УЕННАН УЙМАК ЧЫКМАСА ЯРЫЙ ... ("БГ" 2026, май)

« Бар дөнья -театр, андагы барча кешеләр -актерлар», дип язган атаклы инглиз драматургы Вильям Шекспир( 1564-1616). Уналтынчы гасырдан бирле бу фикер чорлар сынавы кичеп, яши бирә, һәркем, тормышта биләгән урынына карап былбыллана, маймыллана,кәҗәләнә, һ.б.ш.и., ягъни үзенә таман амплуаларда образга кереп чапалана...Әйе,жанрлар алмашынып тора, комедиянең моңсу, яки очсызлы дигәнен тозлысы-тоссызы , аларын кырыкмаса кырык төрле драмалар , драмаларны тетрәндерегеч трагедияләр алмаштыра, фантастикага да урын табыла...Бар да уйный, балалар , ирләр , хатыннар , гади хезмәт ияләре , спортчылар, хәрбиләр, бигрәк тә генерал пагонлы туташлар һәм ханымнар килештерә , хокук сагында торучылар тырыша, галимнәр һәм иҗатчылар да кимен куймый...Әмма иң кызык итеп әлбәттә җитәкчеләр, аларның да эрерәкләре, текәләре уйный... Узган чорыбызда ул җәһәттән истә калырлык, күпләргә ошарлык итеп үз рольләрен В.С. Черномырдин һәм В.В.Жириновскийлар башкарды , дип саныйм... Хәер, илебез язмышына тәэсиреннән чыгып караганда М.С.Горбачевны кем дә уздыра алмагандыр... Әлбәттә, бу җәһәттән Б.Н. Ельцинны ким - хур санарга да җирлек юк... Хәлбуки, В.И.Ленин һәм И.В.Сталиннарның "уеннары" әлегә акыл ирешмәслек югарылыкта кала бирә... Дөрес, Н.С. Хрущев, Л.И. Брежневләр уеннарын сагынып искә алучылар да җитәрлек... ... Әмма, ирешелгәннәр чик түгел, бүген дә байтак илләрнең шәп , дәү шәхесләре шул юнәлештә үр арты үр яулау корылышында... Интернетта АКШ президентының чыгышлары эленеп , алмашынып тора. Ул, мөнбәрләрдән әледән әле капма каршы эчтәлекле чыгышлар ясый, пошлиналар билгеләве аркасында 70 ләп ил башлыгы минем янымда бии, артымны үбәргә омтылалар,мине вакытында тиешенчә бәяләмәгән Сәгуд Гәрабстаны принцы , ягъни әлеге илнең җитәкчесе дә инде артымны үбәргә мәхкүм , дип дә куык очыра...Күрәсең аның үз электоратына, аны ике тапкыр президент итеп сайлаган АКШ халкы күңеленә шундый әтәчләнүле чыгышлар май булып ягыла... Илебез телевидениесендә күптәннән сәяси тапшырулар алып баручы Киселев әфәнденең, бу уңайдан, Сәгуд Гәрәбстаны АКШ экономикасына 600 миллиард доллар инвестиция ясады, һәм шуннан чыгып бакканда кем кемнең кай төшенә иелергә тиештер әле, дип искәртеп узуыннан, алар мөгаен, бихабәрдер.. Ни аяныч, АКШ президенты белән әңгәмә коручы журналистларның берсе дә , гарәп принцының, биләгән постына ирешү хакына кемгә дә булса коерык болгамавын, иелмәвен, бөгелмәвен, чөнки ил белән идарә итү хокукын мирас буларак кабул итүен искә алып, аңа, үз карьерасы үсеше хакына, президент постына ирешкәнчегә кадәр кайчан, күпме һәм нинди артлар үбүе хакында сораулар бирми, кызыксынырга яхшысынмый, кыймый...Югыйсә арт шәрифләрне үбү тиешлекне табигый санаучы затның андыйга үзенең дә бай тәҗрибәсе булуы шик уятмый... Яшерен-батырын түгел, каръера хакына, текә , ипиле постлар, керемле кәнәфиләргә тиенү, хөкүмәт бүләкләре эләктерү хакына ялау-яраулар, урын-җир матавыклары кичүләр ватандашларыбыз өчен дә яңалык түгел. Шул уңайдан каләмемнән төшкән, һәркемгә, үзе лаеклы санаган шәхесне атау өчен буш урын да калдырылган ошбу дүртъюллыкны мөхтәрәм Укучы Галиҗанәпләре, шәт, гаеп итмәстер... Күрче ....... агай ферзъ кебек. Мин хәтерлим аның пешка чагын, Нинди генә ярыкка кермәде... Һәм сабынсыз гына...Тагын, тагын... Милләттәшләребез арасында да үзләренең булдыклылыкларын ил - көнгә танытучыларга, шул дулкында көяәнүчеләргә кытлык булмады кебек .. Җитәкчеләр үзләренчә халык кайгыртучылыкта талпынса, рухи җитәкчелеккә дәгъва кылучы иҗатчылар, шул исәптән үзем дә әгъза булып торган Язучылар берлеге әһелләре, һәркайсы, хәлләре кадәри милләтпәрвәрлектә тилпенә, милләткә акыл өйрәтү корылышында чәбәләнә. Шушы уңайдан, шул төркемгә хас үзенчәлекле образга тасфир сыйфатында түбәндәге тезмәне тәкъдим итү артык булмас, бәлкем : Яшьлегендә махсус белемгә тиенгәч,арт ислектә анда-монда кайнаган ул;Сәхнә тирәсендә йөреп, рәт чыкмагач,язучы булып уйнауны сайлаган ул...Һәм шул образга турылап киенгән ул, маймыллана белүенә сөенгән ул, бердәнбер роленнән һич тә туймаган ул, көннән көн хискә бирелеп уйнаган ул... Бездә дә әдәбият «бармы бар», дип, әйтер өчен җитди шартлар тудырылган, шуңа күрә ул даирәдә штатлар калыпташлар белән шыплап тутырылган..Ул да җимле тагаракка борын төрткән, иелгән дә, бөгелгән дә , тез дә чүккән,төгәл үтәгән әмерне, күрсәтмәне, уңыш яуларга булышкан терсәкләре Әдәбият бакчасының кәҗәләре, яулый белә региональ дәрәҗәне.... Аның өчен дә шундыйлар булган үрнәк, нндыйларга булган саен кирәк күбрәк... Ул да әнә шул бакчада күптән утлый , инде үзен даһи саный, бөек чутлый, көне-төне нидер сырлый, аумый, түнми, ярсу иҗат омтылышы бер дә сүнми.. Балалар өчен дип әвәл язган такмак. зур иҗатка кереп киткән шуннан атлап... Аш-су төрләре турында да остарган, остазларын әйдәкләргә дә кысталган...Динне айкап, фәнгә кергән, сәясәткә, яңа тәэсоратлар тапкан сәяхәттә...Әкиятләр иҗат иткән, кыйссасы да, тарихи романнар язган, пьессасын да... Дәү түрәнең башмагына да баш орган, бәгъзе мәрхүм әдипләргә дә таш орган, сүз бирсәләр, колакларга токмач элгән.... Ул язганнар дәреслекләргә дә кергән....Ул Парнаска акбүз атка менеп җилә,исем, титул , бүләк сосу җаен белә...Аның иҗаты үрчемле һәм күпкырлы, Язганнары , кайсын алма, шырды-бырды... Ир хатынына, хатыны иренә, балаларына, кемдер дусларына, хезмәттәшләренә, кул астындагыларга , "әллә ычкындыгыз инде", дип сорау ташлавы табигый күренеш...Мондый пошаманга яки ачыргалануга күпләрнең тап булганы бардыр.. Ә Илфат Фәйзрахманов үзе җитәкләгән "Безнең гәҗит" битләреннән әледән әле «Дөнья акылдан шаша мәллә?" дигән сорау тәгәрәтә...Аның бу хафасы хаклыгы расланган очракта , без яшәгән 21 нче гасыр өчен В. Шекспирның ачышына нәни генә төзәтмә кертү кирәкми микән инде? Әйтик, "дөнья -курчак театры, ә кешеләр -курчаклар", дип...Гади кешеләрнең кемнәрнеңдер ихтыярына буйсынып әтүтәгә биюләре бер хәл, танылган сәясмәннәр һәм, бер очтан Голливудның атаклы кино йолдызлары тарафыннан социаль челтәрләрдә өзми куймый ялганчылыкта, Эпштейн белән дуслыкта фаш ителүче, бандитлыкта гаепләнүче иң егәрле саналучы АКШ дигән илнең демократик юл белән сайланган президенты Дональд Трамп та кемнәрнеңдер ихтыярына буйсынучы курчак кына түгелме? Аның, Венесуэла дигән суверен илгә һөҗүм итеп, казалма байлыкларына ия булуы, җитәкчесен, гаиләсен кулга алып төрмәгә турылавы ниткән халыкара законнарга ышыклана ала? Социаль челтәрләрдә ышанычлы чыганакларга сылтама ясап, Трампның бер атна эчендә 49 тапкыр ялганлавы бәян ителүенә, алга киткән, демократик саналучы илләрнең дәрәҗәле шәхесләре тамчы да аптырамады , борчылмады,электоратының да артык исе китмәде шикелле......Аның курчак кына булуын танумы бу? Курчакны уйнатучының кемлеген белү, һәм шуны(шул акча капчыкларын) санга сугумы? Иранда яшәүче меңнәрче кешеләрнең , шул исәптән бер гөнаһсыз сабый балаларның гомерләре өзелүенә, ил-көннәре җимерелүенә АКШ президенты төкереп тә бирми, үзен тынычлык яугире, дип белдерә, тынычлык сакчысы буларак танылып Нобель премиясен дәгъвәли...Һәм шушы әфәнде барлык дәүләтләрнең үз кубызына биюен тели , АКШ уставына буйсынуларын таләп итә, атом бомбасы болгап яный, санкцияләр куллана.. Кеше хокуклары , дип лаф оручы европалылар, АКШ белән Иран арасында сөйләшүләр уңышлы баруы АКШ тарафыннан танылган шартларда, көтмәгәндә, Гөмәр Хәйям ватаны булган Иранга бомбалар яудыра башлауга, суверен дәүләтнең җитәкчелеген, нәсел нәсәбен, якыннарын юк итүгә, мәктәбе белән йөзләгән кыз балаларны үтерүләргә вәхшилек, дигәг бәя бирергә ашыкмыйлар...Үз ватаннарын кайгыртучы , үз илләре бөтенлеге өчен көрәшүче башка халыкларга, беренче чиратта мөселман өммәтеннән булганнарга, алар бит бик кырыс таләпләр тәгәрәтергә ярата...Ә биредә тынлык. Хәер , төрле материкларда яшәгән ничәмә ничә халыкларның, кавемнәрнең, ил йортларына юлбасарларча басып кереп, табигый байлыкларын үзләштереп, тормышларын, климатка бәйле табигый үсешләрен бозып, җимергеч һөҗүмнәре белән кан койган, золым күрсәткән, рәнҗеткән, көчләгән, чир таратып, ризыкъсыз калдырып кырган, аракы, наркотиклар белән агулаган , җенси бозыклыклар белән керендергән корбаннарын кыргый, ә үзләрен цивилицияле, дип ышанган, башкаларны шуңа ышандырыга, күндерергә көчәнгән "ак тәнле" эләгәрләренең варислары ич алар... Һәм алар үзләрен түгел, ә башкаларны, яшәү белән үлем арасында кылынган кайбер моментларга бәйләнеп, бинахак геноцидта фашлау, кеше хокукларын бозуда гаепләү корылышында ...Чордан чорга золым кылып йончыган, инде картайган шул каннибаллар, урт һәм казык тешләре череп төшеп, үзгә рационга күчүләре сәбәпле кеше хокуклары турындагы кануннар язып, шуларга ышыкланып , үзләренә тиеш җаваплылыктан тайпылу хәстәрендә.... Имеш ки алар тәти... Тик алар ул кануннарны да иленә карап, ике төрле стандартта куллана... Мисал өчен Франция президенты Макрон Әзербайҗанга бер төрле, ә Әрмәнстанга икенчеләй таләпләр тәгәрәтә... Иранга каршы золым , ул илдә атом төш коралын булдырмау , дигән сылтау артында, асылда әлеге илнең казылма байлыкларына, нефтьтенә хуҗа булу ниятенә кайтып калды. Хәер бу хакта Трамп ачыктан ачык , суверен илнең казылма байлыгын тартып алуга каршы чыгучы сәясмән илдәшләрен бер чыгышында "алар акмак кешеләр" , дип бәяләде.....Венесуэлага һөҗүм дә Россия һәм Кытай белән хезмәттәшлек иткән суверен дәүләтнең нефтьтен талап алу максатында ясалуы инде сер түгел... Үзеннән үзе Карл Марксның, 300 процент хакына капиалның бернинди җинаятьтән дә тайпылмаячагы турындагы кисәтүе хәтердә яңара...Ярый хуш, Трамп Гитлер образын күпмедер дәрәҗәдә кабатлап маташучы булсын да ди. Ә мактаулы демократияле АКШ, шул, имеш ки ирекле илнең сайлау хокукына ия халкын да курчаклар дип беликме? Картаеп беткән җәлладне икенче кат президент итеп сайлап куючылар алар ич...Сайлаганнары, уенга артык бирелеп китеп атом бомбасы куллануга ук барып җитмәсә ярый ла... Илебезнең атаклы сатиригы Задорнов, америкалыларга карата "тупые" дигән билгеләмәсе белән хаклы булды микәнни соң? Кайчандыр индеецлар, дип атап, тулы бер континент халыкларын кырып салган, төрле мәкерле ысуллар кулланып үлемгә дучар иткән, ә кара тәнле халыкларны илләрен басып алып, талап, үзләрен коллыкка төшереп, эш хайваннары дәрәҗәсенә куеп эксплуатацияләгән, Япония калаларына атом бомбалары ташлаган ил халкы бүген дә ватаннарының тискәре гамәлләрен аклый, хуплый, һәм үзләрен геноцид чыганагы, дип түгел, ә тынычлык, иминлек тәэмин итүчеләр, дип чутлый... ...Башкаларның, алар ташлаган бомбалар астында кырылуына алар каршы түгел, үз солдатлары гомерләре өзелүгә генә риядан гына микән, әз-мәз борчылалар сыман... СССР булмау чыгырларыннан чыгара бугай аларны ...СССР исән имин булса Кубага да янамаслар иде... Әлбәттә, мин фәкыйрь, ошбу фикерләрем белән бердәнбер дөреслеккә дәгъвә кылмыйм. Ялгыш тапсалар, бигайбә, чөнки ахыргы дөреслекне кем дә белми...Дөрес, дип хупласалар да бүксә кагу урынсыз, чөнки танылган казах әдибе Олжас Сөләймановның «Әгәр җүләр булса, дөресен әйтер», -дигән кисәтүе якадан тота...

ТУКАЙ КАЙТЫРМЫ?

