әлеге дә баягы  грек мифологиясендәге легенда тәкърарлана... Югарыда Агура шарлавыгына санаторий инициативасы белщн экскурсияләр оештырыла  һәм аңа  бару юлындагы шлагбаум катындагы вагончыкта утыручы  бабайга җан башына сиксән тәңкә түләүдән башлана. Һәм киттек беркөн бистәдәшләр белән Агура яры буйлап таудан үткелгә укталучы су убылышын  күрергә дип . Беренче шарлавык хозурында яшәү өчен вагон һәм  базар ноктасы  сыман нәрсә корыштырылып , әрмән кызы     шунда  сусынны баса торган эчемлекләр тәкъдим итә... Ахун тавы башында исә андый сәүдә урыннары байтак булып , берсеннән чүт кенә  дисбе сатып алмадым. Бистәдәшем Фәнил игътибар иткән, әрмәни ханым тавары төймәләре  тәреләр белән бизәлгән булып чыкты ..          

               “ Лотышев  И.П.  Кубань  географиясе . Энциклопедик сүзлек. Майкоп, 2006.” дигән чыганакта Агура елгасының явым төшем һәм  күкертле чыганаклардан туенуы әйтелә.Елга исеме абхаз телендә  исле, сасы  дигәнне аңлаткан “агэа” яки  Петр  1 чорында рус  гаскәрләре тарафыннан юк ителгән убых халкы телендәге, коры елга дигәнне аңлаткан “агуа”  сүзеннән булырга кирәк дип фараз ителә анда. Әле абхаз телендә  терлекләрне ябып тору урыны агуара дип тә аталуы да искәртелә. Өч йөз ел чамасы бу җирләр Төркиянеке исәпләнгән һәм шул чорда Сочи авылы Сучы ( Сучи) дип аталган икән. Агура исеме дә  төркичә ак һәм агым дигән сүзләрдән чыккан булуы мөмкин, әмма рус этимологларына ышансаң “Бөгелмә” исеме  дә Бөгелеп аккан елгадан түгел, ә үгез дигәнне аңлаткан Бугъ сүзенә барып чыга.  Югыйсә татарда әлеге җан иясенең бога дигән атамасы да бар һәм ул очракта да кала атамасы  барыбер дә , гәрчә танырга теләмәсәләр дә татарныкы булып чыга... Әле “золотой телец” –богага. Анысы богка килеп тоташуы да бик ихтимал. Бәгъзе галимнәр  фикеренчә тәңренең тәрегзә, иконаның өй коны дигәнгә барып чыга ләбаса. Бу версия дә шундыйларга иш.

                    Саноторий биләмәсенә үзенчәлекле ис  таратып  агучы елга суын шифалы мацеста дип белдек, һәм аның ярлары буйлата көне- төне бакалар сайрый. Дөрес , яңгыр яуса әлеге елга ташып- шашынып дигәндәй ага башлый һәм күрәсең җырсөяр , татар эстрадасы йолдызлары сыман гел бер примитив мотив калыпка тугъры бакаларны диңгезгә илтеп ыргыта. Аннары ике өч көн булса да тирә юнь  тынычлыкта кала. Аннары бакалар тавышы янә  үз “сәхнәсен” яулый... Ә беркөнне  хозурыбызга кара тәнле  артистлар рәхим итте.  Һәм алар эссе кояш астында пляжда көне буе армый талмый үзенчәлекле ритмнарда барабаннар какты, ә кич җиткәч шулар ук барабан моңнары белән үрелгән  үзенчәлекле җырлары астында рәхәтләнеп биеделәр, һәм дәртле биюләренә ял итүчеләрне дә җәлеп иттеләр... Иң кызыгы шул, боларның барабан кагуы да җырлары да, биюләре дә бүгенге татар эстрадасы эшләнмәләреннщн аермалы буларак, ифрат дәрәҗәдә табигый, бер үк вакытта гади вә  катлаулы һәм учак яну,  чишмә  агышы сыман  җаннарны ялыктырмау күәсенә ия...  