(Безнең гәҗит,апрель 2026 ел) ( Казан, Бакчасарай, Истанбул... Истә булмый диме, истә ул... Айдар Хәлим) Герберт Уэльс дәрәҗәсендәге фантастик әсәрләре, тулы бер институт хезмәте саналырлык төрле өлкәләрне колачлаучы терминология сүзлекләре, “Миллият сүзлеге” һәм гыйбрәтле биографиясе белән Адлер Тимергалин образы иҗат әһелләре арасында биек таш кыя сыман аерым, ялгыз , һәм үтә калку күзаллана. Әйтсәм әйтим, техник белемле китап сөюче танышларыма, дусларыма төгәл фәннәрдән ерак торучы каләм ияләренең күпчелеге һаман-һаман бер үк әсәрнең вариантларын калыплыйлар төсле тоела. Алар, кайчандыр еллар дәвамында алдырган әдәби басмалардан бизүләрен, әсәрләрдә тормышка караш тик бер күзлектән сөрелә, геройларының фикерләү дәрәҗәләре, уйлау рәвешләре бер дулкында тирбәлә башлавына, тик исемнәре, яшәгән торак пункт атамалары, вазифалары гына үзгә булуына сылтап акланалар. Имеш бүгенге әдәбият каравыл өендә яки кич, капка төбендә сайрашкан кыйссаларны туры сөйләмгә каулап тәпәләнгән иншалар дәрәҗәсендә һәм иҗади эшчәнлек, “Алга!”-диде тиен, куласа эчендә, әй йөгерә тиен, иртә дә кичен дә”, дигән дүръюллыкта чагылыш таба... Кем белә, бәлкем алар хаклыдыр да... Мөхтәрәм Адлер ага Тимергалин иҗатына мөкиббәнлегем тәэсирендә, әле урта мәктәптә белем эстәгән чорымда минем дә хыялый әсәр язарга талпынганым булды. Ул чорда мәктәп диварларына В.И.Ленинның “Укырга, укырга һәм укырга” дигән сүзләре чигелә иде бит. Хәер, әле дә алар юкка чыкмады, дип чамалыйм Озын сүзнең кыскасы, язарга алынган әсәремдә төп кахарман ниндидер параллель яшәешебезгә адашып килеп чыга һәм барча ашханәләрне “Ашарга, ашарга һәм ашарга”, чәркәханәләрне “Эчәргә, әчәргә һәм эчәргә”, тавык фермаларын “Чукырга, чукырга һәм чукырга“, сыер торакларын “Саварга, саварга һәм саварга!” һәм башка рәсми биналарны да шундый рухтагыгы өндәмәләр бизәвенә юлыга...Бәдрәфханә диварлары да онытылып калмаган, ә иң биек мәһабәт рәсми дигәннәрендә “Өтәргә, өтәргә һәм өтәргә “, “Печәргә, печәргә һәм печәргә”, “Таларга, таларга һәм таларга” , “Утыртырга, утыртырга һәм утыртырга”, кебек эчтәлекле,алтын - көмеш белән үрелмәле эленмә такталар кояшта ялтырап җемелди... Шул тәүге хикәямне СССР язучылар берлеге әгъзасы Газиз ага Нәбиуллинга укыттым. Мәрхүмкәй, көлә-көлә, әйбәт, булдыргансың, дип бәяләде һәм, чишелеп китеп , үзенең дә кая да булса бастырырга бирергә ярамый торган шигырьләре булуын әйтте. Укыганнарыннан бер өчъюллыгы хәтергә дә уелып калган : “ ....к, дидем урыска, тәрҗемәсен белер өчен урыс китте курска...” Пролетариат юлбашчысы В.И.Ленинның “Барлык сәнгать төрләре арасында безнең өчен иң әһәмиятлесе кино”, дигән сүзләрен дә мәктәптә күңелгә сеңдерделәр ... Нәтиҗәсе дә күз алдында иде шул, тамашачы кинотеатрларга болыт булып агылды, билетларны чират торып ала идек .. Юк, кино сәнгате әле дә үз позициясен бирмәде, телеэкраннардан, яки компьютерлардан интернетка кереп үзебезнекеләрне генә түгел, чит илнекеләрнең, дөньяның иң атаклы режиссерлары төшергән фильмнарны карап хозурланабыз. Ни хәл итәсең, без белгәнне ятлар күптән киптереп элгән, байтак илләрдә кино индустриясе гөрләп чәчәк ата һәм татлы вә ачы җимешләрен бирә тора... АКШ та атаклы киноржиссер, бер үк вакытта артист, композитор һәм продюсер, иҗаты дөньякүләм мәгълүм Вуди Аллен төшергән гаҗәеп фильмнар саны йөздән дә ким түгелдер. “Тормыш һәм Үлем” атлысы рус классик әдәбиятына пародия... Әлбәттә , Кояшны да, таплары бар, дип тәнкыйть итеп була... Вуди Аллен исә бөек классикларның атаклы әсәрләрендә шундый таплар табып, ассызыклаган, калкыткан һәм иҗатларын гомумиләштереп, үзенчәлекле шаярткан...Кайчан да булса татар әдәбиятына вә шигъриятенә багълы да шундый сатирик әсәр туса һич тә артык булмас иде... Һәм җырларына карата... Ильф һәм Петровның атаклы “12 урындык” әсәрендә, аның буенча фильм да төшерелгән, “Эллочка людоедочка” атлы персонаж бар. Мумбо-Юмбо кабиләсе каннибалларының сүз запасы 300 булса , Эллочканыкы 30 гына имеш һәм аралашу өчен туташка шулар җитеп аша. Бүгенге, татар җырлары, дип тәкъдим ителә торган эшләнмә текстларын да әнә шундый Эллочкалар әтмәлли микән – кайсын тыңлама : сагыш, ялгыш, язмыш, яратам, җан атам... Көйләр дә күп кулланудан шәпи шикәренә әйләнгән бер үк музыкаль фразаларны әвеш-тәвеш китереп, урыннарын алмаштырып такмак калыбында корыштыруга кайтып кала шикелле. Укучыларым һәм мөхәррир берүк гафу итә күрсен, тагын мәрхүм дустым Мөдәмил Әхмәтов әйткәнгә мөрәҗәгать итәргә туры килә. Аныңча,” татар халык җырлары татар иле хөр һәм иксез-чиксез биләмәле чорда туган. Шуңа да алардагы тирән моң киңлеккә, биеклеккә, чиксезлеккә омтыла. Ә хәзерге синтезатор калыбына бөкләп әтмәлләнгән эшләнмәләр тар коридордан, әле бер, әле икенче стенага җилкәләре белән бәрелә сугыла атлаучы исерекне хәтерләтә...” Вуди Аллен иҗаты димәк ки без татарлар өчен дә тәҗел булып чыга, исемен телгә алу да, әнә бит, әллә кайларга алып кереп китте. Әлеге режиссер төшергән фильмнардан шәхсән үзем рухташлык тоеп караганы “Төн уртасындагы Париж” , дип атала. Фильмдагы баш кахарман язучы булырга хыялланучы романтик егет. Ул төн уртасында Парижны гизгәндә, адашып төрле чорларга, үзгә дәверләргә барып чыга, Хэмингуэй, Сальвадор Дали һәм башка даһилар , аларның хәләл җефетләре, әшнәләре, сөяркәләре белән очраша, аралаша... Үзен шулар чорында бәхетнең җиденче катында итеп тоя...Әмма азактан, яңа танышларының да үз чиратларында борыңгырак заманны идеаллаштыруларын күреп, һәркем үз чорында бәхет табарга тиеш һәм таба ала дигән фикердә ныгый.... Истанбулда яшәп, Русиянең шунда урнашкан әһәмиятле бер оешмасында хезмәт куючы өлкән кызым Зилә фикеренчә, бу кино , Парижны иртән, көндез, кич һәм төнлә матур итеп , хисси кыйсса ышыгында , туристларны җәлеп итү максатында төшерелгән... Кызым чит илләрдә күп йөри, Парижны да күргәне, башка гүзәл шәһәрләрне гизгәнедә, әмма аның инануынча дөньяда иң гүзәл кала – Истанбул. Миргазиан ага Юнысның “Таңда Босфор аша” китабы да шуңа инандыра. Иртән дә, кич тә, төнлә дә, яңгыр койганда да Истанбул сихри нурлар төрелешендә ниндидер күтәрелештә сыман...Һәр бинасы музей экспонаты саналырлык борыңгы каланы гизгәндә Вуди Аллен төшергән фильм кахарманы кебек әллә кемнәр белән очрашырсың кебек тоела ... Истанбулның Әюп районындагы яңа паркта Габдулла Тукайга 125 еллыгы уңаеннан бронза һәйкәл салынган. Әлбәттә мәшһүр “Пар атны” гына түгел, ә “Китмибез”не дә язган Тукаебызның “солтан җирендә” һәйкәлен калкыту хәерле гамәл. Тик менә гәүдәләнеш кенә... Бу хакта интернетта да (Матбугат ру) төрле фикерләр яңгырады.Тап -тар кием кигән хәлсез һәм йончыган шактый карт чырайлы шагыйрь эскәмиядә утырта. Бер кулы белән , егылып китмәскә, дипме утыргычка таянган, ә терсәктән бөгелгән икенче кулында өскә караган әсбаб учланган. Аның пәке түгел, ә нәкъ менә каләм булуын искәртү өчен бәлки өстәмә язу кирәктер? Каләм икәне тәгаенләнсә дә сын шагыйрьдән бигрәк, бу минем шәхси фикерем, колхоз учетчигын, кыр бригадирын хәтерләтә...Ә бит һәйкәл Тукайныкы... Җитмәсә үзе “ул җирдә унбиш шпион” дип язган Төркиядә... Вера Мухинаның эшчене чүкеч, колхозчыны урак тоттырып ясаган үрнәккә иярүме әллә соң бу, шагыйрь кулына һөнәри эш коралы алдыру?.. Хуш, рәссамны пумала тоттырып мольберт хозурында шулай күрсәтү мантыйкка сыйсын да ди. Рәссамнарның иртән, яки көпә - көндез ачык һавада сүрәт төшерүләре була торган хәл. Шагыйрьләрне төнлә яза диләр... Һәрхәлдә Тукайның шушы рәвештә үзенең тылсымлы, утлы давыллы шигырьләрен вәзенләп һәм вәҗемләп язып утыруы, бик икеле... Һәйкәлгә шаккатып карап торганда, кемдер килеп җилкәңә орынса һәм ул Гаяз Исхакый булып чыкса?... Һәм бөек әдипнең кулында 2006 нчы елны Анкарада Тукайның чәчмә әсәрләре һәм шигырьләре тупланган китабы булса? Ул китап миндә бар, тышлыгы бик затлы, Сөембикә манарасы фонында Тукайның искиткеч матур фотосы урын алган. Сүз башын Төрксой генераль директоры Полад Бөлбөлоглы (һәм Татарстанның ул чактагы премьер министры урынбасары, мәдәният министры Зилә Вәлиева) язган. Төрек һәм татар телләрендә Тукайның 100 шигыре 12 данә мәкаләсе басылмыш әсәр(татарчасы шулай язылган) , ягъни китап, Төрксой оешмасы һәм Татарстан Җөмһүрияте Мәдәният Министрлыгының уртак эшчәнлеге нәтиҗәсе.Тукай әсәрләре татарча һәм төрек телендә янәшә бирелсә әлбәттә төрек укучысына татар шигъриятенең аһәнен аңлау бәлкем мөмкин дә булыр иде. Ни өчендер китап төзүчеләр башта барча әсәрләрне төрекчә, ә аннары уптым илаһи татарча урнаштырганнар һәм укучының, чагыштырып танышу мөмкинлеген чикләгәннәр. Җитмәсә төрекчәгә тәрҗемәне тәрҗемә үк, дип тә булмый, ул юлга юл әйләндерелешкә тарта. Истабулда мөһәҗҗирлектә яшәп, шунда җәсады күмелгән Гаяз агабыз телгә алынган шаукымлы фильмдагы сыман адашып безнең көннәргә килеп чыкса һәм “Бу ни бу?” дигән сөәлен турыласа ни дип җавап бирергә?... Рәхим итеп , мөхтәрәм укучылар, һәммәбез белгән “Туган тел” шигырен кирил хәрефләрендә төрекчә яңгырашта танышыгыз әле һәм нәтиҗәне үзегез ясагыз. АНАДИЛИМ Әй анадилим, әй гүзәл дил, ангамын, бабамын дили! Сенин саендадыр, дөньяда өгрәндегим һәр шәй, Бу дил илә әввәлә, аннәм нинни сөйләмеш, Сонлары, гечәләр буе нинәм масал анлатмыш. Әй анадилим!Һәр заман ярдамынла синин, Күчүклүктән бери хиссидерим севенчими, кәдереми Әй анадилим! Сенинлейди эттигем элек дуам : Аффет демиштим, бәни, аннәми вә бабамы Танрым. Милли моңнарыбыздан тукылган , җырлап торган шигырьләрнең төрекчәсе беткәнче шушы дәрәҗәдә. Әлбәттә мондый “кәлҗемә”ләр авторына куелган һәйкәлне төрекләр , бәлкем таман, дип тә санар?… Мин сынчы түгел, бәлки автор идеясен аңлап җиткермәгәнмедер , әмма Тукайга һәйкәл ниндилеген хәл итүне фәкыйрегезгә тапшырсалар, аны чапкан пар атта гәүдәләндерер һәм туган көнендә генә булса да (көн саен мәгълүм бер вакытта икән тагын дә әйбәт) ул сын хозурында Заһидулла Яруллинның “Тукай” маршы” яңгыратылуын хәл итәр идем. Бу фикер мине күптән, яшь чагымнан бирле алгысыта... Ни аяныч, кичә - бүген генә түгел, хәтта Тукай елы дип игълан ителгән дәвердә дә дәүләт , налог түләүче химаясындагы радио-телевидение (ТНВ) тарафыннан әлеге марш эфирда яңгыратылмады кебек. Язмасы чүплеккә озатылмаган булса ярый ла... Бүген Казан каласы да көннән көн гүзәлләнә һәм илкүләм туристлык үзәгенә әверелә бара. Димәк , Вуди Аллен ысулында Казанга бәйле фильм, һич югы спектакль иҗат ителсә һич кенә дә артык булмаячак. Әсәр кахарманы Сәйдәш, Тукай, Такташ, Җәлил, Хәсән Туфан һәм башка мәшһүрләр, аларның танышлары, дуслары, җан сөйгәннәре белән аралашса, сөйләшсә, кызык булыр төсле... Минемчә мондыйны саф хисле , яшь талант җигелеп тарта, өстери алыр иде , дип саныйм. Чөнки , кем әйтмешли, яшьләрнеке яшьләрчә йөгерек, тере, ялгышулы, үкенүле, юләр сатулы , ашкынулы –дәртле, киң алымлы амплитудалы, ә картларныкы картларча, арган, йончыган , былҗыган һәм сару кайнаткыч акыл сатулы килеп чыгарга мөмкин...... Rustem Zaripov вс, 25 мая 2025 г., 18:58 P S ТУКАЙ ИСТАНБУЛДА Истанбулда аны эзләп байтак йөрдем, Тукай һәйкәле ди торгач, таптым, күрдем : Постаментка менгезелгән икән сәке, Сәкедә бер карт утыра, тоткан пәке.... Карт бик боек, күзләренең дымы кипкән, Ә кулында пәке түгел, каләм икән... Эшче чүкеч , керәстиян урак тоткан Илебездән ошбу калып сәлам микән? Төркиядә сухта булган Мостафа, дип, Бәгъзе остаручылардан көлгән Шагыйрь, “Китмибез!” дигән утлы шигыре белән, Ватанпәрвәрлекне алга сөргән Шагыйрь, Төркиягә җилә ала тик пар атта, Йә бөркет булып талпынып, пар канатта.... Ник соң Тукай монда шундый мөшкел хәлдә? Йортын* ишкәч, бомж күк йөрүе мәллә?... Рамазан ага язганны үзгәртүче, Гимнга турылыйбыз, дип “төзәтүче” Затлар тагын үзләренчә тырышканмы? Яки киңәшләре белән “булышканмы”? Ошбу һәйкәлдән бит шулар рухы аңкый, Бу такымның “гаярьлеге” җанны талкый, Шулар бутый торгач кара белән акны, Асрамага калды татар матбугаты... Болар көчәнүе белән, тора-барып Культурабыз “көлтүрә”гә турыланды... Төрле төсләрдәге нурлар тоныкланып, Һәр төр иҗат бер дулкында сорыланды... Компьютер төзәткән тавыш - җырчылыкта, Музыкаль озатылышлар ят кырчынлыкта Әдәбияттан әдәп һәм мәгънә качты, Ни өчен? Чөнки пычаму патамышты... ...Минбеләмнәр экраннардан сата гайбәт, Тукайны да ыргыталар, кайчак чәйнәп, - Тәмәке пыскыткан имеш, качмый-посмый, Мәдрәсәләре һавасын ыслый-ыслый.... Аннан шәхси тормышына җитә чират, Тирәнгә кереп казына башлый ир-ат... Онытылмый өстендәге күлмәге дә, Төннәрен “хезмәт” күрсәткән чүлмәге дә... Татарның зыялылары сата гайбәт, Бар да гамьле, бар да ару, бар да әйбәт... Сөйләм камил, тәти күренәләр тыштан, Шагыйрь рухын рәнҗетәләр уздырыштан... ...Милләтнең иң моңлы җыры –Кара урман... Озын озак сузып-сузып җырлый торган... Олугъ кайгы- чыкканбыз, һай, Төрксойдан, Шул турыда бау ишәргә була комнан...

Рухи галәмебез ни хәлдә?

30 гыйнвар 2026 «Килер бер көн, хәерчеләр йөрер төркем-төркем...» Халык теленә менгән ошбу күзаллауда сүз матди хәерчелек турында бармый бугай... Чөнки тасвирланган күренеш үткән барча дәверләргә дә хас. Минемчә, монда рухи хәерчелек күздә тотыла. Бүген дөньяда әдәбият, сәнгать, фән һәм журналистиканы, халык хуҗалыгы тармакларын, шулай ук сәяси даирәләрне шундый төркемнәр иярләмәдеме икән? Дини фәлсәфәчеләр мондый корылышны ахырзаман галәмәте, дип аңлатмыймы? Халыкларны, һәртөрле җәмгыятьне төркемгә, төркемдәшләргә әйләндерү әмәлләре турында француз психологы Гюстав Лебон (1841-1931) хезмәтләр язып калдырган. Аның «Массалар көчне генә ихтирам итә», «Массалар ачыклык кертүчегә түгел, ә хәрәкәттәге иллюзия бирүчегә иярә» дигән хезмәтләре ифрат кызык. Ә «Халыклар һәм массалар психологиясе» (1895) исемлесе бүген дә актуальлеген җуймаган. Шәхсән, үземә ул берәмтекләп тасвир иткән өер идеяләре, өер әхлагы, өер күзаллавы, өердә арттырулы һәм берьяклы фикер сөрешләре, берьяклы һәм күпертеп хисләнүләр, шул җәһәттән кызыклы сөземтәләр үтә гыйбрәтле тоелды. Аныңча, халыклар белән сәясәттән сәүдә ясаучы олигархия идарә итә. Төркем-өер зурайган саен, кылган гамәл өчен җәзасыз калуга ышаныч арта бара, дип яза. Гюстав Лебон халыкны төркемгә әйләндереп үзенә ияртү сәләтенә ия шәхесләр арасыннан, мисал сыйфатында, Наполеонга (1769-1821) туктала. Аның фикеренчә, гавамны үзенә каратуда, өерне иярләүдә Наполеон ифрат маһир булган. Мисыр халкына үзен мөселман дип тәкъдим иткән, Италиядә ул – католик, тагын кайдадыр христиан диненең ниндидер үзгә тармагы тарафдары буларак җирле халыкны мөкиббән иткән. Ә менә Россия халкы психологиясен аңламаган, барин-алпавытлар карамагында кол булып яшәүче крестьяннарның азатлыкны кабул итмәвенә ул гаҗиз калган һәм шул сәбәпле җиңелгән, диелә әлеге китапта. Безнең бүгенге җитәкчелек массалар психологиясен яхшы аңлый, шул сәбәпле эш көннәре аз, ә бәйрәмнәр, яллар бихисап... Гюстав Лебонның халык белән идарә итәргә өйрәтә торган массалар психологиясенә багышланган хезмәте В.И.Ленинның да өстәл китаплары арасында булуы турында аның шәхси секретаре тарафыннан бәян ителгән диелә кереш өлештә. Бүгенге политтехнологияләрдә дә Гюстав Лебонның магиягә ия мирасы уңышлы кулланылуы искәртелә... Менә шуннан берсе: «Төркемөер эчендә аңлы шәхес юкка чыга, андагыларның хисләре, идеяләре бербөтен булып кушылып, бердәнбер юнәлеш ала, вакытлыча төгәл билгеләре булган коллектив җан барлыкка килә... Һәм аларга гел бергә булу да шарт түгел... Бер-берсеннән аерым меңләгән индивид, көчле эмоцияләр аша яки ниндидер милли вакыйга тәэсиренә бирелеп, уртак дулкында рухланган өер, төркем хасил итәргә мөмкин...» Атаклы мәдрәсәсе белән тарихка кергән Сатыш авылында (Саба районы) булган бер кызыклы кыйсса да Гюстав Лебонның хаклы булуын раслый. Бу хәл – колхозлашу еллары истәлеге. Авылда узган гомуми җыелышта колхоз рәисе: – Фәлән-фәләннәрдән колхозга керү турында гаризалар килде, тавыш биргәндә хупларсыз, аларны колхозга алырбыз дип ышанам, колхозчы иптәшләр. Сез нәрсә дисез? – дип мөрәҗәгать итә. – Алырга, алырга! – диешә барсы да. – Ә менә Сәләхине алмаска кирәк, дип уйлыйм, – дип дәвам итә рәис. – Чөнки ул өч тапкыр кереп, өч чыкты, колхозның дәрәҗәсен төшерә. Төрле яклап, аның фикерен хуплап: «Алмаска! Алмаска!» – дип кычкырулар китә.Арадан кемнәрдер торып, Сәләхине якламакчы булып карый, ләкин уңышка ирешә алмый. Ә берсе, ачыргаланып: – Җәмәгать! Ул бит тере хәерче, колхозга алмасак, бетәчәк, гаиләсе ачтан үләчәк бит аның! – дип инәлә. Тик җыелыштагыларның күңелләре йомшамый: – Катсын! Дөмексеннәр! – дип кычкыралар. Шулчак «бөке» кушаматлы Ахун агай сүз ала: «Алабыз Сәләхине!» – ди, үз сүзенең берсүзсез үтәлешенә нык инану белән.Төрле яклап: «Алмаска! Алмаска!» – дип кычкырулар, сызгырулар давылы куба.Ахун агай «давыл» тынганны көтеп ала һәм, янә тыныч кына: – Алабыз Сәләхине! – ди. Һәм аты-юлы белән: «Ул да фәлән ителсен!» – дип өсти. Шул мизгелдә гавам фикере капма-каршыга үзгәрә: – Алырга! Алырга! – дигән акырышу башлана. Ягъни Гюстав Лебон язганча килеп чыга. Ул да бит төркемгә дәлилләр китереп исбатлаудан нәтиҗә юк, дип саный. Ул китергән бер мисалда җитәкчедән халык төркеме дәрәҗәле бер аристократны, ниндидер тискәре гамәл кылуда гаепләп, хөкемгә тартуны таләп итә башлый. Бу Франциядә революцион күтәрелеш чоры була. Ә җитәкче әлеге шәхесне гаепләү нигезсез икәнен белә, әмма әлеге шәхесне өзгәләп ташларга әзер корылыштагы халыкка мөрәҗәгатендә: – Сез хаклы! Аны болай гына хөкем итү аз, ул иң каты җәзалауга лаек. Һәм ул шулай булачак та. Тик сез безгә тикшерү эшен тәмамларга мөмкинлек бирегез, бу – иярченнәре дә буш калмас өчен кирәк, – дип үтенеч белдерә һәм төркем аның белән ризалаша. Ә ул җитәкче, ничәдер сәгать узгач, әздән генә һәлак булмый калган зыялыны өенә кайтарып җибәрә... Номеры үтә. Чөнки аристократны җәзалауга талпыныш инде сүрелгән, аңа әйләнеп кайту идеясе белән янган яңа өер инде оешмаячак, «поезд киткән»... Гюстав Лебон һәр өлкәдә дә, шул уңайдан сәяси даирәләрдә, хакимияттә, хәтта суд эшчәнлегендә өер хөкеме оешуы мөмкин булуын мисаллар китереп бәян итә. Бүген Көнбатыш илләрендә, шул исәптән АКШтагы Конгресс, президент сайлаулардагы җиңүләр дә халыкны өергә чакыру чараларының үтемлелеге хакында сөйли. Элек СССРдагы бердәнбер партиялелекнең йомшак ягын тоеп, аны һәм илне таратуда Көнбатыш сәясмәннәре халкыбызны үзләре теләгән дулкынга турылап эш йөрткән иде. Баксаң, демократия дигәннәренең дә йомшак яклары бар һәм илебезнең бүгенге сәясмәннәре, төрле ысуллар кулланып, «бурычны» кайтару матавыгында сыман... Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы буларак, мин фәкыйрьне шул даирәбез җитәкчелегенең эшчәнлек үзенчәлеге битараф калдырмый. Без мөстәкыйль затлар берлегеме соң әле, хакимият, түрәләр тарафыннан бирелә торган бүләкләргә мохтаҗ өер дәрәҗәсенә төшмәдекме? Төшерелмәдекме? Элек Язучылар берлегендә тормышның төрле мәктәпләрен узган бай биографияле, талантлы, үзләрен чын хезмәттә раслаган шәхесләр, хәрби, очучы, диңгезче, остаз, табиб, төрле өлкәләргә караган төгәл фәннәр белән эш йөртүче чын галимнәр, халык хуҗалыгының төрле тармаклары вәкилләре һ.б., мөстәкыйль, үз сукмагы булган индивидлар бар иде. Берлектәге гаделлек сагында торучы халык сөеклеләре тукылышындагы җәмәгатьтән өер ясау проекты гамәлгә ашмадымы алай-болай? «Шаулап-гөрләп килеп кергән буын» дип еш искә алынучы, үзләренең элгәрләре булган әдипләрнең китапларын яндырып дан яулаучы, тора-бара һәртөрле төбәк дәрәҗәсендәге исем, премияләргә ирешүче язучылар төркеме шул максатны тормышка ашыручы карлыгачлар түгел идеме? Йөзләрчә мең тиражларның нульгә калуын ни дип аңларга башкача? Бүген асрамадагы басмаларга язылучыларның кими баруы беркемгә дә сер түгел. Үз-үзләрен яшәтә алмаучы, асрама шартларына ризалашкан басмаларда нигездә авторлар буларак байтактан оядаш төркем тәэмин итүче грамматика белгечләре, ягъни редакция хезмәткәрләре яки әгъзалары «мәйдан тота». Нәтиҗә аяныч, татар әдәбияты татфак әдәбиятына әйләнеп, фантастикадан, фәнни фантастика жанрларыннан дөм мәхрүм калды... Һәм әсәрләре зарурлык тапмаучы төркемдәшләрнең чын тәнкыйтьтән баш тартулары, плагиатны күрмәүләре, калыпташлыкны бердәнбер дөрес юл санаулары, бер-берсенең бер чыбыктан сөрелгән иҗатын күккә чөеп мактаулары, һәртөрле премияләргә чиратка салып тәкъдим итүләре әхлакныкын урап узып, мантыйк киртәсенә сыямы?.. Әдәбият сөючеләр өчен кирәкле иҗатлары булган Диас Вәлиев, Гүзәл Яхина, Зифа Кадыйровага төркем белән пычрак атып, күмәк ябырылу матавыгы берлегебездә өер психологиясенең тулы җиңү яулавын дәлилләмәдеме? Аренда хакы, почта чыгымнары басымы астында атналыкка күчү аша тиражы туздырылган бәйсез, 105 еллык тәҗрибәсе булган «Татарстан яшьләре» газетасы чыгудан туктауны әнә шул исемле титуллыларның максатка ирешүе, чираттагы куану сәбәбе дип кабул итәсе түгелме? Айга бер генә чыгу көненә куелган, асрамадагы түгел, ә ирекле «Безнең гәҗит»кә дә нокта куелу көтелмиме? Ул очракта татар телендә асылда укучылары юк басмалар гына яшәп калмыймы?... Һәм андый яшәү озакка бармас, татарның рухи галәме район газеталары белән генә чикләнмәсме? Эфирны, сәхнәләрне яулаган татар җыры дип тәкъдим ителүче «мәче багана башына бер менә дә бер төшә» дулкынындагы тырт-пырт эшләнмәләр халкыбызны өер халәтенә кертү юнәлешен кайгырта түгелме? Һәм бу хәлләр әдәбият-сәнгатебез, мәдәниятебезне кайгыртучы санала торган даирәләрнең казанышы түгелме?.. «Мәдәни җомга» газетасы

ИЗ ПЕСНИ СЛОВ НЕ ВЫКИНЕШЬ?… (возвращаясь к напечатанному)

суббота, 9 марта 2013 г. ИЗ ПЕСНИ СЛОВ НЕ ВЫКИНЕШЬ?… Выше коня, ниже собаки… Да, есть такая загадка .И что же это такое может быть? Ответ прост - седёлка. Это татарский ответ .По Ожегову седёлка - часть упряжи, кожаная подушка, служащая опорой для чересседельника. Когда конь запряжен – седёлка на высоте, но а когда распряжен, ее место на полу и размером не впечатляет. А русский ответ на загадку - седло. И то и другое представляются как бы необходимым элементом Системы. Статут первого простое и место под солнцем токмо функциональное, а назначение второго , кроме прочего, находиться ближе к телу властителя, быть в курсе каждого его пука...Как известно, быть на коне – означает власть . Выходит что, конь или лошадь означает контингент отдела, организации, бригады, населения села, района и далее по списку, вплоть да народа... Еще приходит на ум название одной книги знаменитого писателя Мухаммата Магдеева « Человек уходит, песня остается». Почему то вспоминаются строки из песен, заставившие миллионы сердец биться в унисон, «эту песню не задушишь, не убьешь», «песня остается с человеком», смысл которых кажется никогда не подвергался ревизии…. А еще говорят «…из песни слов не выкинешь»…Не дает покоя изречение Маяковского "наступать на горло собственной песни..." От чего то не забывается предупреждение Расула Гамзатова из его знаменитой книги «Мой Дагестан», со ссылкой на горские обычаи, о том, что , тех , кто портит песню можно смело взять за шкирку, вывести из дома и дать пинка… Впрочем, давайте- ка все по порядку. Была великолепная песня «Туган ягым»(Родимый край) созданная композитором Рустемом Яхином на слова поэта - фронтовика Рамазана Байтимерова, что звучала всюду, в том числе и на самых лучших сценах страны. Мне запомнилась она в великолепном исполнении народного артиста России и Татарстана Рената Ибрагимова. Депутаты Верховного Совета Татарстана принявшие Декларацию о государственном суверенитете отметились и утверждением в качестве гимна музыку Рустема Яхина, выделив ее из этой чудесной песни , не забыв задобрить композитора автомашиной «Ока», что также выше и ниже каких то общепринятых стандартов… Среди депутатов Верховного Совета были известные литераторы, знающие в жанрах толк, которые, как оказалось в последствии, обосновались в парламенте республики в серьез и надолго, и их трудовые будни на законадательном поприще должно быть отразились и в пропагандируемых ныне лавин творений под маркой татарской песни через эфир , в телесериалах в переводе на татарский язык из жизни католических стран, в качестве публикуемых литературными журналами романах, в том числе преподносимых как исторические… и.т.д. , и с чьей подачи случилась с «Туган ягым» такая метаморфоза , вопрос конечно историкам, есть наверное стенограммы за 1993 год… Я далек от утверждения, что у кого- то из депутатов -литераторов мог возникнуть мотив, идея самому стать автором текста гимна, задвинув в сторонку фронтовика поэта, с целью попасть или войти в историю…Сразу отметаю и банальные финансовые интересы некоторых, как для себя, так и для третьих лиц.… Как бы то ни было, законы цивилизованных стран, верховенство которых признается Россией , выходит что и Татарстаном, раз его парламент не выражал особого мнения по ограничению такого верховенства, никому и даже депутатам любого уровня не позволяют покушаться на интеллектуальную собственность граждан. По официальной версии пришлось вернуться к подзабытой теме, в связи с предстоящей Универсиадой. Был объявлен конкурс на текст гимна, установлен приз победителю конкурса , нашлись стихотворцы, резво откликнувшиеся на призыв , не взирая на наличие интереса законной наследницы текста песни «Туган ягым» Гульшат ханум Кушелковой, дочери Рамазана Байтимерова. Какими бы благородными намерениями не руководствовались парламентарии, все же менять текст вдохновивший Рустема Яхина на прекрасную музыку, на мой взгляд было рискованно, смахивало на трансплантацию чужих органов, в замен самодостаточных, собственных . Ведь организм может просто отторгнуть предложенных, будь они трижды здоровее или казались таковыми сами по себе… В песне «Туган ягым» воспевался Татарстан как любимый родной край, без экскурса на сложные периоды истории, и был совершенно свободен от слащавого пафоса, бахвальства и даже невзначай ничье самолюбие по национальной пренадлежности граждан не задевал, что важно для республики, исповедающей толерантность… Привожу текст оригинала песни «Туган ягым» ( Родимый край): Күпме юллар йөрдем, дөнья күрдем, Назлы җилләр йөзем сыйпады. Сиңа кайткач кына, туган ягым, Күкрәгемә шатлык сыймады. Тик бер генә көнгә аерылсам да Ямансулап сине юксынам. Синнән башка миңа, туган ягым, Бу дөньяда тормыш юк сыман. Тик бер генә көнгә аерылсам да Ятим калган кебек буламын. Тик син генә яшәү матурлыгы, Гүзәллеге якты дөньяның! В меру своих скромных способностей я пытался перевести текст на русский язык, желая довести до русскоязычного читателя дух оригинала. (Передать всю палитру чувств вырвавшихся из сердца фронтовика – поэта к Родине, к родному краю, к Татарстану , прошагавшего долгие пути- дороги Великой Отечественной войны от начало и до конца , тем более вкупе с музыкой , конечно же не удалось, за что приношу свои глубокие извинения) Ветры приносили твою нежность, Твое тепло, когда был в дали; Край родимый , лишь к тебе вернувшись, Сердце вырывалась из груди.. Даже на день разлучаться в тягость, По тебе тоскую каждый миг; Край родимый! Судьбы моей радость, Без тебя не мил мне белый свет. Даже день разлуки тянет в бездну, Без тебя я словно сирота; Край родимый , прелесть моей жизни , Мира светлого ты красота ! Слава Аллаху, парламент республики принял соломоново решение - в победителях оказался , что справедливо, стихи покойного Рамазана Байтимерова, и согласно выступлению на сессии Госсовета РТ председателя Комитета по культуре, науке, образованию и национальным вопросам Государственного Совета Республики Татарстан Р.И.