                Сочида да, Олимпия уеннары узачак төбәкләрдә  эш кайный, заманча биналар гөмбәләр сыман калка,  төзелеш материаллары төягән йөк машиналары бер-беренә комачау тудырып  бер бөялеп, бер иркенәеп хәрәкәт итә. Төзелеш материалларын әле анда, әле тегендә бушаталар, яки төйиләр. Матур Аланга юл тотучы автобусыбыздагы берәү “менә кая ага дурак акчалар” , дип уфтанып куйды. “Мондагы откатларның чиге-чамасы юктыр инде”, дип тагын берсе аны кыздырыга теләпме куәтләде. Мин алар  белән бәхәскә кермәдем,  эчемнән генә , безнең Казанда да шушы матавык  ич  , дип  горурланып куйдым. Ә бит төзелеш кайнаган җирдә  йөрәкләр шәбрәк тибә...Аннары, кем әйтмешли, ат аунаган җирдә ябага да кала...Нинди хакка төшереп булса да илдәшләргә дә, чит ил кунакларга да   ис-акылларын китәрерлек матурлык туплаган Матур Аланны   күрсәтү үзен аклыйдыр ул... Даһи язучы Ф.М.Достоевский да тикмәгә генә матурлык дөньяны  коткарачак, димәгәндер...Татарстанны да дөньяга таныту әйбәт фал. Шул исәптән безнең Саба яклары да ифрат котайды соңгы елларда...Һәрхәлдә, кораллану өчен триллион доллар тоту планлаштырылган  илдә   төзелешкә тотылган акчаларны күпсенү   мантыйкка сыймый.

               Озын сүзнең кыскасы, Сочига барганда Казан аэропортында компьютерларны эшләтә  алмыйча дүрт кыз баланың  тилмерүен һәм пассажирларны тилмертүен, рейсны ике сәгатькә  соңартуларын, Сочи аэропортында кайтырга дип килгәч  әле бер, әле икенче, әле өченче тәрәзәгә чакырып йончытуларын исәпләмәсәк, сәяхәт уңышлы булып чыкты.  “Толпар” очкычы исән сау алып барды, алып кайтты. Без, нәрсә, Сочи җиренә җиткәч тә, Казан җиренә исән-сау кунгач та ияләнгән гадәт буенча кул чаптык. Димәк ки нигездә һәм тулаем хупладык булып чыга авиакомпания эшчәнлеген. Анысы да монысы, Сочи аэропорты икиткеч күркәм һәм Казанныкы да шуны шуны куып мәтәләнә.

01.08.2011 Җәмгыять

Да Винчи диагнозы Төн уртасында бер йотым хәмергә гаҗизлектән трусикчан гына урамга чыгып киткәли торган күршем бар минем. Тик бу юлы ишек кагучы ул түгел, ә миннән биш йорт ары яшәүче урамдаш һәм фамилиядәш булып чыкты. Исеме дә Сәет булгач, безне буташтыргалыйлар. Вокзалдан, ниндидер игелекле милиция хезмәткәре моның өй телефонына чылтыраткан, туганыгыз Себер якларыннан кайтып төште, килеп алыгыз, дигән... Сәет: "Андый туганым юк ич минем, кем булыр бу", – дип баш вата торгач мине исенә төшергән, – Борчуым өчен гафу ит күрше. Сиңа кемдер кайткалый иде шикелле, – диде, ул уңайсызланып кына. Урамдаш хаклы, миңа сугылып чыгып Себергә йөрүче чыбык очы тал башы кардәш бар шул. Узышлый берәр атна-ун көн кунаклый торган гадәте бар, кайтышлый да сәлам бирми калмый . Анысында, ике-өч көн торганнан соң: "Билетлар юк икән , берәр айсыз булмаячак диделәр", – дип сөенче алгач, имән бармагын югары күтәрә һәм: "Но мин, бәлки җай чыгар дип, көн дә вокзалга йөриячәкмен", – дип вәгъдә бирә... Кардәш Себер якларындагы ниндидер оешмага