Валеева, что опубликовано и в газете «Звезда Поволжья» №8(640) от 28 февраля - : марта 2013 года, «в процессе редактирования в стихотворение вошли слова и правка членов комиссии и известных поэтов, придающие торжественность произведению, необходимые гимну». В качестве текста гимна в результате были приняты следующие тексты на двух государственных языках Республики Татарстан : Мәңге яшә, газиз Ватаныбыз, Цвети священная земля моя, Халкым тели изге теләкләр! Да будет мирным твой небосвод! Гомерлеккә якын туган булып Единый дом у нас, одна семья, Яши бездә төрле милләтләр. Живет в согласии наш народ. Күп гасырлар кичкән чал тарихлы Богатый мудростью седых веков, Данлы илем, үзең бер дастан! Надеждой, верой ты нам стал, Синдә генә безнең язмышыбыз, И пусть хранит тебя моя любовь, Республикам минем, Татарстан! Моя Республика, мой Татарстан! К тексту на русском , хотя и не совсем идентичным с принятым основным вариантом, у меня вопросов нет – по крайней мере в нем все логично и на музыку ложиться безупречно. Текст на татарском, должен признаться, несколько озадачил. Разрешите, уважаемые читатели, для начала привести подстрочный , дословный перевод с татарского варианта принятого в качестве основного текста : Вечно живи, наша дорогая Родина, Народ мой желает святые желания, На всю жизнь, как близкие родные Живут у нас разные национальности. Прошедшая через много веков, имеющая седую историю Славная страна моя сама по себе поэма! Только в тебе наша судьба Моя республика, Татарстан! Тафтология ли, во второй строке текста , а в четвертой безупречен ли утверждение с юридической точки зрения, все ли в порядке с логикой, судить гражданам РТ…Мне казалось, что у нас живут не разные национальности или нации, а проживают люди разных национальностей… Чтобы то ни было, принятие текста гимна следует приветствовать, честь и хвала нашим депутатам,если только такое право не даровано как утешительный приз в обмен на добровольный отказ института президентства в республике, или на что то иное, а было собственным, спонтанным проявлением воли, инициативы , пусть и через двадцать лет…… А еще я несказанно рад тому, что среди депутатов не нашлись композиторы, нацеленные на улучшение торжественности музыки, необходимые гимну… Появление в печати , на телеэкране интервью в форме радужных рапортов о принятии текста гимна как о знаковом событии , думаю воодушивила многих. Только есть одно но, ни кем не было высказано сожаления про то, как обошлись с поэтом двадцать лет тому назад, и как ситуацию выправили. Выправили ли? Мне очень интересно, заступился ли какое либо агенство авторских прав , или какой -нибудь совет ветеранов Отечественной войны, военный комиссариат, Министерство Обороны, Союз Писателей, Министерство культуры, отдельные известные личности за песню, за право и достоинство поэта-ветерана? Через что пришлось пройти дочери поэта Гульшат ханум, чтобы прорвать надо полагать глухую «оборону», раз прошло столько лет со дня развода текста с музыкой, до объявленного результата? Принятие гимна без слов двадцать лет тому назад и не устранение пробела за слишком долгий срок требует более- менее внятного разъяснения от имени комитета, которого возглавляет длительный период вице-президент Татарского Пэн-центра Всемирной организации писателей,член союзов писателей РФ и РТ, Литфондов РФ и РТ, член-корреспондент Международной Академии общественных наук,член Геральдического совета при Президенте Республики Татарстан,первый заместитель председателя Исполкома всемирного конгресса татар, почетный академик Российской академии гуманитарных наук, председатель попечительского Совета национальной библиотеки РТ,заслуженный работник культуры РФ и РТ, лауреат республиканской премии им. М.Джалиля, премии им. А.Алиша, премии им. Г.Тукая, награжденный медалью "В память 1000-летия Казани" (2005 г.), почетными грамотами министерства культуры РФ и РТ, поэт, прозаик, драматург , автор 27 книг, народный поэт РТ Разил Исмагилович Валеев. Уважаемый читатель может спросить у пишущего эти строки : «а кто ты такой, чтобы ставить подобные вопросы?». Мой ответ лаконичен : гражданин. Который, согласно 2 статьи Конституции России является высшей ценностью государства... Если оценивать ценность личности , исходя из полученных званий, титулов, наград, рассматривая их и в качестве ступеней к Парнасу, или по 10 бальной шкале, признаюсь, не далеко ушел бы от подошвы нижней ступени, от нуля так сказать,ибо за свои 32 летний стаж работы на самых разных должностях, иногда неплохо оплачиваемых и ответственных, не разу не удостоился даже похвальной грамоты ни в основной производственной , ни в творческой деятельности. Конечно, отмазок можно придумать сколько угодно. При желании можно посчитать награждения за публичную демонстрацию превосходства человека над человеком... Возможно( тешу себя такой надеждой), те руководители, которые относились с симпатией , с некоторым уважением не смели сделать поблажку такого рода, ибо оплатить им той же монетой мне было бы не под силу , и это подпортила бы искренность отношений... Ну а те, для которых я был как кость в горле не догадались, что можно потянуть за нос человека таким вот оригинальным способом... Не знаю, что на меня нашло, однажды в сердцах нацарапал эти строки ( привожу подстрочник в переводе с татарского на русский): “Тебя никогда не наградят, спрячь пожалуйста ухмылку, медали - украшение для собак, но не волка ...”. Ясное дело, оправдывать себя любимого проще простого... ...Со мной все предельно понятно, хвастаться нечем. А смущает тот факт, что не совсем понятен принцип выдвижения на награждения за творческую деятельность и вызывает уныние кажущиеся отсутствие механизма отчуждения недобросовестных арбитров на этом поприще... Ведь за рекламу и тухлой духовной пищи должна же быть по логике вещей возникать какая никакая ответственность. А повторные попытки толкать тухлятину , на мой взгляд разве не должны признаваться отягащающими обстоятельствами вины.. Игнорирование при выдвижении на награды достойнейших с умыслом или по халатности в ожидании ли своего часа жесткой оценки?.. То что мэтра нашей литературы , знаменитого фантаста, неутомимого труженика, составителя словарей по терминологии самых разных направлений, автора уникального труда “Миллият сүзлеге” (Словарь нации), что наверное только под силу целому институту, чего не случилось, на себе ощутившего сталинские репрессии Адлера ага Тимергалина, недавно ушедшего от нас в иной мир, этого Гулливера ( чуть было не продолжил “в стране лилипутов”) поощерениями не баловали, тут, на мой взгляд, логика просто отдыхает... Как говорится “ слона то и не приметили”... Никому из самых разных важных комитетов, комиссий и в голову не приходило выдвигать его на Тукаевскую премию. Каюсь, недавно узнал из статьи , посвященный кончине Адлера Тимергалина, о том, что оказывается его все же однажды осчастливили присвоением звания заслуженного работника культуры РТ, которым обычно награждают передовых клубных работников... Грех жаловаться, и вашему покорному слуге однажды, то ли в шутку, то ли в серьез намекнули на шанс получения такого звания , не даст соврать один наш знаменитый певец и автогонщик... Не скрою, мною сочиненые несколько песен исполняются именитыми артистами, а называющаяся “Тамчы гуль” (Фуксия) была когда- то убойным хитом...Худо-бедно издал четыре книги, являюсь членом СП РТ... Так что основания под награждение при желании можно было наскрести... Но я, вместо того чтобы поблагодарить, или хотя бы потупив взор скромно промолчать, вдруг, некстати вспомнил , как актер Ю.Н.Стоянов в одном из эпизодов юмористической передачи “Городок ” обозначал сие звание аббревиатурой “засракульт” , и ляпнул : а что мне с ним делать? На самом деле понимаю, быть обласканным неплохо... Живи себе упиваясь в самомнении и радуйся прелестям жизни... Разве не забавно, привыкнув к ласке, каждый раз вставать на задние лапки , вилять хвостом ради получения очередной морковки или пряника, с рук. Или , того лучше ,впасть в страсть коллекционирования такого рода... Не стоит вешать всех собак на дорогого Л.И.Брежнева ,( в интернете на эту тему с его участием имеется довольно обидная карикатура), желающих украшать свою грудь орденами и медалями , получать звания и титулы за службу хоть отбавляй. Богема в этом вопросы на мой взгляд не оторван от общего вектора, и кто знает, может быть среди них никогда не прекращалось необъявленное социалистическое соревнование по сбору таких милостей. Награды они, словно высокие каблуки , платформы к обуви, или даже смахивают на ходули, возвышающие простого смертного над толпой как естественно, так и причудливо... Толпе понятен , близок что попроще и не зря наверное немецкий философ Фридрих Ницше отчеканил, что , люди ненавидят талантливых , а гению мстят... Но, а если попроще, вспомним основную заповедь любой организации : босс должен стимулировать тех, кто ему служит и выделять, кому это удается лучше всего... После моей публикации в газете «Татарстан яшьляре» от 16 мая 2011 года «Есть ли другие предложения», где перечислил самых достойных на свой взгляд на награждение Тукаевской премией, поставив во главе списка Адлера Тимергалина, тогда он еще был жив –здоров, Айдара Халима, Лукмана Закирова и некоторых других талантливых публицистов читаемых газет республики, некоторые товарищи по перу кажется на меня здорово обиделись и стали подозревать в чем попало. Нашлись такие, которые стали от моего имени с упорством достойного применения размещать на сайте Матбугат ру стихотврение Р.И.Валеева “Бердэнбер” ( Единственный) , указав внизу адрес моего блога , с которым я обзавелся следуя рекомендации представителя руководства СП РТ Галимзяна Гильманова для всех членов СП РТ. Должен признаться, в своих статьях старался всего лишь обозначать проблемы , всячески избегая любых утверждений . Но оппоненты , вместо того чтобы опровергать выдвинутые предположения неприемлимых для себя, скажем, используя всевозможные логические построения, впадают в истерику , прямолинейно переходят на личность, забывая напрочь, о том, что только о покойниках принято говорить, писать либо хорошо, либо ничего.…Тем самым их суета выглядит как признание за истину всего лишь предположений, не оспаривая их , и не утруждая свой мозг выдвижением контраргументов, полностью, скопом. Создается впечатление, что эти ребята работают с умыслом и поэтому, тех, кто замечает очевидное и высказывается об этом открыто, не вступая с ним в спор просто пытаются действуя из подтишка дискредитировать в общественном мнении. О том кто и как “ работали” с талантливым писателем Диасом Валеевым подробно изложено в его романе “Чужой”, с которым можно ознакомится через интернет. О том кто и как работал с академиком М.Сахаповым, “в монографии которого « Исхаки и Татарская литература ХХ века» изданной на русском языке по решению Ученого совета Института повышения квалификации и переподготовки работников образования Республики Татарстан и по рекомендации Ученого Совета Президиума Российской Академии Гуманитарных Наук ,( рецензенты – академики М.И.Ахметзянов, Н.В.Валеев, Р.К.Валеев, Т.Н.Галиуллин, Х.Р.Курбатов,Б.Ф.Султанбеков, И.Р.Тагиров, М.Х.Хасанов, Ф.М.Хатипов, Ф.Ю.Юсупов, научные редакторы :академики М.Х.Хасанов,Б.Ф.Султанбеков) как научно популярное издание по в Казани 2008 году, из 607 страниц с тиражом 5000 экземпляров, имеются высказывания негативного характера об отдельных произведениях народных писателей, порэтов РТ Т.А.Миннуллина, Р.И.Валеева, Р.М.Батуллы, Р.Мустафина) можно начинать знакомиться через статью Фанзамана Баттала “Истина дороже” опубликованной в журнале “Мирас” в 2011 г. , который, после выпуска №12 прекратил свое существование… Меня искренне беспокоит судьба татарской песни отчуждаемой от родного мелоса, народного фольклора, как и литературы, буксующей на мой взгляд на уровне не самых лучших образцов 60 –х и 70 – х годов, а хлопочу как могу чтобы свеча не погасла , чтобы наши книги не стали муляжами, чтобы Система работала, ибо без обратной связи она заглохнет… Кого интересует мои субьективные видения упомянутых проблем, извольте, http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/12/blog-post.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/10/blog-post_9069.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/12/1.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/10/blog-post.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/blog-post_13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/08/17-13.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2011/06/blog-post_6268.html http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/05/blog-post_16.html(http://rustemzaripov.blogspot.ru/2012/05/1917.html и буду рад, если кто увидет и обнадежит светом в конце тоннеля, опровергнув изложенные мною опасения. Надеюсь, что мои искренние высказывания в адрес литературных журналов не приведет вашего покорного слугу негласному поражению в праве на публикацию на родном языке в этих самых журналах ...Надеюсь, упомянутый комитет такое не допустит. Я не в обиде к шалостям от моего имени в интернете, поскольку анонимы своим гневом увеличивают посетителей моего блога. В прошлый месяц поинтересовался – открыли свыше 22000 раз, из многих стран, нашлись читатели даже из далекой Венесуэлы, родины Уго Чавеса, царство ему небесное.. Стихотворение «Бердэнбер» Р.И.Валеева посвященный Фариду Хайрулловичу Мухаметшину, не скрою, меня заинтриговал, и что бы там не говорили завистники, о таковых мельком и в стихотворении упоминается, мне он кажется единственным и неповторимым в своем формате (http://tat.speaker.tatarstan.ru/smi/show/17.) который начинается , с сообщения, что Фарид, на арабском языке означает единственный , несравненный. С этой одой я знаком давно, первый раз прочитал в журнале «Казан утлары» в 11 номере 2003 года , который открывался с интервью Р.И.Валеева с Ф.Х.Мухаметшиным. В конце разговора народный поэт вспоминает о нем, написанном в честь уважаемого руководителя республики в связи с его юбилеем . Меня больше всех поразил то, что стихотворение отлично ложится на музыку Рустема Яхина принятого в качестве гимна. Это произведение вошла также в книгу поэта «Жанга уелган уйлар» (Думы втиснутые в душу) увидевший свет 2007 году, а в инернете размещен в составе блока стихотворений написанных за 1962- 1999 годы. В стихотворении восемь куплетов и в каждом рефреном повторяется слово-обращение –Единственный , а последний завершается так ( привожу подстрочник): «Пройдут годы. Этих наших дней историки изучат тысячи раз. Для истории если ты большой турэ (начальник), а для нас ведь ты Единственный». Тема не нова, вернее традиционна. У покойного поэта Наиса Гамбара есть стихотворение « Ты – единственная, среди тысяч» посвященное девушке, недавно ставшая песней ( музыку сочинил, простите за нескромность, ваш покорный слуга, а исполняет известный певец Раяз Фасихов). А есть еще у народного поэта, лауреата Тукаевской премии Мударриса Аглямова, царство ему небесное, «Баллада о единственной девушке», где также, в каждом куплете повторяется слово Бердәнбер ( единственный). Баллада посвящена матери поэта, оставившая его совсем ребенком, одного, в трудный для страны , для народа год, и заканчивается словами (привожу подстрочник) :“Кровь, что появилась на ее губах, это от горки на которую она таскала семенное зерно, не забудь человечество, она была моей матерью единственной....” Для последователей религии Ислам только Аллах имеет право считаться Единственным... Влюбленному простительно такой считать свою возлюбленную. Если сирота вспоминает маму наделив ее таким качеством, никто поперек слово не также скажет. У каждого свой резон..Прошу прощения, за лирическое отступление, но это стихотворение спровоцировал написать вашего покорного слугу такой вот стишок, годный разве что для капустника или КВН : ОСАННА СПИКЕРУ Пока спор на тему и по поводу не сник , Давайте-ка отгадаем, методом « тык»: В «Бердэнбэр»е* ( Единственном) завораживающий слог, Как на гимн Яхина ложится , стык в стык? Творение сие я обомлел, читая, Забыл все на свете, в облаках витая… Кажется соткан он из чувств нежнейших, Не при принятии ли законов важнейших?… Знамо, чтобы в дамках оказалась пешка Не грех расшибиться иногда в лепешку…. Но в нем все в ажуре, нет нехватки, лишка, И от подобострастия отдает отрыжкой… Поэт - больше чем поэт, при депутатском сане, По крайней мере так, у нас , в Татарстане; Ведь мандат меняет голос ,тон, осанку, Ну как тут не запеть в честь спикера, осанну…. …Однако , надеюсь , имею ввиду изложенное в стихотворении «Единственный» , это не совсем то, что можно заподозрить на первый взгляд... В книге «Татарстанский Союз Писателей между ХVI - ХVII съездами (2008-2012)» изданный в Казани 2012 году, есть доклад председателя СП РТ Ильфака Ибрагимова , где он отчитывается о том, что в 2011 году оплата за творчество писателей выросла на 1.5 – 1.7 раза, а также сообщает, что из отпечатанных в государственном издательстве книг 85 % попадают напрямую в библиотеки…Выражаю субъективное мнение, но кажется при решении этой задачи возможно принят какой то нормативный или подзаконный акт, с пониманием и поддержкой спикера , после чего инициатору ( или инициаторам) ничего другого не осталась, кроме как бурно выражать восторг и благодарность всеми фибрами души… Допустим, книга автора (авторов) издается за государственный счет с тиражом 2000 шт , и не попадая на свободную продажу , то есть игнорируя спрос, на 85% ( почти что на корню) выкупается библиотеками республики, из которой часть выплачивается автору, в качестве гонорара. При советской системе от писателя требовался , кроме лояльности к Системе, и талант… Тут этим добром похоже уже не интересуются?.. Если сказанное в отчете экс.председателя СП РТ окажется верной и такое счастье будет выпадать на долю начинающих писателей, скажем в дебюте, чтобы предоставить шанс встать таковым на ноги в начале творческого пути, я двумя руками за такой карт-бланш. Если такое счастье падает как снег на голову писателям старшего поколения, скажем в честь юбилея , как выходное пособие, не против и такому прочтению предполагаемого нормативного акта. Но, если ею будут пользоватся, рассуждаю чисто гипотетически, в основном узкий круг лиц, штампующие и издающие , переиздающие бесконечные трилогии, романы ,повести, вспоминания, мемуары, сначала в формате отдельных книг, а затем в составе толстых томов , с попыткой обойти вождя мирового пролетариата количественно и объемом , каковым на свободной продаже , боюсь, никому нет дела, да и в библиотеках то же, не забывая пропустить их и через литературные журналы, существующие за счет бюджета, я пожалуй воздержусь при голосовании за такой расклад, если мое мнение будет кому то интересно. Кажется это сказал британский историк искусства Уолтер Пейтер, о том что любое произведение искусства стремиться стать музыкой. Выходит, что гимн, чтобы состояться, должен стать песней. А не наоборот. Тут , принцип упомянутой загадки в начале статьи не подходит… За то что текст гимна все же принят, благодарен президенту, парламенту республики и его руководителю. Необходимо наверное поблагодарить и наших народных поэтов за внесенную лепту ( в тексте принятого гимна в полном объеме отразился их талант , поэтическое чутье, народность) за то что добились своего, ведь знает всякий : лучше поздно чем никогда... Позвольте завершить статью перефразируя последний куплет упомянутого стихотворения : «Пройдут годы, история гимна , и сыгранные роли в его становлении будут изучены тысячи раз…» На счет русского текста гимна высказался краевед Николай Марянин, что приводится ниже из его блога: Моя твоя не понимает? В феврале 2013 года в Казани были утверждены тексты официального гимна Республики Татарстан на музыку Рустема Яхина. Текст на татарском языке представляет собой переработанный и сильно изменённый вариант стихотворения Рамазана Байтимерова к песне «Туган ягым», написанной совместно с Яхиным 40 лет назад. А его перевод на русский язык сделал казанский поэт Филипп Пираев. Мне на глаза русский текст попался лишь в мае, два с лишним месяца спустя. Вот он: Цвети, священная земля моя, Да будет мирным твой небосвод! Единый дом у нас, одна семья, Живёт в согласии наш народ. Богатый мудростью седых веков, Надеждой, верою ты нам стал, И пусть хранит тебя моя любовь, Моя Республика, мой Татарстан! Слух сразу резануло несколько не очень грамотно построенных фраз и наличие двойных смыслов в некоторых словосочетаниях. Из благородных побуждений решил сообщить о своих лингвистических сомнениях руководителям Татарстана. Ведь гимны сочиняются на десятилетия, на века, и стало как-то неловко перед потомками, которые наверняка будут видеть все эти погрешности в тексте и поминать сочинителей и утвердивших гимн чиновников «добрым тихим словом». Не лучше ли сразу исправить текст, чтобы в нём не было ошибок хотя бы в построении предложений? С этим искренним и, видимо, наивным желанием в мае с.г. я отправил письмо президенту и председателю Госсовета Татарстана... «Президенту Республики Татарстан Минниханову Р.Н. Председателю Государственного Совета РТ Мухаметшину Ф.Х. Уважаемый Рустам Нургалиевич! Уважаемый Фарид Хайруллович! В майские праздники побывал на своей малой родине — в Спасском районе Татарстана. Узнал, что недавно утверждённый текст гимна республики уже учат наизусть в школах. Из любопытства прочитал этот текст — и ужаснулся... А показывали ли его профессиональным филологам, прежде чем представлять на утверждение Госсовета Татарстана? Надо очень сильно постараться, чтобы в восьми строчках гимна сделать столько смысловых, стилистических, фразеологических да и политических ляпов. Попробую это обосновать, разобрав некоторые фразы гимна... На восемь строчек текста 10 местоимений — это явный перебор, создающий неимоверную смысловую путаницу: «моя, твой, у нас, наш, ты, нам, тебя, моя, моя, мой». В торжественных текстах, мне кажется, повествование должно идти или от имени каждого гражданина (я, мой, моя), или от всех граждан вместе (мы, наш, у нас). Здесь же всё перепутано, и порой даже непонятно, к какому слову относится то или иное местоимение. «Земля моя» - «твой небосвод»... Уже режет слух (земля моя, а небосвод твой). К тому же, получается, что «твой небосвод» - это небосвод земли. Но у земли, по определению, не может быть небосвода. Небо находится над землёй, а не является её частью. Существует даже выражение «как небо и земля», когда говорят о двух полных противоположностях. Автор, видимо, хотел сказать «Да будет мирным над тобой небосвод», но эта фраза не уложилась бы в ритмику стиха, и пришлось пойти на искажение смысла, которое для гимна просто неприемлемо. К тому же, двусмысленно и даже провокационно звучит сама эта строка - «Да будет мирным твой небосвод!» Почему только небосвод над Татарстаном должен быть мирным? А на самой земле Татарстана, выходит, мира может и не быть? Исходя из утверждённой фразы гимна, это вполне допустимо. В тексте гимна не должно быть никакой двусмысленности, иначе он всегда будет предметом насмешек и издевательств разного рода недоброжелателей. В первой строке текста на татарском языке вообще ведь нет слова «земля», там речь идёт о Родине: «Мәңге яшә, газиз Ватаныбыз...» («Вечно живи, милая Родина...»). Эта фраза сразу трогает сердце. В русском же переводе неудачно выбран синоним слова «Родина» («земля»), имеющий несколько основных значений, не ассоциирующихся с Родиной. И вместо «Вечно живи, милая Родина......» звучит призыв «Цвети, священная земля моя...» Но в Толковом словаре В.Даля выражение «земля цветёт» означает, что она покрыта насекомыми после дождя. А у современных домохозяек, занимающихся разведением комнатных цветов в горшках, «земля цветёт» - значит покрывается грибковой плесенью, которая губит цветы. Мы ведь не этого хотим пожелать земле Татарстана? Цвести, по определению, могут растения, сады или юные девушки, и даже вода цветёт, когда покрывается водорослями, а вот земля, опять же по определению, может цвести, только покрываясь насекомыми или плесенью. Да и «священная земля» в словаре того же В.Даля означает «кладбище, погост» - мрачная двусмысленность! В словаре Ожегова у слова «земля» есть 6 значений, и только одно из них («страна, государство») можно как-то ассоциировать с Родиной. Автор, конечно же, и имел в виду это значение, но стране и государству всё же принято желать не цветения, а процветания, это совсем другой смысл (не «цвети, страна...», а «процветай, страна...», «процветай, Родина...»). Помнится, лет 30 назад Роза Рымбаева пела популярную тогда советскую песню «Цвети, земля моя!» (почти один в один первая строчка нынешнего гимна Татарстана). Но даже в эстрадном шлягере, чтобы не было двусмысленности, певица в припеве поясняла, что земля должна цвести садами: «Бушует сад над головой, / Бушует свадебной красой, / Цвети всегда, моя земля, / Моя любовь, моя весна!». Без такого пояснения тоже напрашивались бы ассоциации с насекомыми и плесенью... Переходим к 3-й и 4-й строчкам: «Единый дом у нас, одна семья, / Живёт в согласии наш народ». Режет слух и глаз здесь фраза «единый дом»... Звучит аляповато и неграмотно. Едиными могут быть порыв, воля, цель, даже Россия или Татарстан. Понимаю, что автор имел в виду «один дом у нас», «общий дом у нас», но не смог подобрать нужного синонима в ритмику строки. А люди теперь думают, что это партия «Единая Россия» вставила ключевое слово в текст гимна, чтобы себя обозначить в главной песне республики. Получилось неуклюже, и ещё один повод появился поиронизировать над правящей партией. И опять же ненужное противопоставление личного и общего: «земля моя», небосвод «твой», а почему-то «дом у нас»... У кого у нас? У меня, земли и небосвода? То есть, на моей земле стоит наш дом и живёт наш народ, чувствуете, что с отношениями собственности здесь как-то не всё в порядке? Уж если земля моя, то и дом мой, и народ мой, а если дом наш и народ наш, то и земля должна быть наша (это опять о смысловой разноголосице местоимений). «Богатый мудростью седых веков...» Выражение «седая старина» означает древность, древнее время, но почему же только мудростью древних веков богат Татарстан? Древней считается история до 5-го века нашей эры. Тогда ещё даже волжских булгар в наших краях не было! А средние и не столь далёкие века почему отринуты этим выражением? Наверное, все минувшие, былые века в одинаковой мере должны быть ценны для истории республики. «Надеждой, верою ты нам стал...» И здесь двусмысленность применения местоимения. Кто или что имеется в виду под словом «ты»? Если исходить из предыдущей фразы «Живёт в согласии наш народ», то по смыслу получается, что надеждой и верою нам стал именно народ. Но после слова «народ» стоит точка, и выходит, что в соответствии с расставленными знаками препинания (4-8-я строки составляют в гимне одно предложение) под словом «ты» подразумеваются слова «республика» и «Татарстан». Но тогда получается каламбур: «Надеждой, верою ты нам стал, / … / Моя Республика, мой Татарстан!» Ты нам стал, моя республика... Здесь сразу вспоминается классическое: «Моя твоя не понимает». Вот что значит перенасытить текст местоимениями и запутаться в них... Да и разные окончания в словах «надеждой, верою...» - это для лирического стишка, а не для гимна. Двойной смысл череда местоимений порождает и в последних двух строчках. Если бы было: «И пусть хранит тебя любовь, / Моя Республика, мой Татарстан!», претензий не было бы... Но в тексте гимна идёт перечисление: «... моя любовь, / Моя Республика, мой Татарстан!» То есть, по смыслу прочитывается так: пусть хранит тебя и моя любовь, и моя республика, и мой Татарстан тоже. Двоякое прочтение здесь просто недопустимо. В 8 строчках можно было бы и точные рифмы подобрать: «веков — любовь» и «стал — Татарстан» - это рифмы фонетические, они тоже режут слух и принижают весь текст. Жаль, что в тексте не отражено ни одной отличительной особенности Татарстана, отсутствуют исторические, культурные, географические символы региона (те же Волга, Кама, Казань, Сабантуй и т.д.), которыми гимн отличался бы от множества других торжественных песен. Одни общие избитые слова и фразы. Он может подойти ко многим другим странам и республикам, стоит только заменить название Татарстан в конце на какое-то другое: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Пакистан, Туркменистан, Афганистан, Таджикистан, Азербайджан... Но коль уж решили сделать гимн неконкретным, общим, главное всё же, чтоб хотя бы текст был грамотным, не содержал стилистических ошибок, а в его фразах не было двойных смыслов. Надеюсь, что у руководства Татарстана хватит воли и решимости внести в текст необходимые поправки. P.S. Может сложиться впечатление, что это только моя критика. Но все эти погрешности в тексте видны даже школьному учителю, с одним из них я общался, и он возмущался, что их заставляют учить неграмотный текст наизусть вместе с учениками. Меня можно упрекнуть: а сам-то, мол, можешь показать хотя бы для примера, как написать восемь строчек грамотно, без запутывающих местоимений и двойных смыслов? Привожу один вариант, не шедевр, конечно, но вышеперечисленных погрешностей в нём нет... Великий волжский путь, любимый край, Земля достоинства и труда: Мой Татарстан, твори и процветай, В душе и сердце ты — навсегда! Простор родных полей, былого дни - Дороже и милей дальних стран: Народов братских мир всегда храни, Моя Республика, мой Татарстан! Мне кажется, после того, как приняли решение оставить текст Рамазана Байтимерова, нужно было не организовывать келейную его доработку и перевод, а объявить новый открытый конкурс на лучший перевод с татарского на русский язык, и тогда наверняка появились бы грамотные и более точные варианты текста гимна. С уважением, Николай Марянин, поэт, краевед, автор текстов гимнов Ульяновской области, городов Ульяновска и Читы. г. Ульяновск. 12.05.2013 г.» В июне из Госсовета Татарстана пришёл ответ на моё письмо, подписанный Риммой Атласовной Ратниковой, которая возглавляла конкурсную комиссию по созданию текста республиканского гимна. Вот текст ответного письма.. «6.06.2013, № М-499/исх. Уважаемый Николай Викторович! С интересом ознакомились с Вашими письмами о тексте гимна Республики Татарстан. Сообщаем Вам, что работа по созданию слов гимна велась на основе Положения о проведении творческого конкурса на создание текста Государственного гимна Республики Татарстан, утверждённого Президиумом Госсовета РТ. Эта работа была открытой и доступной всем, кто ей интересовался. Позвольте не согласиться с Вашими слишком резкими оценками текста на русском языке. Консультантами, как по татарской части текста, так и по русской, были профессиональные лингвисты, учёные и преподаватели Казанского федерального университета, которые дали положительный отзыв о них. В то же время, в Ваших письмах есть интересные и точные замечания, которые можно было бы учесть в ходе работы, проводившейся в течение всего 2012-го года. К сожалению, они запоздали. В одном из своих стихотворений Вы пишете: «Рождён несовершенным этот мир, и значит, сам Творец несовершенен!» Наверное, эти слова можно отнести и к данному случаю, хотя мы искренне стремились создать для Гимна республики хорошие слова. 21 февраля 2013 года текст Гимна утверждён депутатами Государственного Совета Республики Татарстан и стал неотъемлемой частью Закона Республики Татарстан «О государственных символах Республики Татарстан». Просила бы Вас воздерживаться от крайних, излишне претенциозных оценок текста Государственного гимна Республики Татарстан. Пересматривать текст в данный момент считаем нецелесообразным. Благодарим Вас за то, что не остались равнодушными. С уважением, Заместитель Председателя Государственного Совета Республики Татарстан Р.А.Ратникова». Возможно, меня бы удовлетворил такой ответ, если бы он был подписан кем-то из адресатов — президентом или председателем Госсовета Татарстана, ведь моё письмо было направлено именно им, только первые лица в такой ситуации могут принять решение об исправлении ошибок. Пока же у меня сложилось впечатление, что руководителям республики мой лингвистический разбор текста гимна просто не показали, а ответ готовился теми же, кто и допустил вынесение не очень грамотного текста на утверждение депутатов и президента. Только поэтому я решил опубликовать переписку на своём сайте... В заключение несколько комментариев к ответу. Прислать свои замечания к тексту гимна я не мог раньше утверждения его парламентом и президентом республики, потому что, насколько я понял, он хранился в строжайшей тайне вплоть до официальной публикации. Так что запоздалыми мои замечания назвать уж никак нельзя. Сомнения вызывает и профессионализм лингвистов, давших положительные отзывы о тексте, написанном с нарушением правил русского языка. Получается, что они просто подставили тех, кто в этих правилах не очень разбирается, или же их замечания не приняли во внимание. Всё же продолжаю наивно надеяться, что русский текст гимна Татарстана исправят путём широкого общественного обсуждения и, возможно, объявления нового открытого конкурса на лучший перевод гимна с татарского языка. Чтобы не было мучительно больно ныне живущим, и чтобы совесть перед нашими потомками была чиста. Николай МАРЯНИН, поэт и краевед.