каравылчы булып урнашкан, вагон йортта вахтадагыларга аш- чәй дә әзерли ахры, анда телевизор да бар, имеш, һәм ул дөнья хәлләреннән хәбәрдар, спорт яңалыкларын да төгәл белә, кайсы матчта кем ничәнче минутта гол керткәненә хәтле әйтә дә бирә ... Сәясәт турында сөйләшергә ярата, хөкүмәтне тәнкыйтьли, тормыштагы җитешсезлекләрдән зарлана, тегеләй генә итәсе бит инде югыйсә дип, пунктлап үз шәрехләмәләрен тәсфилләп ала... Моны берәр губернатор – фәлән киңәшче итеп тотса, ак сакаллы карт буласы... һәм, әгәр , аның иренмичә, җай гына бер җепкә теркәп сөйләгәннәрен йотарга күнегеп китсәң, тора-бара дөньяда ул гына дөрес яшәүче, ә син тумыштан ялгыш юлдан теркелдәүче булуыңа инана башлыйсың... Әгәр инде берәр эш майтару зарурлыгы хакында фикер ычкындырсаң – беттең: «Ә кемгә кирәк ул?», «Ә нәрсәгә интегергә?», «Я что, ишак штоли?» кебек җаваплар ишетәсең... Гәүдә эре моның, тавыш калын һәм йомшак, хәрәкәтләр салмак, караш җитди, иреннәр әкрен генә елмаюга җайлашкан... Үзе белеп бер эшкә дә тотынмый, аркылыны буйга алып салмый. Инануынча ул беркемгә дә – гаиләсенә, туганнарына, хәтта ата-анасына да берни дә тиеш түгел, бар да аңа бурычлы... Хәер, киткән чагында , "Север"га барып җитү белән салам дип, әнисенең пенсиясен кыерлый бугай. Әмма ул да, карт әнисе дә яхшы белә: бу болай гына әйтелә торган сүзләр... "Юк кына нәрсә бит инде, шуны да кызганды, шуны да эшләмәде миңа", – дип күпләрне фаш итәргә ярата Себер юлын таптаучы... Иртәгә китәсе дигән көнне хатыныма шушындыйрак күрсәтмәләр биргәне колакка чалынды бер мәл: "Син, Сәвия, ярты буханка кара ипи тык , пешереп ун күкәй , эче чистартылган бер-ике селедка, берәр ак май кисәге и кабыклы килеш пешергән бәрәңге ун-унбиш штук, и бер ун-унбиш штук канфит-манфит. Шулар җитә, артыгы кирәкми, сеңлем..." "Убыр китте, урыны калды" дигән әйтем бар. Хатын: "Ай-яй шәп синең туганың", -дип төрттерергә ярата иде, быел үз сеңлесе киявен тагып безгә кунакка кайтып төште һәм бу җәһәттән минем хәлне бераз җиңеләйтте. Балдыз уңган, аш-суга да оста, идәннәрне дә ялт кына юып ала, кер машинасын да тик тотмый, тузан суырткычны да улата... Быел җиләк күп булгач, хатын белән икесе таңнан җиләккә чабалар, эшкә киткәнче аларны әле анда, әле тегендә илтергә, әбәт тирәсендә яки кичен алып кайтырга туры килгәли... Ә баҗай арага керми, чөнки көне-төне интернетта, кулындагы телефоны белән берөзлексез мин аңлый алмый торган сәер мөнәсәбәттә... Ашарга, өстәл катына чакырсаң, "хәзер, хәзер" дип я компьютер "тычкан"ына, йә телефонына тагын да чытырдатыбрак ябыша. Кат-кат дәшә торгач, башкалар өстәл катына урнашып, ризыкка үрелгән мәлдә, ниһаять, уенчыгыннан аерылырга үзендә көч таба табуын һәм кылт аңыша: кече йомышка кысталган, яки олысы төртелгән.... Әлбәттә, кунагыбыз томырылып бәдрәфкә элдертә һәм, хәле катлаулы булу сәбәпле, ябарга өлгерә алмаган ишектән чыккан авазлар ачык калган кухня ишегеннән колакларга ирешми