ХАТЫН – КЫЗ РОМАНЫ

Җәлил хәзрәт бер вәгазендә, ир-атларга мөрәҗәгать итеп, хәдискәме, ниндидер фәлсәфәчегәме таянып, тормыш тәҗрибәсеннән чыгыпмы, анысы хәтердә калмаган, "хатын-кызда аждаһа һәм фәрештә яши, кайсын уятасың , шуның белән яшисең, дигән иде...Телефон аша сөйләшкәндә, әлеге фикергә, "кайсы көнне кайсын уятасың, шул көнне шунысы белән яшисең" дигән нәни генә төзәтмә өстисе килүемә ул көлемсерәп, бу бит бер уен көлке генә инде , дип куйды... Хатын-кызлар турында атаклы язучылар, философлар тарафыннан чордан чорга берсеннән берсе үткен һәм кызыклы фикерләр әйтелгән.... Хатын-кыз акыллыракмы, ир-атмы? Бу сорауга җавапны да уенын-чынын кушып инде бик күптән эзлиләр...Үзләрен дөнья кендеге дип санаган европалылар да байтак чорлар хатын-кызның физик мөмкинлеген һәм акыл дәрәҗәсен ир-атныкыннан кайтыш, дип санаган.Хатын-кызның иҗтимагый тормышка лаек биләмәсен Германия кайзеры Вильгельм II “к” хәрефенә башланган өч сүз (кinder, кuche, кirche) белән тамгалап чикләгән һәм шуны Европада кайчандыр канун дәрәҗәсендә хакка чыгарганнар. Ул сүзләр бала, кухня, гыйбадәтханә дигәннәрне аңлата. Мин бу сорауга җавапны ирекле "Татарстан яшьләре" газетасында , 2014 нче елның 29 сентябрендә басылган шул исемдәге мәкаләмдә, әлеге җөмләдән керешеп эзләгәнмен һәм үлчәү тәлинкәм хатын кызлар файдасына авышкан... Ул мәкаләдә радиация турында гыйлемгә ирле-хатынлы физиклар Мария һәм Пьер Кюрилар нигез салуын, бу икәүнең кайсы акыллырак булган дигән сорау борынласа, Пьер – бер, ә Мария ике тапкыр Нобель премиясе лауреаты булуын искәрткәнмен, бүгенге чорда татарның иң шәп шагыйре кем дип сорасалар, ике дә уйламыйча, Саҗидә Сөләйманова, иң талантлы һөнәри композиторлар , дип кызыксынсалар, Сара Садыйкова һәм аның дәвамчылары Мәсгудә Шәмсетдинова, Луиза Батыр-Болгари, дип җавап бирәчәкмен, ә иң бөек җырчыбыз кем иде дип тәфтишләсәләр, Фәридә Кудашева дими хәл юк, дип тә өстәгәнмен... Күптән түгел үзем сыман төзелеш институты тәмамлап, үз һөнәре буенча эшләүче Алсу кызым туган көнемә бүләк иткән Мария Корелли атлы авторның "Иблис сыкравы" исемле китабын укыгач, дөнья әдәбиятында хатын кыз язучының бик биек урын биләвенә төшендем.. 19 гасыр азагында Англия классигы Мария Корелли (чын исеме Мэри Моккей, 1855-1924) романнары урын алган китаплар, тиражлары , сатылышы буенча, чордашлары,атаклы Конан Дойл, Уэллс, Киплингларны , өчесенекен бергә кушылышта артта кадырган икән... Хатын-кыз авторларны китап сөючеләр җитди кабул итмәвен үз җилкәсендә татыгач, ул әсәрләрен ир-ат автор исеме белән тәкъдим итә башлый. Ә Россиядә, авторы Брэм Стокер дип күрсәтелгән китабы, тәүге тапкыр, 1903 елны нәшер ителә. Рус телендә "Иблис сыкравы" исемле романы урын алган китабының беренче тиражы күпме булгандыр, ә менә 2025 елның маенда басылганының өстәмә тиражы 40000 тәшкил итә... Кызык, бүген кайсы илнең, кайсы халык классигы китабы , чит илдә шундый тиражлар җыярлык рухи егәргә ия икән?...Тикмәгә генә шуның тышында нәни хәрефләр белән "чорларны үзгәрткән китап", "буыннарны берләштергән язучылар" дигән искәрмәләр чагылыш тапмагандыр... Әсәрнең төп герое, үзен даһи язучы санаучы, әмма нәшрият редакторлары якын итмәүче ,язганнарын гел кире боручы , очраклы хезмәт хаклары алып юксыллыкта тормыш кичерүче Джеффри Темпст көтмәгәндә мәрхүм туганынының миллионнарына ия булып, аңа чиксез мөмкинлекләр ачыла, һәм ул иң югары даирәләрнең сөеклесенә әйләнә. Китабы тиз арада басылып чыга, аны иң затлы газета– журналлар аша , иң атаклы, шул эштә азу ярган тәнкыйтьчеләр , әлбәттә кызыксындыру чараларыннан мәхрүм калмыйча , күккә чөеп мактарга, рекламаларга керешәләр.... Хәлбуки роман резонанс тудырмый.. сатылу дәрәҗәсе дә авторның күңелен күтәрерлек булмый. Романда, аныкы гына түгел, артыннан этеп күтәрелүче, макталучы башка танылган авторларның китаплары сатылышы әлләкем түгеллеге тасдыйкълана. Ә тәнкыйтьчеләр тарафыннан даими орышуларга дучар талантлы хатын-кыз Мэвис Клерның китапларын көтеп алалар, егылып укыйлар, тиражлары артканнан арта тора. Джеффи Темпст шул ханымның бер әсәрен уку белән, үз иҗаты аныкыннан шактый түбән баскычта торуын төшенә, бу хәлгә үтә ныкъ үртәлә,борчыла, ярсый, һәм конкурентының иҗатын хурлап, уңны сулны онытып мәкалә яза, шуны, чит исем астына качып, иң популяр журналда бастырып та чыгара... Ә бер мәлне, аларның юллары кисешә ,һәм әлеге Джеффи Темпс талантлы ханымнан үзе язган романны ничек бәяләве турында кызыксына. Мевис Клер елмаеп - балкып, Романыгызны укыдым әйбәт язылган, ә мәкаләгез тагын да шәбрәк иде, -дигән җавап күндерә... Әдипләр язмышына кагылышлы әлеге гыйбрәтле әсәрдә кайбер язучыларның дәрәҗәләрен төрлечә, шул исәптән югары даирәләрнең рәсми чараларында катнаштырып өреп кабартулар , аларны үз өлкәләрендә махсуслашкан тәнкыйтьче каләм ияләре төркеменнән даими мактатулар, репутацияләренә күләгә төшерми торган ысулда, матди агымнар турылаулар аша да хәл ителүе тәсфилле бәян ителә... Инде кем әйтмешли, үзебезнең бәрәннәргә әйләнеп кайтыйк. Бездәге, ирекле матбугат битләрендә дөнья күргән мәкаләләрдә, язылучысы ташка үлчим , китапханәләргә тагу аша гына асралучы басмаларда нинидер бәйгеләр узды, дип , яңа, яшь талантлы авторларны аякка бастыруны, үстерүне күздә тотмый гына, һаман һаман бер үк авторларга, язганнары ни илкүләм, ни регион дәрәҗәсендә резананс тудырмаган, ни сатылышы, ни интернетта ачылышы, сәхнә әсәре булганы анда күтәрелүе аша зарурлыклары расланмаган шартларда, беръюлы өчәр, дүртәр премия өеп бирүләрдә, баксаң әллә ни яңалык юк икән бит...Күрәсең иблис үз вазифасын һәр чорда һәм илдә, төбәктә җиткелекле, төгәл башкара .. Ни аяныч, дөреслеккә хыянәт итмәү корылышындагы ирекле газеталарыбызның сафлары сирәгәя бара. Баш мөхәррире Рәшит Әхмәтов вафат булгач «Звезда Поволжья» озак яши алмыйча балкуыннан туктаган иде , инде 105 яшьлек "Татарстан яшьләре" дә үзенең хушлашу хатын бәян итте...Үзенчәлекле, бәйсез "Безнең гәҗит" тә тансыклатып, айга бер генә килә хәзер...Инде ансыз да калмасак иде. Татарның милли галәме тараюы өчен кемне, кемнәрне "котларга" соң? 1920 нче елны чыга башлаган, милли казанышыбыз булган "Татарстан яшьләре"нең яшәүдән туктавы белән ул басманы даими алдыручы, анда 350 дән артык язмасы басылган мин фәкыйрьнеме?" Шундый "котлау" ирешсә, "без булдырабыз!" дигән җавап бирергәме? Почта чыгымнары , биләгән торак мәйданы өчен аренда хакы артуны сәбәп , яки чара, дип башны аска ияргәме? СССР чорында ия булган торак мәйданыннан мәхрүм калуны, эшнең башы санап , моңаергамы? Интернет аша "Матбугат ру, "Татарстан яшьләре" , дип кереп андагы чорлар дәвамында теркәлгән берсеннән берсе кызык язмаларын уку, хәтердә яңарту мөмкинлегенә дә нокта куелыр микән инде, дип сызланыргамы? " Иблис сыкравы" романы үтә үзенчәлекле әсәр, анда хәрам малларның, хәрам юл белән дәрәҗә казануларның буылдыргыч җан тынычсызлыгы китерүе кисәтелә. Янә килеп, уйнаш аша дәрәҗәләргә ирешкән чибәркәйләрнең үлем белән тартышкан мәлләрендә төс кыяфәтләре шөкәтсезлеккә күчешен тасвирлаулар да тетрәндерә...Нил елгасы буйлап яхтада сәяхә барышында теге һәм бу дөнья арасында калу, зифа буйлы чибәр ир кыяфенә кергән иблиснең , тышкы кыяфәтенә таң калып һәркем иң гүзәл дип санаган ханым мәхәббәтеннән , чын йөзе коточкыч булуын күрүе сәбәпле баш тартуы, читкә кууы...да битараф калдырмый... Әлеге әсәр кахарманы язучы ханым Мэвис Клер үзен тәнкыйтьләүчеләрнең исемнәре белән тамгалап күгәрченнәр асрый. Ә кошлар шул исемгә күнегә, җавап бирә. Ул аларга орлык ашата һәм орлык өчен үзара сугышуларын көлемсерәп күзәтергә ярата.... Ирексездән, Мэвис Клеерга бүгенге прототип Гүзәл Яхинага да андый кошлар асрау артык булмас иде, -дигән уй күңелне сыдырып узды.. Гүзәл Яхинаның Россиянең иң югары өч әдәби премиясенә лаек булган, күп телләргә тәрҗемәдә бик күп илләргә таралган, бәясе һәм тиражы зурлыгы аша Форбс китабына кергән беренче романына , шуның буенча төшерелгән миллионнар яратып караган фильмга үчегеп, ярсып кадалучы ир-ат язучылар мәрәкәсе дә яңа түгел, ә баналь кабатлану, үзенчәлекле плагиат сыман кабул ителә. Әларга кушылган хатын-кызларның да кемлеге, ниндилеге әлеге романда аяп тормый ачып салынган..Мэвис Клер үзенә ябырылучы хатын- кыз тәнкыйтьчеләрне "әдәбият бакчасында үзләрен әдип санаучы итәкле карачкылар", намуссыз каләмзат ир атларны "дрессировка узган һәм киендерелгән маймыллар", дип тамгалый,.әдип булу һәм әдип булып күренү икесе ике нәрсә, дип белдерә...Бүген дә , ил дәрәҗәсендә димим, Татарстан киңлегендә аһ итеп укырлык бер әсәре юк хәлдә текә язучыга сабышып, түш киереп, бүксә кагып, театр куеп йөрүчеләр юк түгел .... Саҗидә Сөләйманованы өч тапкыр Тукай бүләгенә тәкъдим итеп, өч тапкыр аны исемлектән сызучы ир– ат һәм иҗатчы саналучылар гамәле дә ошбу фикерне куәтли... . Әлбәттә мондый романны татар теленә тәрҗемәдә асрамадагы әдәби журнал битләрендә күрү мантыйкка сыймас кебек. Җирле "даһи"лар моңа юл куймас ,дип фаразлыйм...

Күңел нечкәргән минутларда...

28 июль 2016 ел Татарстан яшьләре “Ихлас” нәшрияты Мөдәмил Әхмәтовның “Кайту” исемле китабын чыгарып, әдәби табынга куйды. Мөдәмил дусның иҗади үрнәкләре бик нәни тиражлы (100 данә) китап аша булса да дөньяга чыгуы барыбер дә куанычлы хәл. Беркөнне минем дә җанны ниндидер сагыш биләп алды. Бәлки улымның Казандагы эшен ташлап, Санкт-Петербургка барып урнашуы суккандыр. Кем беләндер сөйләшәсе килә. Сөйләшердәй, хәлне аңлардай кеше – Мөдәмил юк. Якты дөньядан китеп барды лабаса. Аптырагач, интернетка кереп, Мөдәмил Әхмәтов дип язсам, “Безнең мирас” журналының аңа багышлап урнаштырган альманахына юлыктым. Шундагы язмалар белән танышкач, күңел бераз тынычланды. Шунда Фәннүр Сафин, Нияз Акмал, Эдуард Мостафин, Зиннур Насыйбуллин һәм башка шундый атылган йолдыздай балкып алган шагыйрьләребезнең иҗади үрнәкләрен дә чын шигъриятнең ни икәнен оныттырмау хакына “Һәфтияк Шәриф” калынлыгындагы китап шәкелендә булса да әдәби табынга чыгаргалап торасы иде дип уйлап куйдым. Инде Мөдәмилнең язылып та, югалу сәбәпле, китабына керми калган ике хикәясе эчтәлеген сөйләмәкче булам. Ул аларны миңа укыган иде. Беренчесе менә мондыйрак булып истә калган. “Мөслимнең Ык күпере башында машина көтеп торучылар арасында чуар күлмәк кигән, яулык япкан, бите кояшта янып каралган бер әби. Тик машиналар ул кул изәгәнгә түгел, ә чибәр кызлар катында туктый. Кызлар китә тора, ә ул кала бирә. Менә бер дәү йөк машинасы аны узып туктый һәм әбигә кул болгый. Әби, бу минем оныгым микән әллә, мөгаен, шулдыр дип, абына-сөртенә алга уктала. Баксаң, шофер егет әби артында торган туташка дип туктаган икән, “бетмәс монда әрсез алабайлар” дип сукранып, әбине кабинасы ишеге төбеннән читкә этә-төртә, сөйгән кызына кабинага менәргә булыша. Аннары, машинасын яман акыртып, тузан өермәсе куптарып кузгалып, күпергә барып керә. Һәм күпер җимерелә. Бөтенләй түгел, бер ара адымда гына.. Әле бу Ык күперенең агач чагы, имеш. Урып-җыю чорында азга да юл өзелү түзеп тормаслык хәл, бу хакта хәбәр тиз арада район җитәкчелегенә барып ирешә. Озак та үтми урынга райбашкарма рәисе килеп җитә. Мөдәмил аны шул вазифадагы гайрәтле җитәкче Гариф Хафиз улы Хафизов гәүдәләнешендә күзаллыйм, дигән иде. Һәм җитәкче “ә” дигәнче эшне оештыра. Ул юл читендә моңаеп һәм бөкшәеп торган, бу якныкы түгеллеге кояшта янган чыраена чыккан әбине күреп ала, аның катына килә, хәлен сораша. Әби Казахстанда, бала карарга китеп, байтак еллар кызында яшәгән. Оныклар үскәч, анда сыймый башлаган һәм туган ягына, төпчек улына кайтырга ниятләгән икән. – Казахстанның кайсы өлкәсеннән? – дип кызыксына җитәкче. – Анда сафхуз дигән җир бар, – дип җавап күндерә әби. Әбинең йөрәк шаяргалый икән, валидолым бетә, нишләрмен дип куя якты йөз күрсәтүчегә. Гариф агабыз, борчылмагыз, “миндә бар” дип, машинасыннан алып, үзе өчен тоткан даруын аңа суза. Җитәкче мосафирә карчыкның кайсы авылга юл тотканын ачыклый. Баксаң, ул аның салгаларга яратучы улын да, улының пырдымсызрак хатынын да белә икән. Авылда әбекәйгә көн булмаячагын Гариф агабыз чамалый һәм бер милиционерга аны Мухан авылындагы картлар йортына урнаштырырга куша. “Шунда яшәп тор, малаең белән киленең Башкортстанга кунакка киткәннәр иде, алар кайткач, үзем илтермен”, – дип тынычландыра. Исәбе әлеге гаиләгә ниндидер матди ярдәм күрсәтеп, әбинең гаиләгә кабул ителүен уңайлау... Милиционерның прототибы Ильяс исемле участок инспекторы дигән иде Мөдәмил. Бар иде шундый үзешчән сәнгать йолдызы, һавадан “чирәм йолкып” бии, урында сикереп сальто ясый, йөзеннән елмаю китми торган погонлы ир-егет Мөслимдә... Картлар йортына урнаштыруның мәшәкате күп, медицина комиссиясе узу кирәк, вакытлы прописка алу, тагын әллә ниткән кәгазьләр... Ильяс бу киртәләрне ничек кирәк алай уза һәм әбине картлар йортына көнендә урнаштыра. Аннары Мөдәмил картлар йортындагы тәртипләрне бәян итәргә керешә. Борынга нинди исләр бәрүеннән башлый, һәм персоналның үз карамакларындагы карт-корыга карата төксе мөнәсәбәтен җепкенли. Персоналны да аңлап була, баксаң, анда олы вә кече йомышын астына гына үтәп ята торган, яки акылы бик үк камил түгелләр дә бар һәм шикаять юлларга остарган бәлачеләре юк түгел, имеш... Әбинең исә нык сагынган, төшләренә кереп йөдәткән үз авылына кайтасы килә. Ул аның кай тарафта икәнен дә аңыша, иртән җәяү чыгып китсәм, кич барып җитәрмен, дип исәпли. Китешли, картлар йорты биләмәсендәге кишер түтәленә кармак салып балык тотмакчы булып утыручы исәр карт белән шактый кызык һәм гыйбрәтле әңгәмә кора. Аннары, бисмилласын әйтеп, тәвәккәлләп авылына төбәп кузгала. “Балыкчы” карт бер мәл түтәлдә ялтыравыклы нәрсә күреп ала. Баксаң, карчык райбашкарма рәисе бүләк иткән даруын төшереп калдырган икән. – Әһә, селәү (суалчан) салырга әйбәт булды әле бу, – дип исәр карт ихлас күңелдән куана... Тартманы ачып, дару төймәләрен түтәлгә сибә...” Тагын бер хикәясе “Толым” дип исемләнгән иде. “Чишмәләр типкән, таллар баскан мең кошлы сазлыклы үзәнендәге болынга кичләрен яшьләр уенга чыга торган була. Авылның иң гүзәл кызының йөрәген ике егет яуламакчы. Көрәштә дә, җыр-биюдә дә ярыша болар. Кыз, ниһаять, берсен сайлый. Икенчесе төнлә кыз йоклаган келәткә үтеп керә һәм аңа кагылмый-орынмый гына чәч толымын кисеп алып чыга. Шул толым киселү аркасында үзара сөешүчеләрнең арасы бозыла. Толымны кем, ничек кискәнен беркем белми. Ара төзәлергә өлгерми, гашыйк егетләрнең икесе дә сугышка китә. Икесе дә исән кайта. Кыз чит якка вербовка белән киткән, адресын беркем белми. Әсәр азагында, көндәшләрнең берсе үлем түшәгендә ятканда, хәл белергә кергән икенчесе аңа толымны тапшыра... Ә инде яшь чакларында болар кич чыккан болын юк, ул су астында калган, анда плотина корылган. Плотина коручы ПМК җитәкчесен Мөдәмил миңа охшатып тасвирлаган. Сулык зур, киң, иркен, анда вак балыклар сикерешә, эреләре чуптырдап куя, үрдәк-казлар йөзә, бөҗәкләр тыз-быз килә, акчарлаклар кыйгачлап оча. Карап торырга бар да соклангыч һәм әйбәт кебек, ә асылда берөзлексез җан кыеш бара”. Шулай төгәлләнә иде хикәя... Кем белә, бәлки Мөдәмилнең югалган хикәяләре табылыр. Яки берәр талантлы якташы аны мотивлары буенча кире торгыза алыр? Мин тырышып карадым, барып чыкмый... Мөслимчә уйлый һәм фикерли алу өчен шул төбәкне ярату гына җитми, анда туып үсү дә шарттыр, күрәсең...

ЯНӘ 4 ЮЛЛЫКЛАР

*** Кош кешедән Күбрәк күрә. Чөнки күктә Оча белә.... *** Гел бәхетле булып яшәү Әлсерәтә, ардыра, Аптырашта калдыра, Туры юлдан яздыра... *** Һәр хатын-кызның хыялы Йолдыз булып кабыну, Җырлардагыча сагынгач , Югалтканы табылу... *** -Нишләп Гүзәл Яхинага каршы Каләмзатлар дулады? - Җимле тагаракны ятка бирмәү Танаудашлар хыялы.... *** Матугат очсызлануы Күпләр күңелен телә Газеталар дәрәҗәсен Бәдрәфләр күптән белә *** Акчага коена әлләкемнәр.. Өченче көн, кичә, бүген дә... Керемнәр вазифа белән бәйле Ә вазифа бәйле керемгә... *** Янәшә атлыйсың , ләкин Күңелдә гөлләр сула Аерылышу мәлендә Ул инде кипкән була... Рөстәм Зарипов, Саба,Шәмәрдән ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- *** Киләчәк бераз куркыта Үткән якадан тота Яшәү -бүген. Күңелебез Бүгенне гел оныта... *** Бер- берсен сөзә-сөзә Күктә болытлар йөзә, Үз көенә гомер уза... Кайгы-хәсрәт тә туза... *** Очкан кошка кем ата? Аучы, дип санау хата... Ул үтерергә ярата, Акланулар - сафсата.... *** Намуссыз да уйга бата, Йөрмәгәндә акыл сатып. Шигаре алымы чиксез : "Беркайчан да һәм һәрвакыт!" *** Уй - хыяллар күңелеңне талкый Армый-талмый Ни дә булса булыр әле, дисең, Һәм ул булмый калмый... *** Аһ , безнең бу уңган - булганлык, Татарлыкны җиңде булгарлык, «Болгар радиосы»н тыңларбыз, Күңелне күтәрер «булгарныс.»... *** Татфакташлар яза бер дулкында, Бер-берсен узам, дип, кабаланып; Нәсер, бәян, романга дөнгечли Милли һәм сексуаль хафаларын.... *** Үз үзеңне орышасы килә Уңлап суллап... Ятлар ялгышуын тиз тоясың, Үзеңнекен соңлап... *** Сәяхәтнең бар кызыгы , яме - Башка дөнья күрү, Аның иң рәхәт, татлы мизгеле - Өйгә кайтып керү... *** Киләчәкне бераз чамалыйбыз Чөнки ул бүгенгә тоташкан, Үткәннәр- табышмак. Тарихчылар Үзгәртәләр аны тоташтан.... _______________________________ *** Гел юкка да кайгырганга Аптырыйм торып-торып, Кояшны каплый да куя Бәләкәй генә болыт... *** Элек бар да әйбәт булган, Хәзер хәлләр яман... Шушы фикер бөтерелә Һәр заманда, һаман... ****** Яшь чакта бәхет эзлисең Табасы килә аны Ә картайгач сагынасың Эзләнүле чакларны... *** "Булдырабыз" , дип кылтаеп, Көндез чыра яндырмыйк, Якты киләчәгебезне Кара көнгә калдырмыйк... *** Яшьлектә хыяллар алгысыта Йөрәгеңдә ялкын кабына Үзең хыялланган очрамаса, Ятлар хыялланган табыла... *** Дөнья матур, яшәү кызык, Тормыш -бүләк... Һаман җитми.Булган саен Кирәк күбрәк... *** "Башта кияр нәрсә булмый, Аннан барыр җир калмый..." ...Хатын-кызлар сукрануын Тик хатын-кызлар аңлый... *** Җилгә оча тырышлыклар, Хыял, өмет, вәгъдәләр.... Спектакль тәмамлангач, Төшерелә пәрдәләр... *** Ачуланышкан чакларда Кат-кат телем сөрлекте.... Кемнең кем икәнен әйтү Ача үзең кемлекне... *** Элек бар да әйбәт булган, Хәзер хәлләр яман... Шушы фикер бөтерелә Һәр заманда, һаман... *** Ахмакларны орышасы килә Уңлап -сулап; Ятлар ахмаклыгын тиз тоясың, Үзеңнекен соңлап... *** Сәяхәтнең бар кызыгы, яме - Башка дөнья күрү. Сәяхәтнең иң күңелле мәле- Өйгә кайтып керү... *** Киләчәкне бераз чамалыйбыз, Чөнки ул бүгенгә тоташкан ... Үткәннәр -табышмак. Тарихчылар Үзгәртәләр аны тоташтан... ** Хезмәт хакың җитсен дисәң , Көн- төн эшлә армый-талмый. Шулай казгансаң, акчаны Туздырырга вакыт калмый... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Яраткан остазыңны күрүгә, Укучы чагыңа кайтасың; Татар теленнән укытканына, -Исәммесегез! - дип әйтәсең.... Күтәрелдек, дип исәпли Төптән өскә калкучылар, Агым уңаены йөзеп, Чырайлары балкучылар... *** Ришвәт алмау бездә гаеп, Булдыксызлык үрнәге. Намуслы санала, алып, Вәгъдәсен үтәгәне... *** Ятлар хөкеме маңгайга ора, Якыннарыңныкы бавырга Ятларны гафу итүе ансат, Ә якыннарыңны, авырдан.... *** Учак булып дөрли гомер, Күз камаша; Бәхетле мизгел– очкыннар Күккә аша... *** Хөрәсәнлек шундый нәрсә, Очмый, бармый, шуышмый Ялкаулыктан арганнарга Бер нинди ял булышмый *** Сөйләшәсең гүя автоматта, Бер өзлексез җанны сагыш талкый Шулкадәр тиз уза айлар, еллар Ахры алар бездән кызык тапмый... *** Кардәшләрне онытмыйбыз, Һәм карамыйбыз кырын Кунакка бармый да булмас, Үзләре килмәс борын... *** Маймыл улы үскәч маймыл була Чучка - була дуңгыз, Кеше улы җиде юл чатында - Вариантлары чутсыз... *** Текә түрәләр сүздә Ятларга үчегәләр Ә үзләре , нишләптер Лондонга күченәләр.... *** Алыштыргысыз кадрны Югары үстермиләр, Үз урынынына таман,дип, Бер кая күчермиләр... *** Тыңлаучы колак табылса, Авыз сүздән бушамый, Барсы да сине яратса, Бу күпләргә ошамый... *** Көйсезләр көй көйләми Текмәүче җөй җөйләми Популяр язучыларны Язучылар өнәми... *** Күп сөйләшмә, юлдашыңның Кем икәнен белмәсәң, Ашаган чакта бигрәк тә, Тончыгасың килмәсә... *** Татар сәнгатен күтәрә Милли мэтрлар. Югарылыкны билгели Миллиметрлар... *** Депутатлар нәрсә карый, Нишләп һаман кыймыйлар? Акча кешеләрне боза, Алар шуны тыймыйлар... *** Кешеләр өере аяу белми, Өергә каршы чыгучы сирәк, Ә аны юнәлтә белер өчен Көтү көтү тәҗрибәсе кирәк *** Әллә ниләр колакка ирешә, Ачу чыга кайчак, гел, һаман... Нахагына әле түзеп була, Хагын ишетүе бик яман... * * * Була оча торган балыклар да , Була очмый торган кошлар да, Ихтирамга лаек дошманнар да, Җанга хуш җилкуар дуслар да... *    *     *              Хатын-кызны чишендереп,             Ясаганнар  иде  “мисс”,             - Чишендерү-минем