калмый... Аннары борынын сеңгерә-сеңгерә озаклап юына. Менә ул, борынын лышык-лышык тарта-тарта кухняга яны белән килеп керә, үзе өчен калдырылган урынга чүңкәя һәм телефоныннан бер мизгелгә аерылып: "Хәерле иртә", – дип әйтеп куя... Көтмәгәндә, миңа мөрәҗәгать итеп: – Баҗай, кичә судияләр сайладылар. Татарстанның Югары Судына кем узды икән? – дип сорарга мөмкин. Ни минем, ни моның һөнәре, эш урыны белән суд арасында бәйләнеш юк шикелле. – Ни фәләнемә ул сиңа?– дим, шаккатып. – Болай гына сорыйм. Кызыксынам. Сүгенмәсәгез дә була иде. Ул да булмый, хатын белән балдыз, мине ялгыш сүз ычкындырганым, культурасызлыгым өчен оялтырга керешәләр. Шул ачыкланды, минем баҗай кемнәргәдер Интернетта Татарстанда үрчеп киткән "ваххабитлар" хакында борчыллуарын бәян итә, тагын башка шундый тәҗел мәсьәләләр уңаеннан фикерләрен армый-талмый яңгырата булып чыкты... Йокысыннан бик иртә дигәндә көндезге уникедә торып утыра кадерле кунак. Төнлә тевизордан йокламый караган фильмның кайберсен иртән кабатлап күрсәтәләр икән, шуларга каплана. Икенче кат бер үк нәрсә карау ялкыта төшкәч, култык астына китап кыстырып ишегалдына чыгарга һәм уйланып бер урында озак кына басып торырга ярата. Берәр эш эшлик дисәң, ник әйткән көнеңә төшәсең. «Казыган чакта көрәк сабының уртасыннанмы, очыннанракмы тотарга кирәк?» – кебек сорау куеп һәм шул юнәлештә бәхәс укмаштырып диңкетә башлый. Әмма иң әвәле: "Иртәгә генә эшләп булмыймы аны?" – дип кызыксына. Тәнендәге барча күзәнәге "эшләмәскә" дип корылган. Эш эшлим дип кием алыштырырга өйгә кереп китсә – бата. Артыннан кереп кат-кат исенә төшермәсәң – чыкмаячак. Кем бу, нәрсә бу? Бәләкәй балалар бик күп сорау биреп аптыратучан була ич. Әллә соң бу бахыркай, утызны узганда да шул чорыннан чыга, айный алмыймы? Беркөн эштән , телефоннан чылтыратып ихатадагы " УАЗ"ны кабыз да җиләкчеләрне үзең генә алып кайт әле, эштән китеп булмый - дип чылтыраткан идем... Ярты сәгатьтән кунагым элемтәгә керә: "Кабынмый бит ул синең калтырчаң?"-ди. Кичә кич кенә эшләп туктаган машина җәй көне ничек кабынмаска мөмкин дип аптырыйм. – Аккумулятор үлмәгәндер бит? Стартер әйләндерәме? – Әйләндерә. – Подсосны тарттыңмы , бензонасосны кыймылдатып карадыңмы? – Юк. – Соң син механиклыкка укыдың ләбаса, Алла колы ,-дим, чыга башлаган ачуны көч-хәл авызлыклап. – Телефоныңны азаплаган сыман кымтырыкла бензонасосның кикриген. Әгәр алай да барып чыкмаса, свечаларны сүтеп карыйсы була...Запас свечалар ачкычлар белән бергә катыргы тартмада... Ике минуттан кабат чылтырата:   – Кабынды, – ди. – Иртәңге өчкә хәтле йокламаган идем, – дип тә мыгырдана. Балдызның бәбие тугач, больнистан алып кайтышырга дип минем дә боларга барган булды. Такси килде, чыгып китәргә вакыт , ә яшь әти, "хәзер, хәзер" ди-ди компьютерыннан аерыла алмый. Баҗайның әнисе иреннәрен кызартып, кашларын каралтып киенгән дә, сәер генә елмаеп, тик кенә диванда утыра. Ничек кирәк алай чыгып китеп, ярты юлга җиткәч шул ачыклана: балдыз роддомнан киеп чыгарга тиешле күлмәк алынмаган.. Таксистның чырае сытыла , минеке, сүгенәсе килүдән тулышып кызара, аннары карала башлый: "Күлмәк алып барырга кирәген кем белергә тиеш, фәләнбаш кура җиләкләр!» – дип кычкырып җибәрүемне сизми калам. ...