эш, - дип,              Килеп җитте кризис. Берәрсенең яңагына орсаң, Икенче яңагына да кундыр, Нәтиҗәдә күңелең, ә аның Ияге урынына утырыр... *** Бар да булыр, көтик, -ди-ди, Үз үзеңне алдалыйсың, Чират озынайган саен, Әле бар да алда , дисең... *** Һәркемгә дә ярый иде, Аны күпләр таный иде Ул күпләр теленә менде, Очкылык тотудан үлде... *** Якын дус -иш ир-атларга Кайчак килә әйтәсе, - Көнеңне әрәм уздырма, Кичен өйгә кайтасы!... *** Песи тик үз артын ялый, Кешедән үрнәк алмый... Эт өчен дә хуҗа гизиз, Шуңа артыңнан калмый.... *** Учак булып дөрли тормыш,күз камаша; Бәхетле мизгел– очкыннар күккә аша... Ут булгач, төтенсез булмый, күзгә керә Һәр кеше, үз көе белән гомер сөрә *** Пенсияңә күп калдымы ? Бар әле. Шактый... Тормышлар ничегрәк соң? Чебеннәр мактый... *** Эшләргә яратучылар Эшне табып тора, Андыйларга төрле яктан Гозер явып тора... *** Ахмак үзен акыллыга саный, Акыллыны чутлый җүләргә, Авыз ачып торсаң ул чамалый Колагыңа токмач эләргә... *** Илдәшләр дә кичтән шәп сыйлангач Иртән, көзгесендә маймыл күргән; Ә инглиз Дарвин бер күрүгә, Ачыш санап, патентка йөгергән.. *** Арып талгач ,киң сулыйсы килә Иркен басуларда, кырларда Бар акчаны эшләп табып булса, Омтылмаслар иде урларга... .. *** Җиңү шатлыгы кичерер өчен, Җиңел кирәк түгел, читен кирәк. Дөреслекне ахмаклар да әйтә, Ә ялганлар өчен зиһен кирәк... *** Кемнәр нинди генә әсәр өчен Алмый бүген Тукай бүләген... Жюридәгеләрне, мәҗбүр итеп, Шуларны укыту, теләгем... *** Йодрык селки, ора нәгърә, Калыкканда мөнбәрләргә... Кыланмышы мисле маймыл, Акылы мантыйктан аймыл... *** "Шедеврлар басыла" -дип, Мөхәррирләр саташа, Бишәр йөз битле романнар Чүп сүз үрчетү аша... *** Мул уңыш аласы килеп, Һәркем бакчасын ашлый; Тормышта төрлесе була, Картайгач, булмый башлый... *** Беркая да барып, җитәлмисең, Тәвәккәлләп чыгып китмәсәң; Ялкаулыкка да ирешеп булмый Атаң-анаң ярдәм итмәсә... *** Операция бәясен белгәч , Йөрәге ярсып типте.... Медицина мөмкинлекләре киң Пациентныкы чикле... *** Егетләр кызларны яулый, Кыз егетне яр итә Диванда ир -атлар ауный, Хатын-кызлар ял итә.... *** Батыр ир хәләл җафетен Курортка да озата; Хәтта мөгезле булудан Ул курыкмый пычак та... * *** Мәхәббәт һәм нәфрәт гел янәшә, Алар бергә, чиктәш; ...Мәхәббәттә рия адым саен, Нәфрәт һәрчак ихлас... ** Түрә күрә, бер мәл астагылар Этләр сыман аңа өрә башлый... Бүтән юл юк, үзара өзешсен өчен Ул аларга сөяк-фәлән ташлый... *** Үлгәнче бит әле яшисе бар, Яшисе бар әле, үлгәнче.... Үлгәч тә ансат котылулар юк, Тәнеңне яралар, күмгәнче... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** СССР да "Мәскәү" агы ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус сеңдергән телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә берсе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар бары үзенчәлеклеләр... *** Шахмат,фигуралары йөреше Кырыйга , алга һәм артка да Ә пешкалар алга гына бара, "Ашалу" янаган чакта да.... *** Үзләре чыгарган законнарны Атлап узаргамы, абынусыз, Алар каршысында нигә әле «Халык хезмәтчесе" кагылгысыз.?.. *** Урна аша ирешәсе килә Күңел куандыргыч мандатка... Һәр өлкәдә, хәтта шигърияттә Ул меңгерә, бугай ак атка... *** Депутатлар нәрсә карый, Нишләп һаман кыймыйлар Акча кешеләрне боза, Ник соң аны тыймыйлар? *** Барып төртеләсең килми, икән, Димәк, вакытында туктау кирәк... Бәхетле булып күреним дисәң, Иң киме-туйганчы йоклау кирәк; *** Ярма тармасында шактый зур сан, Әйтә ничә грамм икәненме?... Тиеннәрдә бәясенме ача? Әллә бөртекләре исәбенме?... *** Шигырьләремне басарга Тешләре үтәр микән? Яки инде алар күптән Төшеп беттеләр микән?... *** Түрә күрә, бер мәл астагылар Этләр сыман аңа өрә башлый... Бүтән юл юк, үзара өзешсен өчен Ул аларга сөяк ташлый... *** Үлгәнче бит әле яшисе бар, Яшисе бар әле, үлгәнче.... Үлгәч тә ансат котылулар юк, Тәнеңне яралар, күмгәнче... *** Хурлыгы да зурлыгы да ерак йөрми Ә бәхет килә дә китә, сагыш китми Дөньяңны оныттырырлык мизгелләрне Күңелеңнән юдырырга гомер җитми... *** Сәламәтлеккә зарарлы, дигән тамга Хәмер , сигарет каплары капкачында... Охшаш кисәтүләр әлегә очрамый Торт, йә телевизор тартмасында.. *** Мәхәббәт һәм нәфрәт гел янәшә, Алар һәрчак бергә, алар чиктәш; ...Мәхәббәттә рия адым саен, Нәфрәт һәрчак ихлас... *** Мине бер кая да сайламыйлар. Үзем бертуктаусыз сайлыйм . Сайлаучы булып сайландым микән? Төбенәчә аңлый алмыйм.... *** Кеше һәрнәрсәгә күнегәчәк Бкраз гына түзсә, әзрәк сабыр итсә. Ә бит кышсыз калу да бик мөмкин, Депутатлар шундый карар кабул итсә... *** Яраткан остазыңны күрүгә, Укучы чагыңа кайтасың; Татар теленнән укытканына, -Исәммесегез, - дип әйтәсең.... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** СССР да "Мәскәү" агы ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус сеңдергән телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә берсе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар бары үзенчәлеклеләр... Хатын-кыз иягенең дә урысчасы , "Подбородок" була-ягъни, сакал асты... ...Ә кемнәрдер камил туган телебезне сатып, Нәсел нәсәбен ияртеп шакаллашты.... *** «Дать батога!» , диләр, гаярь руслар, "Батог" – русның тукмау чарасы... Безнеңчәдән дә тәрҗемәлиләр, Тукмауга турылап мәгънәсен... *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Утта янмый , суда батмый, дип тә, Төшерергә мөмкин күңелне, "Экскремент", дигән төшенчәне Шул сыйфатлар ача түгелме?... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... *** Тормыш итәр өчен якты кирәк , Йолдыз күрер өчен - караңгылык... Юмарт булып яшәү күңеллерәк, Тынычрак, яшәү саран булып.... *** Сайлау кичеп, урна аша, Хыял тормышка аша; Кем шәп урынга урнаша, Урлаша да, урлаша... *** Дөнья тарихы золымнан гаеп тапмый, - Цивилизация юлы, дип исбатлый; Аныңча, җиңелгән - кыргый, җиңгән - хаклы, Ә кан койган яу башлары - бөек, затлы... *** Ятып калганчы кал атып,, Яшә тормыш ямен татып, Йөрмә бушлай акыл сатып, Беркайчан да һәм һәракыт!.. *** Камыт киерткәннәр икән Инде авыр сулама, Бәла ялгыз гына йөрми, Чират -тәртә, дугада... *** Эт сугарып йөрисең , дип Хатын бүген "хуплады», Беразга «корыны бушка Аудартудан» туктады... *** Өскә күтәрелгәннәргә Яный аска түнтәрелү, Төпкә төшеп җиткәннәргә Бердәнбер юл- күтәрелү... *** Кеше- атомнар тукылышындагы Молекуларның җыелмасы, Ирешкән байлыклары да шундый, Хыялына ничек кенә уелмасын... *** Сайлау кичеп, урна аша, Хыял тормышка аша; Кем шәп урынга урнаша, Шыпырт кына урлаша... *** Дөнья тарихы золымнан гаеп тапмый, - Цивилизация юлы, дип исбатлый; Аныңча, җиңелгән - кыргый, җиңгән - хаклы, Ә кан койган яу башлары - бөек, затлы... *** Ятып калганчы кал атып,, Яшә тормыш ямен татып, Йөрмә бушлай акыл сатып, Беркайчан да һәм һәракыт!.. *** Камыт киерткәннәр икән Инде авыр сулама, Бәла ялгыз гына йөрми, Чират -тәртә, дугада... *** Эт сугарып йөрисең , дип Хатын бүген "хуплады», Беразга «корыны бушка Аудартудан» туктады... *** Өскә күтәрелгәннәргә Яный аска түнтәрелү, Төпкә төшеп җиткәннәргә Бердәнбер юл- күтәрелү... *** Әдәбиятны кауласа графоманнар, Медицинаны кайгыртса шарлатаннар, Фәндә түш һәм бүксә какса профаннар, Түрдә тамыр җибәрәчәк ренегатлар.. *** Өч тиенлек вуз тәмамлап, Үзен саный зыялы, Урап узу җаен юллый Хезмәт дигән кыяны..... *** Зур уңышларга ирешү Бик күпләрнең хыялы.. Хыялларны суга сала Ялкаулык ихтыяры... *** Редакцияләр катында Язучылар урала, Алар саны арта тора, Ә тиражлар уала... *** Эш эшләүчеләр нык кими, Кая бакма -зыялы Бавр да урап узмак була Хезмәт дигән кыяны..... *** Ялганнарын тоткаласаң, Бүтән алдамыйлар... Гел дәшми генә уздырсаң, Дөрес аңламыйлар... *** Текә түрәләр җай белән, Рәхәт чигеп гомер итә.... Җәһәннәмдә дә аларны Иң җылы урыннар көтә... *** Бәхеткә тиенер өчен Артык акыл кирәкми; Акылсызлыкта да ямь аз, Рас башың бар, кирәк ми... *** - Һаман баш авырта дисең, Табибка күрен, иркәм! - Диңгезгә күренеп кайтсам, Чирем чигенмәс микән?... *** Аны ни сатып, ни тартып алып булмый, Вакытны һәркем үзенчә сарыф итә, Банк процентлары да аңа кунмый, Ул туктап тын ала белми, уза-китә.... *** Затлы әсәрләргә юлны яба Асрама басмалардагы мөхәррият Әтрәк-әләм өчен мөһим түгел Төпле белем, камил акыл, изге ният... *** Клиникалар тирәсен мин еш урыйм, Юкарталар кесәне дип, авыр сулыйм..... "Медиклар һәм мидәкләр» , дип бәян * яздым, Инде "Акча эчәкләр", дип роман сырлыйм.. * "Татарстан яшьләре", №25(12347) 28 июнь 2018 ел, "Медикләр һәм мидәкләр", Рөстәм Зарипов *** Милиция полиция булып куйды, Медикларга бу яңалык ошамады. Педагоглар мыек астыннан елмайды, Ә елмайтты медикларның пошаманы.... (редакция өчен генә: Милиция полиция булып үзгәргәч, медиклар педиклар дип үзгәрмәгәе дип борчылуы күздә тотыла) *** Чиновниклар үрчи һаман, Җенси юл белән түгел, Адаштыралар зиһенне, Чуалттыралар җебен.. *** Тәнебезгә кемнәрнең бар, ниткән хакы? Ярмыйча кабергә юл юк, закон каты... Сөякне кискәли, ача баш капкачын, Бүксәне ярып актара , ак халатлы... *** Кайда соң без? Башта түгел, Азакта түгел, уртада... Үз көебезгә барабыз, Вакыт җиткәнче туктарга... *** Пальма маен ашарга ярый , дип Раслый табиблар министрлыгы.... Хәмер, тәмәкегә, зарарлы, дип Тамга суктыруы – горурлыгы... Рөстәм Зарипов, Саба, Шәмәрдән *** Гашыйк идем аңа, Искә алам гелән... Күп озаттым аны, Күз карашым белән... *** Кеше кош түгел түгелен, Ул да оча вакыт- вакыт.. Әйтик, очып барып төшә, Кошларның халәтен татып.... *** Каядыр барасың килсә, Әвәл китәргә кирәк, Барып җитеп, эш пешмәсә, Кайтып китәргә кирәк.... *** "Бер "Мәскәүски" ак ( 2 сум 87тиен*), 300 грамм 2 сум 10 тиенлек колбаса ( 63 тиен*)...." Мәрхүм дус аңлаткан телефон номеры (2-87– 63) Искә төшеп, җанны моң баса.. (* СССР чоры бәяләре) *** Әтрәк-әләм асыл затны Пычрату корылышында... Шулай язган Максим Горький Гомере борылышында... *** Мин әйткән туташлар ник ошамый? Берсе куркыныч, ә икенчесе җүләр... Ягъни үзең куркак, зәвыгың юк... ...Алар исә үзенчәлеклеләр... *** Уттай яндым, ул боз иде, Язмышыма күндем... Мәгъшукам эри башлагач, Сүрелдем дә сүндем.... *** Дәвалап бетереп булмый Йөрәгеңнең ярасың, Соңгы ноктаңа җиткәнче Барасың да, барасың... *** Йокың туйган, тамагың тук, өстең бөтен, Тормыш дәшә, күктән кояш җылытканда. Бабай булу хыялларыңа чик куймый, Әби ире булуыңны онытканда... ** Хатын-кыз иягенең дә урысчасы , "Подбородок" була-ягъни, сакал асты... ...Ә кемнәрдер камил туган телен сатып, Нәсел нәсәбен ияртеп шакаллашты.... *** «Дать батога!» , диләр, гаярь руслар, "Батог" – русның тукмау чарасы... Безнеңчәдән дә тәрҗемәлиләр, Тукмауга турылап мәгънәсен... *** Чорлар алмашынган саен Итәк кыскара бара, Юкка чыгуы да мөмкин, Табылмаса бер чара.... *** Әдип актыклары сырлый роман... Фанерачы җырчылар үзәкне өзә, Күсе рухлы түрәләр типтереп яши, Димәк безнең кораб әле йөзә... *** Дүрт аяклы чорларына кеше Кайтырга омтыла, күр әле... Икәү йөк күтәрү, кочышулар Шул фикерне раслау үрнәге ... *** Хыяллар ирекле, белми чикне, Өмет офыклары исә чикле; Аска карап йөрү оныттыра Кояшлы, айлы, йолдызлы күкне... *** Хатынымның һәр әйткәне Минем өчен закон; Законнан тайпылган саен Чара күрә хатын... *** Әгәр хак дөресен ачып салсаң, Кем борчылыр, кемдер көләчәк, Ә кемнәрнеңдер ялагайлары Урап алап, чәң-чәң өрәчәк... *** Халык укымый , -ди каләмзатлар, Ә укырлык әсәр язмыйлар .... Холкымны авыр саныйлар, әмма Алтынга тиңләргә базмыйлар... *** Әни , ул гел күзләремнән күзен алмый, Мине ярата бугай ул егет! Бәлки башка карар җир тапмыйдыр?.. Кызым , ашавыңны бераз кимет.... *** Акыллы башка да ахмак уйлар Сирәк-мирәк кереп чыккалый, Күңелкәен акккан суга ташлап, Дөрләп янган утка тыккалый...