Кичен, урамга чыгып эскәмиядә ялгызым тәмәке пыскытам. Йөрәк дер-дер килә, күңелгә хуш килмәгән буш кеше белән бер биләмәдә озак тору кыен, тын бетә башлый. Теге башкача фикерли күрәсең, янга килеп утырды, сабырсызлыгымны гафу итәргә ниятли икән: – Мин бик күп китаплар укыдым, Интернетта фикер алышу модада хәзер. Кеше хайван түгел, ул бит уйламыйча бер минут та яши алмый – ди. – Эштән бушаган араларда мин дә укыштыргаладым китапларны, - дим. - Бигрәк тә вакытлыча китапханәче вазифасын башкарган дәверемдә. – Син художественный, детектив ише нәрсәләр укыгансыңдыр. Ә мин фәнни, гыйльми нәрсәләр белән кызыксынам , - ди бу, күкрәген киерә төшеп. – Мин юк-бар укыган булып чыгаммы? – Ярый, яхшы. Әйтик соңгы укыган китабыңның авторы кем? – Леонардо да Винчи. – Нәрсәләр язган инде да Винчи? – ди бу, көлемсери төшеп. – Эшлексез хөрәсән кеше, ашатмасалар да риза, тик аңа сүз куертырга, акыл сатарга бирсеннәр, – дип язган, – минәйтәм. – Да Винчи фикеренчә, хөрәсәннәр башкаларны каралтырга да маһир... Һәм алар һәрдаим үзләренең бушкуыклыкларын, эшлексезлекләрен акларга укталышлы. Балдыз безнең сөйләшкәнгә колак салып торган булган ахры "Тиз генә кер әле!" – дип тәрәзәдән кычкырып, әңгәмәбезне иң кызык җирендә бүлдерә. Балдызның "икенче яртысы": "Һәй, кем дип беләсең соң син ул да Винчине", – дип мыгырданып, яннан китеп барырга өлгерми, хозурыма, очынып, хатын килеп чыга. Тырт-пырт аңлашкалый торгач, тора-бара тынычрак сөйләшеп була башлый. – Балдыз ничек түзә соң бу имгәккә? – Кая барсын ? Менә без, күңелле генә этле-мәчеле яшәп ятабыз бит әле. Әйдә, кемнең кемлеген ачыклап тормыйк. Синеңчә булсын, сарык белән гомер кичерә дип торыйк. Әле мәче яхшыракмы, сарыкмы – ачыклыйсы бар... Хатын хаклы, холкым бер тиенгә дә тормый. Ә менә ул минем кардәшкә бер дә караңгы чырай күрсәтми, сумкасына сораганнарының һәммәсен һәм сорамаганнарын да тутыра.... Төя-төя, дөнгечли-дөнгечли. Тукмыйсы килүен шулай басмый микән?.... Стоп. Тукта әле! Кардәшемнеме, минеме?... Ел ярым гомер узып та киткән. Биеме дөнья куйган икән. Балдыз: «Кил, зинһар, нишләргә дә белмим!» – дип, хатынга чылтыраткан. Барып җитү белән хатын миңа чылтырата: «Баҗаң салмыш. Мин нишләтим аны?» – дип тик утыра. Тора-тора да компьютерын азаплый. Сеңелкәш саклаучылар, дога укучылар чакырган, мәет юылган, кәфенләнгән. Ә урнаштыру турында уйлаучы юк. Безгә калыр кебек бу эш»... Мәчет картлары белән күрештем, дога укучы әбиләрне, күршеләрне урадым. Иртән кабер казучылар эшкә башлаганда, җитәкчебез бер көнгә дип биргән автобуска кирәкле кешеләрнең һәммәсен төяп, Аллаһыга тапшырып, калага чыгып кителде...